Սևանա լիճ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սևանա լիճ
Lake Sevan with Sevanavank.jpg
Սևանա լիճը
Տեղագրություն Գեղարքունիքի մարզ, Հայաստան Հայաստան
ԲԾՄ 1900.01 մ
Երկարություն 78 կմ
Լայնություն 56 կմ
Ավազանի մակերես 3647
Ծավալ 33.2
Ամենամեծ խորություն 100 մ
Միջին խորություն 30 մ
Թափանցելիություն 4.5 մ
Թափվող գետ(եր) 28, որոնցից են՝ Վարդենիս, Մարտունի, Արգիճի, Աստղաձոր, Գավառագետ, Ցակար, Ձկնագետ.
Սկիզբ առնող գետ(եր) Հրազդան գետ
##Սևանա լիճ (Հայաստան)
Blue pog.svg
##Սևանա լիճ (Գեղարքունիքի մարզ)
Blue pog.svg
Commons-logo.svg Պատկերներ Վիքիպահեստում

Սևանա լիճ (նաև՝ Գեղամա ծով), լիճ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում։ Հայաստանի Հանրապետության ամենախոշոր, իսկ Հայկական բարձրավանդակի՝ մեծությամբ երրորդ լիճը (Վանա լճից և Ուրմիա լճից հետո)։ Հնում հայտնի է եղել Գեղամա ծով, Գեղարքունյաց ծով կամ Լիխնիտիս անուններով։

Ի տարբերություն Ուրմիա և Վանա լճերի՝ բաց լիճ է և ունի քաղցրահամ ջուր։ Աշխարհի՝ քաղցրահամ ջուր ունեցող 2-րդ բարձրադիր լիճն է (առաջինը Հարավային Ամերիկայի Տիտիկակա լիճն է)։ Գտնվում է ծովի մակերևույթից 1916 մ բարձրության վրա, մակերեսը 1240 կմ2 է, խորությունը հասնում է 83մ-ի։ Սևանա լճին շրջապատում են հարավից՝ Վարդենիսի, արևմուտքից՝ Գեղամա, հյուսիս-արևմուտքից՝ Փամբակի, հյուսիս-արևելքից՝ Արեգունի լեռնաշղթաները։ Լճի մեջ լցվում է 28 գետ ու գետակ,որոնց տարեկան գումարային հոսքը շուրջ 0.8 խոր. կմ է, իսկ լճից սկիզբ առնող միակ գետի՝ Հրազդանի միջոցով իրականացվող ջրերի տարեկան արտահոսքը 0.7խոր. կմ։ Երկրաբանական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Սևանա լիճն առաջացել է 3-րդական դարաշրջանում և ի սկզբանե եղել է ավելի ծանծաղ, քան այսօր։ Այդ են վկայում Սևանա լճի ափին 20-րդ դարի 1950-ական թվականներին կատարված հնագիտական ուսումնասիրությունները։‌[փա՞ստ]

Ձկնատեսակները[խմբագրել]

Լճում էնդեմիկ տեսակներց է իշխան ձուկն իր չորս տեսակներով՝ գեղարքունի, ամառային բախտակ, ձմեռային բախտակ, բոջակ։ Լճի մակարդակի արհեստական իջեցման հետևանքով իշխանի համար կենսաբանական պայմանները խիստ վատացել են։ Այն այժմ ոչնչացման եզրին է և գրանցված է Կարմիր գրքում։

1924 թվականից Լադոգա և Չադ լճերից Սևան է բերվել սիգը, որը շատ արագ բազմացավ և ունի արդյունագործական նշանակություն։ Սևանի ձկնատեսակներից է նաև կողակը։

Ջրի մակարդակի իջնելը 1950 թվականից էներգետիկ կարիքների և ոռոգման նպատակով լճից մեծ քանակությամբ ջրի բաց թողնման հետևանք էր։ Այն հանգեցրեց շատ ձկնատեսակների ոչնչացման, ափամերձ հատվածների ճահճացման և բնապահպանական աղետի իրական վտանգի առաջացման։ 1980-ական թվականներին լճից ջրի բացթողումը էապես կրճատվեց, և կառուցվեց 48 կիլոմետր երկարությամբ Արփա-Սևան թունելը՝ Արփա գետի ջրերը լիճ տեղափոխելու համար։ Այդուհանդերձ, լճի ներկայիս մակարդակը 11 մետրով ցածր է նախնականից, որը 2000 մետրով բարձր է եղել ծովի մակերևույթից։ Լճի իջնելուն համընթաց բարձրանում է նաև ջրի ջերմաստիճանը և այդ պատճառով տուժում են ձկներն ու բուսատեսակները, որոնք սովոր էին սառը ջրին։

Լիճը վարակվեց կապտականաչ ջրիմուռներով, խախտվեց նաև գազային ռեժիմը՝ պակասեց թթվածնի քանակը, որը և իր հերթին անդրադաձավ կենդանական և բուսական աշխարհի վրա։

Սևանա լճի մասին գրվել են շատ բանաստեղծություններ և լեգենդներ։

Կղզիներ, թերակղզիներ[խմբագրել]

Սևանա լիճը նախկինում ունեցել է մեկ կղզի, որը ջրի մակարդակի իջեցման հետևանքով դարձել է թերակղզի։

Միջամտություն[խմբագրել]

Լճի տեսքը տիեզերքից

1910 ճարտարագետ շինարար Սուքիաս Մանասերյանը, ով մասնակցում էր Արալյան ծովը աղետից փրկելու աշխատանքներին ,[1] հրատարակում է աշխատություն որում առաջարկում է իջեցնելի լճի մակերևույթը 45 մետրով և ջուրը օգտագործել ոռոգման և հիդրոէլեկտրակայանների համար։

Սևանի մակարդակի իջեցումը[խմբագրել]

Սևանա լճի համեմատական չափագրական տվյալները[2]։

Ցուցանիշները 1936 թ. 2000 թ. Տարբերությունը
Առավելագույն խորությունը՝ մ 98.7 79.7 -19 %
Միջին խորությունը՝ մ 41.3 26.8 -35 %
Մակերեսը՝ կմ2 1416.2 1238.8 -12.5 %
Ծավալը՝ կմ3 58.48 33.20 -43.2 %
Մակարդակը՝ մ 1915.97 1896.65 -19.32 մ

Սևանա լճի մակարդակի փոփոխման ժամանակագրությունը[խմբագրել]


1923թ. Սկսվում է լճի ջրերի օգտագործումը տնտեսական նպատակներով։
1931թ. Հայտնվում է լճի մակարդակն իջեցնելու գործողությունների առաջին ծրագիրը, որի համաձայն, հիսուն տարում այն պետք է իջներ 55 մետրով։ Ընդ որում, Սևանից պետք է Փոքր Սևանի տեղում մնար 299 կմ2 տարածքով մի փոքրիկ լիճ։
1933թ. Սկսվեցին լճից ջուրը բաց թողնելու աշխատանքները։ Աշխատանքներն ավարտվեցին 1949թ. Տարեկան լճի մակարդակն իջնում էր ավելի քան մեկ մետրով։
1950-ականների վերջ, Սկսվում է լճի մակարդակի իջեցման նախագծի վերանայումը։
1961թ. Հրապարակվեց Հայկական ԽՍՀ ԳԱ զեկույցը, որում ասվում էր լճի մակարդակի իջեցման աշխատանքները դադարեցնելու անհրաժեշտության մասին։ Այդ ժամանակ լճի մակարդակն արդեն հասցրել էր իջնել 13.7 մետրով։ Ընդունվեց որոշում՝ Որոտան և Արփա գետերի ջրերն ուղղել դեպի Սևան։
1981թ. Սկսվում է նախագծի իրականացումը։ Արփա գետի Կեչուտ ջրամբարից մինչև Սևանի ափի Արծվանիստ գյուղ կառուցվում է 48.3 կմ երկարության թունել։ Այնուհետև, սկսվում է 21.7 կմ երկարության Որոտան-Արփա թունելի շինարարությունը։
2003թ. Ավարտվում է դեռևս 1988թ. երկրաշարժի և դրանից հետո սկսված պատերազմի պատճառով դադարեցված Որոտան-Արփա թունելի շինարարությունը։ Այդ ժամանակ լճի մակարդակը կայունանում է նախնականից քսան մետր ցածր դիրքի վրա։
2006թ. Լճի մակարդակի բարձրացումը նախորդ տարվա համեմատ կազմում է 41 սմ։
2006÷2010թթ. Լճի մակարդակը բարձրանում է տարեկան 25÷35սմ չափով։

Բացասական հետևանքները[խմբագրել]

Վերջին տասնամյակներում կտրուկ վատացել է Սևանա լճի և ավազանի էկոհամակարգի գործունեությունը։ Մակարդակի իջեցմանը զուգահեռ, դրան նպաստեց նաև կեղտաջրերի քանակի մեծացումը։ Այդ ամենն, ի վերջո, բերեց նրան, որ մեծացան ջրում օրգանական նյութերի կուտակումները՝ 1930-ականների 25 հազ. տոննայից 1999թ. հասնելով 150 հազ. տոննայի։ Նկատվել է Սևանի աղտոտում ծանր մետաղներով, լճի ճահճացում, ձկնային պաշարների նվազում։

Հետաքրքիր փաստեր[խմբագրել]

Պատկերասրահ[խմբագրել]

Lake Sevan from Harsnakar.jpg

Այցելեք նաև[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Օգտագործված աղբյուրներ


Ծանոթագրություններ և նշումներ

  1. Holding, Nicholas (2006)։ Armenia: with Nagorno Karabagh։ Bradt Travel Guides, 133։ ISBN 978-1-84162-163-0։ 
  2. Կաղապար:Книга:Программа по опустыниванию в Армении 2002