Արաբական խալիֆայություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
خلافة إسلامية
Արաբական խալիֆայություն
 Բյուզանդական կայսրություն
 Սասանյաններ
632 - 1258 Մոնղոլական կայսրություն 
Մամլուքներ 
Մարոկկո 
Black flag.svg
(Դրոշ)
Քարտեզ
Mohammad adil-Rashidun empire-slide.gif
Ընդհանուր տեղեկանք
Մայրաքաղաք Մադինա, Դամասկոս, Բաղդադ
Լեզու արաբերեն
Ազգություն արաբներ, պարսիկներ, հույներ, ասորիներ, ղպտիներ, բերբերներ, հայեր
Կրոն իսլամ
Արժույթ դինար
Իշխանություն
Պետական կարգ Միապետություն
Դինաստիա Օմայյաններ, Աբբասյաններ
Պետության գլուխ Խալիֆ
Պատմություն
- Խալիֆ Աբու Բաքր 632-634
- Խալիֆ Օմար 634-644
- Խալիֆ Օսման 644-656
- Խալիֆ Ալի 656-661
- Օմայյանների խալիֆայություն 661-750
- Աբբասյանների խալիֆայություն 750-1258

Արաբական խալիֆայությունը ստեղծվել է Մուհամմադ մարգարեի մահից հետո՝ 632 թվականին, և ընդմիջումներով գոյատևել ավելի քան 600 տարի՝ մինչև 1258 թվականը։

Օմայյան խալիֆայություն[խմբագրել]

Ալիի և Մուավիայի պայքարը[խմբագրել]

656 թվականին խալիֆ դարձավ Ալի իբն Աբու Տալիբը, ով Մուհամմադ մարգարեի հորեղբորորդին էր և միաժամանակ փեսան՝ ամուսնացած էր նրա դստեր՝ Ֆատիմայի հետ։ Նա պետության քաղաքական կենտրոնը տեղափոխեց Միջագետք՝ Իրաք։ Ալին շարունակեց իր նախորդ խալիֆների նվաճողական քաղաքակնությունը և իսլամի կանաչ դրոշի ներքո միավորեց նորանոր երկրներ։

Այնուամենայնիվ, Ալին ուներ բազմաթիվ հակառակորդներ, որոնք հրաժարվում էին ճանաչել նրան որպես օրինական խալիֆ։ Նրա դեմ բացահայտորեն հանդես եկավ իր նախորդի՝ սպանված խալիֆ Օսմանի հորեղբորորդին, Սիրիայի կառավարիչ Մուավիան, որը պատկանում էր Օմայյա հարուստ և ազդեցիկ գերդաստանին։ Մուավիային միացավ նաև մարգարեի կինը՝ Աիշան, ով առաջին խալիֆ և մարգարեի զինակից Աբու Բաքրի դուստրն էր։ Սկսվեց պայքար սկսվեց իշխանության համար։ Այսպես իսլամում առաջացավ առաջին ճյուղավորումը. Ալիի կողմնակիցները առանձնացան և կոչվեցին շիաներ՝ (արաբ․՝ شيعة‎‎՝ թարգմանաբար՝ Ալիի կուսակիցներ)։ Մնացածները կոչվեցին սուննիներ՝ (արաբ․՝ سني‎‎՝ թարգմանաբար՝ մարգարեի Սուննային հետևողներ)։

Գահակալական պայքարի սկզբում հաջողությունը Ալիի կողմն էր։ Նա հաղթանակ է տանում 656 թվականին Բասրայի մոտ տեղի ունեցած «ուղտերի ճակատամարտում»։ Կողմերի միջև վճռական ճակատամարտ տեղի ունեցավ 657 թվականին Սիրիայի տարածքում, Սիֆֆինի մոտ։ Պատերազմի թեժ պահին, երբ Ալիին արդեն հաղթում էր, Մուավիայի զորքերը իրենց նիզակների վրա բարձրացրեցին Ղուրանի թերթիկները. դրանով նրանք առաջարկում էին հարցը լուծել խաղաղ ճանապարհով։ Ալին համաձայնվեց և դրանով իր ձեռքից բաց թողեց հաղթանակը։ Այդ պատճառով նրա շատ կողմնակիցներ լքեցին նրանց։ Ալլահի կամքով կանխորոշված հաղթանակը բաց թողնելու համար Ալիի կուսակիցներից՝ շիաներից, առանձնացան խարիջիները (արաբ․՝ خارجي‎‎՝ թարգմանաբար՝ դուրս եկածներ, դեմ ելածներ)։

Սիֆֆինի ճակատամարտից հետո դատարանում Մուավայի ներկայացուցիչը կարողացավ ապացուցել իրենց ճշմարտացի լինելը։ 660 թվականին Մուավիան իրեն խալիֆ հռչակեց և պետության մայրաքաղաքը տեղափոխեց Դամասկոս՝ իր նստավայր։ Այսպիսով խալիֆայության վարչաքաղաքական կենտրոնը Իրաքից տեղափոխվեց Սիրիա։ Դրանից հետո Ալին այլևս ի վիճակի չէր շարունակել պատերազմը։ Նրա դեմ արդեն պայքարի էին ելել նաև խարիջիները։ Նրանց հասցրած նիզակի հարվածից 661 թվականի Ալին սպանվեց Քուֆայի մզկիթ մտնելու պահին։

Օմայյան խալի‎ֆայության հաստատումը[խմբագրել]

Այսպիսով, Սիրիայի կուսակալ Մուավիան դարձավ Արաբական խալիֆայության առաջնորդը։ Նա պատկանում էր ալ-Կուրեյշ ցեղի Օմայյա տոհմին։ Հետագայում Մուավիան իրեն հաջորդող նշանակեց իր որդի Յազիդին։ Դրանով Մուավիայի իշխանության գալով առաջին անգամ հաստատվեց կառավարող դինաստիա՝ հիմնված ժառանգականության սկզբունքի վրա։ Մինչ այդ այս սկզբունքն անծանոթ էր արաբներին։ Մուավիայի օրոք շարունակվեցին արաբական նվաճումները։ Դեռևս 654 թվականին կնքված հայ-արաբական պայմանագրով Թեոդորոս Ռշտունին համաձայնության էր եկել Սիրիայի կառավարչի հետ։ Խալիֆ դառնալուց հետո պայմանագիրը նոր ուժ էր ստացել։ Արաբները Հայաստանը, Վրաստանը, Աղվանքը և Դերբենդը միավորում են վարչատարածքային միավորի մեջ՝ Արմինիա կուսակալություն։ Նրա ղեկավարը լինելու էր խալիֆի նշանակած արաբ ոստիկանը, ով երկիրը կառավարելու էր Հայոց իշխանի հետ միասին։ Այսպիսով, արաբները հիմնեցին նոր պաշտոն, որը անկասկած ավելի բարձր էր, քան Սասանյանների ժամանակ մարզպանի դիրքը։ Առաջին Հայոց իշխան նշանակվեց սպարապետ Թեոդորոս Ռշտունին։ Արաբ հարկահավաքները ևս այդ գործը պետք է անեին հայերի գիտակցությամբ և մասնակցությամբ, դրա համար ստեղծվել էր իշխանաց իշխանի պաշտոնը։

661 թվականին հիմնադրվեց Օմայյանների դինաստիան։ Մուավիայի (660/661-680) մահվանից հետո գահ բարձրացավ իր որդին՝ Յազիդը (680-683)։ Դրանից հետո դինաստիական-ժառանգական սկզբունքը դարձավ արաբական բոլոր պետությունների կառավարման միակ ձևը։ Սակայն Օմայյան դինաստիայի հաստատում հարթ չընթացավ։

Օմայյաների առաջին ընդդիմադիրները շիաներն էին, ովքեր Մուավիային հայտարարեցին բռնակալ։ Նրանք մեծ հույսեր էին կապում Ալիի և Ֆատիմայի որդիների՝ իմամ Հասանի և իմամ Հուսեյնի հետ։ Ալիի որդիները մեծ վտանք էին ներկայացնում խալիֆի համար։ Սակայն նա կարողացավ կաշառել նրանց, և վերջիններս ճանաչեցին Մուավիային որպես խալիֆ։

Ընդդիմության երկրորդ խումբը խարիջիներն էին, որոնք ամրացել էին Իրաքում և Խուզիստանում։ Մուավիան մեծ դաժանությամբ ճնշեց նրանց ելույթը։

Դինաստիայի հարցում երրորդ վտանգավոր կենտրոնը Արաբիան էր, որտեղ գտնվում էին սրբավայրեր Մեքքան և Մադինան։ Արաբիայի արիստոկրատիան լավ հասկանում էր, որ ժառանգականության սկզբունքի հաստատով նրանք վերջնականապես կորցնում էին պետության կառավարման բոլոր լծակները, և չէին կարողանում հաշտվել դրա հետ։ Բացի այդ՝ Մուավիան արաբական պետության մայրաքաղաք էր դարձրել Դամասկոսը։ Դա նշանակում էր, որ Սիրիան էր դառնում խալիֆայության կենտրոնական նահանգը։ Մուավիային հաջողվում է կարգավորել հարցը՝ շեշտելով, որ բոլոր մուսուլմանները խոնարհվում և ընդունում են Մեքքայի և Մադինայի սրբությունների հեղինակությունը մուսուլմանական աշխարհում։ Դրանից հետո նա ձեռնամուխ է լինում ժառանգականության հարցի լուծմանը, ինչը ապահովելու էր Օմայյանների դինաստիայի հարատևությունը։

Յազիդ I-ի իշխանության գալը և ժառանգականության խնդիրը[խմբագրել]

Մուավիան պաշտոնապես իր ժառանգորդ նշանակեց իր որդուն՝ Յազիդին։ Սա իսկական քաղաքական փոթորիկ առաջացրեց։ Հակամուավիական և հակայազիդական տրամադրությունների առաջացման մեջ մեծ դեր խաղաց Յազիդի անձը և նրա մասին ձևավորված կարծիքը։ Յազիդը չէր փայլում Ղուրանի պատվիրանները կատարելու մեջ։ Նա չէր թաքցնում իր անհարգալից վերաբերմունքը Մեքքայի և Մադինայի բնակիչների նկատմամբ, ցոփ ու շվայտ կյանք էր վարում, տարված էր գինեմոլությամբ, խաղամոլ էր։ Այս բոլորը նպաստել էր նրա բացասական կերպարի ձևավորմանը, որն առաջացնում էր Մեքքայի և Մադինայի խոր վրդովմունքը։

Յազիդի նկատմամբ ընդդիմությունը ետ չպահեց Մուավիային իր որոշումից։ 676 թվականին նա Մեքքայում Քաաբայի սուրբ քարի մոտ հավատարմության երդում տվեց Յազիդին, սպառնալիքներով և կաշառքով կարողացավ հաստատել նրան որպես գահաժառանգ։ Մուավիան մահացավ 680 թվականին և Յազիդը դարձավ խալիֆ։ Բոլոր նրանք, ովքեր Մուավիայի սպառնալիքով ընդունել էին Յազիդին, ըմբոստացան նրա դեմ։ Նրա դեմ ձևավորվեց երկու հիմնական կենտրոն։

Յազիդի, ինչպես նաև դրանից առաջ իր հոր՝ Մուավիայի դեմ առաջին թշնամիները եղել և մնում էին շիաները։ Նրանք, գտնելով, որ հարմար պահ է ստեղծվել իշխանությունը գրավելու համար, կապեր հաստատեցին Ալիի կրտսեր որդու՝ իմամ Հուսեյնի հետ, որպեսզի նա միանա իրենց ընդդեմ Յազիդի։ Հուսեյնը համաձայնեց և 300 կողմնակիցների հետ շարժվեց դեպի Քուֆա։ Բայց Յազիդը 4000 հոգուց բաղկացած մի զորագունդ է ուղարկում, որը 680 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Քերբելայի մոտ շրջապատում են Հուսեյնին։ Օգնություն չստանալով շիաներից՝ նրանք ջախջախվում են, Հուսեյնը՝ սպանվում։ Այդ օրվանից նա դառնում է շիաների սուրբ նահատակը, իսկ Քերբելան՝ շիաների կարևոր սրբավայրը։

Հակառակորդների մյուս խումբը Արաբիայի երևելիներն էին։ Սրանից հետո Յազիդը ձեռնամուխ է լինում Մեքքայում և Մադինայում իր հակառակորդների վերացմանը։ Նա սկզբում փորձեց բանակցությունների միջոցով լուծել հարցը, սակայն նրանք ապստամբություն բարձրացրեցին։ Մադինայի դեմ ուղարկված զորքերը հաղթանակ տարան։ Հերթը հասավ Մեքքային, սակայն Յազիդը չհասցրեց գրավել այն, քանի որ մահացավ 683 թվականին։ Գահը անցավ նրա որդուն`Մուավիա II, ով սակայն ժանտախտի զոհ դարձավ։ Հաջորդ խալիֆի ընտրությունը կանգ առավ Մրվան իբն ալ-Հաքիմի վրա։ Նրա խալիֆա դառնալով գահը Օմայանների Աբու Սուֆիանի ճյուղից անցավ Մրվանյան ճյուղին։ Սակայն նա էլ երկար չկառավարեց.սպանվեց իր կնոջ կողմից, ով Յազիդի այրին էր։ Գահը անցավ նրա հարազատ որդուն Աբդ ալ-Մալիքին, ով կառավարեց 685-705թթ.։

Օմայան խալի‎ֆայությունն իր հզորության գագաթնակետին (Աբդ ալ-Մալիք, Վալիդ)[խմբագրել]

Աբդ ալ-Մալիքը և իր հաջորդ 4 որդիների շնորհիվ Օմայյան դինաստիան հասավ իր ծաղկման գագաթնակետին։ Այս շրջանը Աբդ ալ-մալիքի և Վալիդի կառավարման շրջանում բնութագրվում է վարչական համակարգի ազգայնացմամբ, արաբական տարադրամի ներմուծմամբ, փոստային համակարգի զարգացմամբ և այնպիսի ճարտարապետական կառույցների կառուցմամբ, ինչպիսին է «Ժայռի գմբեթը» մզկիթը Երուսաղեմում, իսլամում 3-րդ սրբավայրը։ 2 խալիֆաների նվաճողական և կենտրոնացված պետություն ստեղծելու հաջողությունները կապված են ալ-Հաջաջ իբն Յուսուֆի արևելքում և Մուսա իբն Նուսայրի անվան հետ արևմուտքում։ Աբդ ալ Մալիքը պարտության մատնեց Բասրայի կառավարչին, որից հետո 691թ. Նրա զորքերը մտան Քուֆա։ Այդ ժամանակից սկսած Իրաքը ենթարկվեց Օմայյաններին, սակայն դա հարաբերական էչ քանի որ խարիջիները շարունակում էին համառորեն պայքարել։ հաջորդ տարի Հիջազում վերսկսվեցին ռազմական գործողությունները, որի բնակչությունն այդ ժամանակ գտնվում էր Իբն ալ-Զուբեյդի տիրապետության տակ։ Ժամանելով Մեքքա և չհամակերպվելով Իրաքի կորստի հետ, նա իրեն խալիֆ է հռչակումև պահանջում է, որ մուսուլման ուխտագնացները Մեքքա ժամանելուն պես երդում տան իրեն։ Աբդ ալ-Մալիքը, որպեսզի զրկի իր մրցակցին պրոպագանդայից մուսուլմանների շրջանում, որոնք թերակղզուց չէին, հրամայում է Մեքքայի փոխարեն ուխտագնացություն կատարել Երուսաղեմ։ Իսկ Մեքքա զորք է ուղարկում Հաջջաջ իբն –Յուսուֆի գլխավորությամբ, որոնք գրավում են Մեքքան։ Սրանից հետո ալ-Մալիքը Հաջջաջին նշանակում է Իրաքի կառավարիչ և տալիս է նրան ազատություն այն տարածքներում, որտեղ իշխում է։ Նա կարողանում է ճնշել խարիջիների ընդվզումները։ Աբդ ալ-Մալիքի օրոք սկսվեց նաև Հայաստանի նվածումը։ 701թ. նրանք գրավեցին Հայաստանը, ապա Վիրքը, Աղվանքը, մերձկասպյան տարածքները։ Նվաճված տարածքներում նրանք ստեղծեցին նոր վարչական տարածք, որը կոչվեց Արմինիա։ Ինչ վերաբերում է Աբդ ալ-Մալիքի բարեփոխումներին, ապա դրանք հետևյալն են`արաբերենը դարձավ պետական լեզու խալիֆայությունում, ի հայտ եկավ արաբական տարադրամը`դիրհեմ։ Նրա կառավարման վերջին տարիները խաղաղ անցան։ Նրան հաջորդեց իր որդի ալ-Վալիդը 705թ.։ Նա շարունակեց հոր քաղաքականությունը։ Նրա օրոք շարունակվեցին մուսուլմանական նվաճումները և խալիֆայության սահմանները ընդարձակվեցին։ Նրա օրոք սկսվեց Մավարաննահրի նվաճումը։ Նրա զորքերը գրավեցին նաև Սամարղանդը, Բուխարան։ 713-715թթ, նվաճեցին Ֆերգանան։ Նա վերանվաճեց Եգիպտոսի որոշ մասերը Բյուզանդիայից և շարժվեց դեպի Կարթագեն ընդհուպ մինչև Հյ. Աֆրիկայի ծայր արևմուտք։ Այնուհետև 711թ. մուսուլմանական զորքերը անցան Ջիբրալթարի նեղուցը և սկսեցին Իսպանիայի նվաճումը օգտագործելով Հյ. Աֆրիկայի բերբերների ուժը։ Եվ արդեն մինչև 716թ, արաբները ամբողջ Իսպանիան գրեթե նվաճել էին։ Արևելքում իսլամական զորքերը հասել էին մինչև Ինդոս գետ 712թ.։ Վալիդը հայտնի է նաև իր կառուցողական աշխատանքներով, որոնցից են Ալ-Աքսայի մզկիթը Երուսաղեմում և օմայյանների մզկիթը Դամասկոսում։

Օմայյան խալի‎ֆայության թուլացումը և անկումը[խմբագրել]

Խալիֆայությունը իր հզորության գագաթնակետին հասավ Վալիդ I օրոք, որից հետո սկսվում է նրա աստիճանական թուլացումը, ապա և ճգնաժամը։ Այդ ճգնաժամը կրում էր համակարգային բնույթ։ Այն համակել էր պետության բոլոր ոլորտները`տնտեսական, քաղաքական, կառավարման, ռազմական և այլն, որի տրամաբանական վախճանը հանդիսացավ Օմայյանների անկումը։ 8-րդ դարի 20-30-ականներից սկսվում է տնտեսական վիճակի վատթարացումը`կապված պետական գանձարան եկամուտների մուտքի պակասելու հետ։ Արաբները արդեն նվաճել էին այն , ինչ հնարավոր էր և այլևս եկամուտների աղբյուր չկար։ Բացի այդ Խալիֆաները ցոփ կյանք էին վարում, ինչի հետևանքով բարձրացրել էին հարկերը և շատացել էին հարկերի գանձման ժամանակ կատարվող անօրինականությունները։ Գանձարանի աղքատացման հետևանքով զինվորները նախկինի պես կանոնավոր գումար չէին ստանում։ Դա առաջացրել էր նրանց վրդովմունքը։ Օմայյաններից վերջնականապես երես թեքեցին Մեքքայի և Մադինայի արաբական վերնախավը։ Սա ծանր հարված էր Օմայյանների հեղինակությանը,որն ավելի թուլացրեց նրանք դիրքերը և խորացրեց խալիֆայության ճգնաժամը։ Անկայունության հաստատմանն էր նպաստում նաև Օմայյան դինաստիայում տիրող քաոսային վիճակը։ Պայքար էր ընթանում գահի համար։ Շատ խալիֆաներ մահանում էին խորհրդավոր պայմաններում։ Բավական է նշել, որ միայն 744թ. գահին եղել է 4 խալիֆ` Վալիդ II(743-744), Յազիդ III(744), Իբրահիմ (744), և վերջապես Օմայյան վերջին խալիֆ Մրվան II(744-750)։ Օգտվելով խալիֆայության ներքօն դժվարությւոններից կրկին ակտիվացան շիաները։ Դժգոհության այս ֆոնի վրա տարբեր մասերում սկսվեցին ապստամբություններ և զինված ելույթներ։ Ապստամբություն բարձրացրեցին Սիրիայի բնակչությունը, որի համար այլևս անտանելի էին հարկերը։ Մրվանը նրանց դեմ հանեց իր բանակը և գրավեց Հոմսը, քանդեց նրա և այլ քաղաքների պարիսպներ։ Իրաքում նա հարկադրված էր ծանր մարտեր մղել խարիջիների դեմ, որոնք բավականին ամրապնդել էին իրենց դիրքերը։ Անհանգստության մշտական կենտրոն էին Խորասանը, Միջին Ասիան, մասնավորապես Մավարաննահրը, որտեղ մեծ ազդեցություն ունեին շիաները։ 721թ. հուժկու ապստամբություն բռնկվեց Սողդում, որի մասնակիցները հասան 10000-ի։ Այն դաժանությամբ ճնշվեց, սակայն 728թ. այնտեղ նոր ապստամբություն բռնկվեց և նրանք պարտության մատնեցին օմայյան զորքերին և ի վերջո Մավարաննահրը թոթափեց արաբական տիրապետությունը։ Վիճակը անհանգիստ էր նաև Արմինիայում, որտեղ նույնպես ծավալվեց ապստամբական շարժում։ Հայաստանի, Աղվանքի, Վիրքի Դաղստանի վիճակը շատ ծանր էր։ Ժողովուրդը տնքում էր հարկերի տակ։ 748թ. հայ իշխանները ապստամբություն բարձրացրեցին նորընտիր Հայոց իշխան Մուշեղ Մամիկոնյանի գլխավորությամբ, որը ճնշվեց միայն 750թ.։ Օմայյաններին մեծ գլխացավանք պատճառեց Հյուսիսային Աֆրիկանորտեղ հակաօմայյական քարոզչություն էին անում խարիջիները։ Այսպիսով ամբողջ խալիֆայությունը համակել էր ապստամբական շարժումներով և Օմայյաններին տապալելու համար անհրաժեշտ էր վճռական հարված, որը հասցրեցին Աբբասյանները։ Նրանք Մուհամմադ մարգարեի հորեղբոր` Աբբասի հետևորդներն էին։ Նրանք ժխտելով Օմայյանների իրավունքները գահի նկատմամբ հայտարարեցին, որ իրենք են միակ օրինական կառավարիչները։ Աբբասյանները ապստամբության դրոշ բարձրացրեցին 747թ.։ Նրա կենտրոնը Մերվի օազիսն էր։ Այն ղեկավարում էր ծագումով պարսիկ Աբու Մուսլիմը։ Նրա հրամանով սև շորեր հագած ապստամբները հունիսի 9-ի վաղ առավոտյան վառեցին խարույկները և բարձրացրին սև դրոշները։ Սևը հենց այդ ժամանակից դարձավ Աբբասյանների պաշտոնական գույնը։ Ստանալով ապստամբության լուրը`Մրվան II 748թ. զորքերն ուղարկեց ապստամբների դեմ, սակայն ապստամբները հաջողությամբ ետ էին մղում խալիֆայի զորքերի հարձակումները։ Նրանք գրավեցին ամբողջ Իրանը և շարժվեցին դեպի Իրաք և գրավեցին Քուֆան։ Օմայանների և Աբբասյանների միջև վճռական ճակատամարտը տեղի ունեցավ 750թ. Միջագետքում, Մեծ Զաբ գետի ափին, որտեղ Օմայանները պարտություն կրեցին և Մրվանը փախավ Եգիպտոս։ Օմայան դինաստիան, որը կառավարում էր 90 տարի, տապալվեց։ Իշխանությունը անցավ Աբբասյաններին։ Այս դինաստիան ամենաերկարակյացն էր և նրանք կառավարեցին ավելի քան 700 տարի։

Աբբասյան խալիֆայություն[խմբագրել]

Աբբասյան խալիֆայության կայացումը[խմբագրել]

Օմայանների և Աբբասյանների պայքարը ավարտվեց 750թ. Միջագետքում, Մեծ Զաբ գետի ափին տեղի ունեցած վճռական ճակատամարտում, որտեղ Օմայանները պարտություն կրեցին և Օմայան դինաստիան, որը կառավարում էր 90 տարի, տապալվեց։ Իշխանությունը անցավ Աբբասյաններին։ Այս դինաստիան ամենաերկարակյացն էր և նրանք կառավարեցին ավելի քան 700 տարի։ Սակայն Աբու ալ-Աբբասը խալիֆ էր հռչակվել դեռևս 749թ., երբ ապստամբները մտան Իրաքի Քուֆա քաղաք։ Աբու Ալ-Աբբասը, խալիֆա դառնալով, իրեն կոչեց «աս-Սաֆահ», որը նշանակում էր «առատաձեռն», սակայն այն թարգմանվում է նաև որպես «արյունահեղ»` նկատի ունենալով այն բազում սպանությունները, որ նա կատարեց իր դիրքերը ամրապնդելու համար`առաջին հերթին բնաջնջելով Օմայյանների ավելի քան 80 երևելի անդամների: Օմայաններից միայն մեկը` Աբդ ալ-Ռահման իբն Մուավիան փախավ Իսպանիա, որտեղ 756թ. հիմնադրեց Կորդովայի Օմայան խալիֆայությունը։ Օմայանների տոհմի բնաջնջումը սակայն անդորրություն չբերեց Աբբասյաններին։ Նրանց դեմ ընդվզեց Սիրիան։ Պատճառն այն էր, որ Սիրիան Օմայաններիի օրոք խալիֆայության քաղաքական կենտրոնն էր հանդիսանում, իսկ այժմ կենտրոնը տեղափոխվեց Իրաք և Սիրիան վերածվեց մի սովորական նահանգի։ Նրանք մի քանի ապստամբեցին, սակայն դրանք դաժանորեն ճնշվեցին ալ-Սաֆահի կողմից։ Լարվեցին հարաբերությունները նաև շիաների հետ։ Շիաները, ովքեր օգնել էին Աբբասյաններին Օմայանների դեմ պայքարում, հավատացած էին, որ նրանց տապալման դեպքում իշխանությունը կամցներ իրենց, բայց Աբբասյանները ամբողջ իշխանությունը կենտրոնացրեցին իրենց ձեռքում։ Այս հողի վրա 750թ. վտանգավոր հակաաբբասյան ելույթներ տեղի ունեցան Մավարաննահրում։ Այս ապստամբության ճնշման մեջ մեծ դեր խաղաց Աբու Մուսլիմը, ով մեծ դեր էր խաղացել Օմայանների տապալման գործում։ Այնուհետև ոտքի կանգնեցին նաև Քուֆայի շիաները, որոնց գլխավորում էր Քուֆայի կառավարիչ Աբու Սալամ ալ-Խալալը, ում Աբու ալ-Աբբասը համարում էր իր ամենավտանգավոր մրցակիցներից մեկը։ Դրա համար նա որոշեց իր ճանապարհից հեռացնել Աբու Սալամին և դրա համար նա կրկին դիմեց Աբու Մուսլիմին, որ համաձայնվեց օգնել նրանց։ Նրա հրամանով իր հավատարիմ մարդիկ սպանեցին Աբու Սալամին, սակայն լուրեր տարածեցին, որ նրան սպանել են խարիջիները։ Այդուհանդերձ, Աբու ալ-Աբբասին հաջողվեց դիմակայել Աբբասյանների դեմ ուղղված ելույթներին և զգալիորեն ամրապնդել նոր դինաստիայի դիրքերը։

Աբբասյան խալիֆայությունը 8-րդ դարի երկրորդ կեսում[խմբագրել]

Աբու ալ-Աբբասի մահից հետո գահն անցավ նրա եղբորը`Աբու Ջաֆֆարին(754-775)։ Նա հանդիսացավ այն խալիֆան, որի ժամանակ իրոք հաստատվեց և ամրապնդվեց Աբբասյան դինաստիայի իշխանությունը։ Նա իրեն կոչեց «Ալ-Մանսուր»`»Հաղթանակ»։ Գահին անցնելուց հետո, նրա դեմ դուրս եկավ խալիֆայի գահի հավակնորդ, իր հորեղբայր`Սիրիայի կառավարիչ Աբդալլահը, սակայն 754թ. Խորասանի կառավարիչ Աբու Մուսլիմի օգնությամբ նրանք պարտության մատնեցին Աբդալլահին։ Այս ժամանակ ալ-Մանսուրը սկսեց մտածել Աբու Մուսլիմից ձերբազատվելու մասին, քանի որ նրա ազդեցիկ անձնավորություն էր , նրան կասկածանքով էին վերաբերվում, քանի որ նրա մեջ վտանգավոր մրցակից էին տեսնում։ Դրա համար ալ-Մանսուրը Աբու Մուսլիմին հրավիրեց իր պալատ և հրամայեց ձերբակալել նրան և սպանել`755թ.։ Նրա սպանությունից հետո Պարսկաստանի շիաները ապստամբություն բարձրացրեցին Նիշապուրում։ Նրանց դեմ խալիֆը 10000-անոց զորք ուղարկեց և խեղդեց ապստամբությունը, ինչպես ասյտեղ այնպես էլ Մավարաննահրում։ Անհանգիստ էր նաև Արաբիան։ Արաբիայի վերնախավը պատրաստ էր օգնության ձեռք մեկնել Աբբասյանների դեմ հանդես եկող ցանկացած ուժի, ինչպիսիք էին շիաները, որոնք կենտրոնացել էին Արաբիայում։ Նրանք 762թ ապստամբություն բարձրացրեցին խալիֆայի դեմ Ալիի որդի Հասանի ծոռների` Մուհամմադի, ով կրում էր «Մաքուր հոգի» տիտղոսը, և Իբրահիմի գլխավորությամբ։ Նրանց միացան նաև Իրաքի ու Հիջազի շիաները, որոնք Մուհամմադին խալիֆ հռչակեցին։ Նրանց դեմ ճակատամարտում Աբբասյանները կրկին հաղթանակ տարան։ Ճակատամարտոմ Մուհամմադը սպանվեց։ Այնուհետև կարողացան պարտության մատնել նաև Իբրահիմին։ Այսպիսով ալ-Մանսուրին հաջողվեց իր սրի ներքո համախմբել Արաբական կայսրությունը, բացի Հյ. Աֆրիկայի և Իսպանիայի։ Նրա անվան հետ է նաև կապված Աաբբասյան խալիֆայության նոր մայրաքաղաքի`Բաղդադի կառուցումը 762թ.։ Աբու ալ-Աբբասը օրոք մայրաքաղաքը տեղափոխվել էր Քուֆա, բայց քանի որ այն Ալիի հետևորդների`շիաների կենտրոնն էր, Աբու ալ-Աբբասը Անբարում կառուցեց իր նստոցը, կոչելով այն ալ-Հաշիմիյա։ Իսկ ալ-Մանսուրը 762թ. Տիգրիս գետի արևմտյան ափին փոքրիկ Բաղդադ գյուղի վրա կառուցեց նոր մայրաքաղաք, որը կոչվեց «Մադինա ալ-Սալամ»`Խաղաղության քաղաք, սակայն աելի գործածական էր Բաղդադ անվանումը: Ալ-Մանսուրին հաջորդեց նրա որդին`ալ-Մահդին(775-785): Նա շարունակեց դինաստիայի, իշխանության, պետության ամրապնդումը: Նրա օրոք շարունակվում էին շիաների հետ վեճերը կապված Աբբասյանների իշխանության օրինակության հետ: Ուստի նոր ելույթներից խուսափելու և լարվածությունը մեղմացնելու համար ալ-Մահդին մի շարք քայլերի դիմեց: Նա ներում շնորհեց 762-763թթ. Ալ-Մանսուրի դեմ բարձրացրած ապստամբության մասնակիցներին, ինչը ունեցավ դրական արձագանք: Դրան հակառակ խիստ անհանգիստ էր խալիֆայության արևելյան շրջաններն անհանգիստ էին: Այստեղ Մերվում 776 թ. բռնկվեց ապստամբություն, որը գլխավորում էր Հաշիմ իբն Հաքիմը, ով իրեն համարում էր Աբու Մուսլիմի փոխանորդ: Նրա ապստամբությունը տևեց մի քանի տարի, որը ճնշվեց 783թ.: Ալ-Մահդին մահացավ 785թ., նա ուներ 2 որդի`Մուսա ալ-Հադին և Հարուն առ-Ռաշիդը, ով Հայաստանի և Աղվանքի կառավարիչն էր: Հոր մահից հետո գահին է նստում ալ-Հադին 785-786թթ. և եղբայրների մեջ պայքար է սկսվում գահի համար: Նրանց պայքարին միջամտում է նրանց մայրը: Նա 786թ. թունավորում է ալ-Հադիին և գահին է նստում Հարուն առ-Ռաշիդը(786-809): Նրա օրոք խալիֆայությունը հասնում է իր հզորության գագաթնակետին: Նա շարունակեց Աբբասյան դինաստիայի դիրքերի պահպանման և ուժեղացման քաղաքականությունը: Իրականում նա եղել է մի դաժան կառավարող, որի ժամանակ ավելացան հարկերը և խստացավ դրանց գանձումը կայսրության ժողովուրդներից: Հարստությունը կենտրոնցված էր նրա և նրա մերձավոր խորհրդականների ձեռքում: Շռայլությունները, անիմաստ նվիրատվուծությունները սովորական երևույթ էին դարձել: Դրա հետ մեկտեղ նա աչքաթող չէր անում իշխանությունն ամրապնդելու և պաշտպանելու հարցերը: Նա առաջին խալիֆն էր, որ մեծ ուշադրություն դարձրեց մուսուլման հոգևոր առաջնորդների աջակցությանը և քաղաքական օժանդակությունը շահելուն` տալով նրանց մեծ հողաբաժիններ և կալվածքներ։ Դրա դիմաց նրանք ամեն կերպ աջակցում էին Հարուն առ-Ռաշիդին ամրապնդելու իր իշխանությունը։ Վերջինս շատ զգույշ քաղաքկանություն էր վայելում շիաների նկատմամբ, որպեսզի չգրգռի նրանց։ Բայց այնուամենայնիվ նա չկարողացավ կանխել ժողովրդական հուզումները, որոնք հիմնական պատճառը հարկեր աճն ու դրանց գանձման դաժան մեթոդներն էին։ Եվ այդ դժգոհությունների հողի վրա 798թ. ապստամբեցին Սիստանի գյուղացիությունը։ Նրանց ճնշելու համար ուղարկված զորքերը պարտություն կրեցին և խալիֆը դադարեցրեց հարկերի գանձումը Սիստանի մուսուլման բնակչությունից։ Նրան ավելի շատ անհանգստացնում էր 806թ. Խորասանի ապստամբությունը։ Ապստամբների թիվը հասնում էր 100000-ի։ Հարուն առ-Ռաշիդը նրանց դեմ ուղարկում է 20000-անոց բանակ, որը պարտություն է կրում և ապստամբնրը գրավում էն Սամարղանդը, որը մեծ հաջողություն էր նրանց համար։ Սա մեծ կորուստ էր խալիֆայության համար, ուստի Հարուն առ-Ռաշիդը ինքն է անցնում մեծ բանակի գլուխ և շարժվում է ապստամբների դեմ, սակայն ճանապարհին նա հիվանդացավ Թուսում և այստեղ էլ մահացավ 809թ.։

Աբբասյան խալիֆայությունը 9-րդ դարի առաջին կեսում[խմբագրել]

Հարուն առ-Ռաշիդը ուներ 2 որդի` Մամունն ու Ամինը։ Նա իր ժառանգորդ է նշանակում փոքրին`Ամինին։ Սակայն 799թ. նա փոփոխություն է մտցնում իր որոշման մեջ և Մամունին նշանակում 2-րդ ժառանգորդ։ Այս տարօրինակ որոշմանը հաջորդում է հաջորդը. նա Ամինին նաև նշանակում է Իրաքի, Սիրիայի, Արաբիայի, Եգիպտոսի, Հյ. Աֆրիկայի կառավարող, իսկ Մամունին նշանակում է Խորասանի կառավարիչ։ Ամինը իրավունք չուներ Մամունին երբևէ զրկել այդ պաշտոնից, վերջինս էլ պետք է հավատարիմ մնար Ամինին։ Այսպիսով նա խալիֆայությունը բաժանեց 2 մասի, որոնցից յուրաքանչյուն ուներ իր կառավարիչն ու մայրաքաղաքը` Բաղդադը և Մերվը։ Այս անհեռատես քայլով Հարունը անկախ իր կամքից հիմքեր նախապատրաստեց խալիֆայության բաժանման համար։ Այսպիսով նրա մահից հետո Մամունը Ամինին ընդունեց որպես խալիֆ և հավատարմության երդում տվեց։ Թվում էր`ամեն ինչ հարթ է, բայց ոչ։ Եղբայրների միջև հակամարտություն սկսվեց քանի որ Ամինը 810թ. գահի ժառանգորդ նշանակեց ոչ թե Մամունին, այլ իր որդուն։ Մամունը հայտնեց իր անհամաձայնությունը, ինչի համար Ամինը հրովարտակ արձակեց նրան արևելյան շրջանների փոխարքայի պաշտոնից զրկելու համար`այդպիսով խախտելով իր հոր սահմանած 2 կարևոր նախապայման։ Մամունը չընդունեց նրա որոշումը։ Այս իրավիճակում Ամինը պատերազմ սկսեց եղբոր դեմ 811թ. , սակայն պարտություն կրեց։ Մամունի զորքերը տանում էին հաղթանակ հաղթանակի հետևից և 812թ. մոտեցան և շրջապատեցին Բաղդադը։ Չկարողանալով ոչինչ անել` Ամինը հայտարարեց, որ պատրաստ է հրաժարվել գահից հօգուտ Մամունին։ Սակայն Մամունը այդ լուրը բերող բանբերին սպիտակ շապիկ տվեց, որը գլխի վրա եկուստ չուներ։ Դա նշանակում էր մահ`նրան պետք էր Ամինի գլուխը։ 813թ. Բաղդադը գրավվեց, իսկ Ամինը սպանվեց։ Գահը անցավ Մամունին, որը կառավարեց մինչև 833թ.։

Աբբասյան խալի‎ֆայության խռովահույզ շրջանը և փուլացումը (833-945թթ)[խմբագրել]

Խալիֆայության թուլացման ու քայքայման հիմքերը դրեցին Ամինն ու Մամունը, որից հետո եղբայրասպան հակամարտություններն ու բախումները սովորական երևույթ դարձան։ Դա հանգեցրեց կենտրոնական իշխանության և խալիֆայի դիրքերի թուլացմանը, ինչի հետևանքով թուլացավ հսկողությունը ծայրամասերի վրա, որը գործունեության լայն ասպարեզ բացեց կենտրոնախույս ուժերի համար։ Այս բանգավառում իր ներդրումն ունեցավ արաբական և պարսկական վերնախավերի հակամարտությունը, որը ծագել էր դեռևս դինաստիայի կառավարման առաջին տարիներին։ Սկզբնական շրջանում խալիֆաները կարողանում էին արաբա-պարսկական հակամարտությունը պահել իրենց հսկողության տակ։ Սակայն այս հակամարտությունը գործում էր նաև Ամինին և Մամունին հաջորդած խալիֆաների գահակալության շրջանում։ Այդ պայքարը ջլատեց խալիֆայության ուժերը և իր դերակատարումն ունեցավ նրա տկարացման մեջ։ Խալիֆայության տրոհումը նախապատրաստող գործոն եղավ կրոնա-դավանական հակամարտությունը առաջին հերթին իսլամի մեջ, որը այդպես էլ միասնական կրոն չդարձավ և սունիների և շիաների միջև պայքարը վերածվեց բախումների և արյունալի պատերազմների։ Տրոհման գործոն էր նաև խալիֆայության ռազմական ուժերը։ Տարիների ընթացքում բանակը սկսեց կոտորակվել։ Տեղական կառավարիչները ստեղծում էին իրենց սեփական զինված ուժերը։ Դրությունը սրվեց սկսած Հարուն առ-Ռաշիդից, երբ նա թուրքերից կազմավորեց իրենց պահապան բանակը, որը դարձավ կարևոր ռազմական ուժ։ Թուրքական գվարդիան այնքան ուժեղացավ, որ 847թ. խալիֆա Վասիկի մահից հետո խալիֆա «դարձրեցին» նրա եղբորը` Մութավաքիլին, սակայն նա սպանվեց 861թ. իր թուրք հրամանատարների ձեռքով իր ավագ որդի Մուսթանսիրի գիտությամբ, ով դարձավ խալիֆ և կառավարեց կես տարի 861-862թթ., հետո թունավորվեց։ Թուրքական գվարդիան բացեիբաց արհամարհում էր խալիֆներին։ Այս ամենը հանգեցրեց նրան, որ երկրի ներսում քաղաքական, սոցիալական, տնտեսական նախադրյալներ ստեղծվեցին Բաղդադից տեղական կառավարողների կախվածության թուլացման և խալիֆայության տրոհման, ինչի արդյունքում ստեղծվեցին մեծ ու փոքր, անկախ ու կիսանկախ պետություններ, որոնք այլևս հաշվի չէին նստում Բաղդադի հետ։ (էմիրություններ)։ Այս ընթացքում խալիֆայությունը ընկավ Բուիների, այնուհետև սելջուկների տիրապետության տակ, որոնց փոխարինելու եկան մոնղոլները։

Մոնղոլական արշավանքները և Աբբասյան խալիֆայության կործանումը[խմբագրել]

Մոնղոլները քաղաքական ասպարեզ իջան դեռևս 11-րդ դարի վերջին։ 13-րդ դարում մոնղոլական ցեղերը միավորվեցին մեկ միության մեջ, որը գլխավորեց Թեմուչինը։ 1206թ. նա ընտրվում է թագավոր և կոչվում Չինգիզ խան։ Նա կարողանում է մոնղոլական միությունը վերածել մի հզոր ռազմական պետության, որը դառնում է ամբողջ աշխարհի ահ ու սարսափը։ Իր կառավարման տարիներին (1206-1227) նա գրավում է Հյուսիսային Չինաստանը, Խորեզմշահերի տարածքները, Միջին Ասիան և այլն։ Նրան հաջորդած Մեծ խաները`Ուգեդեյը, Գույքը և մյուսները գրավում են նորանոր տարածքներ`աստիճանաբար մոտենալով Բաղդադին։ 1251թ. գահն անցնում է Չինգիզ խանի թոռանը`Մունգքեին, ով նպատակ էր դրել գրավել Բաղդադը և վերացնել խալիֆայությունը։ Այդ գործը նա հանձնարարում է իր եղբորը`Հուլաղու խանին, ով 1253թ. Մոնղոլիայից շարժվեց դեպի Բաղդադ։ Հուլաղուն 1256թ. գրավում է ասսասիների գլխավոր կենտրոնները և վերացնում է նրանց։ Լուծելով այս հարցը նա 1257թ. վերջնագիր ուղարկեց խալիֆա Մուսթասիմին`պահանջելով անձնատուր լինել։ Վերջինիս պատասխանը խուսափողական էր, որը սակայն ընկալվեց որպես մերժում և 1258թ. Հուլաղուի զորքերն արդեն Բաղդադի դարպասների մոտ էին։ Գիտակցելով կախված վտանգը նրանք բանակցություններ առաջարկեցին, բայց արդեն ուշ էր։ 1258թ. փետրվարի 10-ին մոնղոլները ներխուժեցին Բաղդադ։ Քաղաքն ավերվեց և հրկիզվեց։ 5 օր շարունակ քաղաքը ավերվեց և թալանվեց։ Խալիֆ Մուսթասիմը մահապաժի ենթարկվեց։ Նրա հետ սպանվեցին Աբբասյան ընտանիքի բոլոր արու անդամները, պաշտոնյաները։ Եվ այսպես 558 տարի գոյատևած Աբբասյան խալիֆայությունը դադրեց գոյություն ունենալ։ Նրա կործանումը դարձավ պատմական իրողություն։

Տես նաև[խմբագրել]

Աղբյուրներ[խմբագրել]