Վանի թագավորություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Ուրարտուից)
1rightarrow.png  Տես նաև Ուրարտու (այլ կիրառումներ) 
Վանի թագավորություն
 Նաիրի Մ.թ.ա. 860 - Մ.թ.ա. 585 Երվանդունիների թագավորություն 
Ընդհանուր տեղեկանք
Մայրաքաղաք Արզաշկուն, Տուշպա
Զորք 50.000‌[փա՞ստ]
Իշխանություն
Պետական կարգ Միապետություն
Պետության գլուխ Արքա
Պատմություն

Վանի թագավորություն[1][2][3], պետություն Հայկական լեռնաշխարհում՝ մ.թ.ա. 9-6-րդ դարերում։ Ասորեստանյան աղբյուրներում թագավորությունը կոչվում էր Ուրարտու, իսկ տեղական արձանագրություններում՝ Նաիրի և Բիայլինի[4], վերջինս կապվում է Վանի անվան հետ, այդ պատճառով գիտության մեջ թագավորությունը հայտնի է նաև որպես Վանի թագավորություն[5]: Պետության մասին տեղեկություններ կան նաև Աստվածաշնչում, որտեղ այն կոչվում է Արարատյան թագավորություն:

Մ.թ.ա. 8-րդ դարում Վանի թագավորությունը Առաջավոր Ասիայի հզորագույն պետությունն էր‌[փա՞ստ]։

Պատմություն[խմբագրել]

Նախապատմություն[խմբագրել]

Ուրարտու տերմինը Ուրուատրու ձևով առաջին անգամ հիշատակվել է Սալմանասար Ա-ի (մթա 1266-1243 թթ.) դեպի Հայկական լեռնաշխարհ կատարած արշավանքի արձանագրության մեջ՝ «…ըմբոսացան իմ դեմ ուրաւատրեցիները» ձևով։ Արձանագրությունից տեղեկանում ենք, որ Սալմանասարի դեմ են դուրս եկել ութ (8) միավորված երկրներ, որոնց իբրև թե Սալմանասարը հաղթել է, ավերել 51 բնակավայր, հափշտակել նրանց գերիներին և ունեցվածքը…

Սալմանասար Ա-ի որդի Թուկուլթի-Նինուրտա Ա-ի (1243-1221 թթ.) տեքստում հանդիպում ենք Հայկական լեռնաշխարհի մի այլ ցեղային միության հավաքական անվանը՝ «Նաիրի երկիրը, որը երկար ժամանակ, գրեթե մեկ դար, փոխարինեց Ուրարտու երկրի անվանը»։ Ասսուրական սեպագրերում, այն էլ Սալմանասարի օրոք, որը կառավարել է ավելի քան 23 տարի, հարևան հակառակորդ-թշնամի երկրին, ասորիները տվել են Ուրուատու անվանումը, իսկ ահա նրա հաջորդների օրոք՝ ավելի քան 100 տարի, Հայկական բարձրավանդակի երկրներին նույն ասսուրական աղբյուրները կոչել են Նաիրի երկիր՝ երբևէ չհիշատակելով Ուրարտու անվանումը։ Աշուր քաղաքում՝ Թուկուլթիի պալատում և տաճարում հայտնաբերված արձանագրությունում պատմվում է Ասորեստանի դեմ դուրս եկած 42 թագավորների, անգամ թագուհիների մասին։ Այստեղ արդեն, 1-ին անգամ հանդես է գալիս Նաիրի եզրույթը, որպես Հայկական լեռաշխարհին ասորիների կողմից տրված անուն։ Ավելին, ասսուրական թագավորի տիտղոսաշարը հարստանում է ևս մեկով՝ «Նաիրիի բոլոր երկրների արքա», իսկ երկրի բնակիչների կարգավիճակը իջեցված է՝ «երկրի բնակիչներ»։ Թիգլաթպալասար Ա (1155-1077 թթ.) ասսուրական արքան ևս Հայկական բարձրավանդակում պատերազմել է «Նաիրի երկրների» դեմ, իսկ ահա հաջորդ 11-10 դդ. ասորեստանցիները զբաղված էին արաբների՝ Միջագետք թափանցած արամեացիների դեմ պայքարով, և Նաիրին (ուշադրություն դարձրեք՝ Նաիրի երկիրը) հազվադեպ են հիշատակել։ Միայն 11-րդ դ.՝ Ազադներար Բ-ի (911-890 թթ.) օրոք, կրկին ասպարեզ է իջել Ուրարտու տերմինը։

Ինքնանվանում[խմբագրել]

Ի տարբերություն հարևան երկրների՝ Վանի Արարատյան թագավորներն իրենց երկրին տալիս էին այլ անվանում՝ Բիայնիլի. նախ ուրարտերեն առաջին արձանագրությունը գրվել է Սարդուրի հաջորդի՝ մեկ ու կես տասնամյակ Նաիրին կառավարող Իշպիունիի օրոք /825-810/, և միայն վերջինիս որդու՝ Մենուայի հետ համատեղ կառավարման տարիների Քելիշինի երկլեզվյան արձանագրությունում է առաջին անգամ հանդիպում Ուրարտու պետության ինքնանվանումը՝ ասսուրական տեքստում կրկին «թագավոր Նաիրի երկրի» արտահայտության դիմաց, ուրարտական տեքստում կարդում ենք «թագավոր Բիաինիլի երկրի»։

Մ.թ.ա. 9-րդ դարի 1-ին քառորդից ասորեստանյան սեպագիր սկզբնաղբյուրներում կարևոր տեղեկություններ են պահպանվել Հայկական լեռնաշխարհում ծաղկած «Ուրարտու» քաղաքական կազմավորման մասին։

Մ.թ.ա. 14-րդ դարից սկսած Ասորեստանի տիրակալները թեև բազմիցս արշավել են Հայկական պետական կազմավորումների վրա, սակայն մինչև մ.թ.ա. 9-րդ դարը նրանց թողած արձանագրություններում որևէ տեղեկություն չի պահպանվել Ուրարտու «աշխարհի» մասին։ Հավանաբար բուն Ուրարտու «աշխարհը», հարավից և արևմուտքից պատնեշվելով Նաիրյան ցեղապետություններով, մինչև մ.թ.ա. 9-րդ դարի սկիզբը զերծ է մնացել Ասորեստանի ներխուժումներից և ապրել համեմատաբար պարփակ կյանքով։

Ասորեստանյան տեղեկությունները հավաստում են, որ Աշշուրնաձիրապալ Բ-ի և Սալմանասար Գ-ի գահակալման տարիներին Ուրարտու «աշխարհի» սահմանները դեռևս պարփակվել են Հայկական լեռնաշխարհի միջնատարածքում՝ հնուց հայտնի Արարատ կամ Այրարատ անունով «աշխարհում»։

Ձևավորումը[խմբագրել]

Հայաստանի զինանշանը
Նախապատմություն
Մ.թ.ա. 2492 - մ.թ.ա. 590
Հայ ժողովրդի ծագումը
Հայկ նահապետ
Հայասա
Արմե-Շուպրիա
Նաիրի
Վանի Թագավորություն
Մեծ Հայք
Մ.թ.ա. 590 - մ.թ. 428
 • Երվանդունիներ •
Երվանդունիների թագավորություն
Փոքր Հայք
Ծոփք
Կոմմագենե
 • Արտաշեսյաններ •
Արտաշես Ա
Տիգրան Մեծ
 • Արշակունիներ •
Քրիստոնեության ընդունում
Գրերի գյուտ
Միջնադար
428 - 1375
Պարսկա-Բյուզանդական տիրապետություն
Արաբական տիրապետություն
 • Բագրատունիներ •
Բագրատունիների թագավորություն
Վասպուրականի թագավորություն
Կարսի թագավորություն
Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն
Սյունիքի թագավորություն
 • Ռուբինյաններ •
 • Հեթումյաններ •
Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն
 • Զաքարյաններ •
Զաքարյան Հայաստան
Օտար տիրապետություն
1375 - 1918
Հայ ազատագրական պայքար (15-16-րդ դարեր)
Հայ ազատագրական պայքար (17-18-րդ դարեր)
Արևելյան Հայաստանը Պարսկաստանի կազմում
Արևմտյան Հայաստանը Թուրքիայի կազմում
Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանի կազմում
Հայոց Ցեղասպանություն
Հայկական սփյուռք
Ժամանակակից պատմություն
1918 - ներկա
Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն
Լեռնահայաստան
ՀԽՍՀ
Արցախյան ազատամարտ
Հայաստանի Հանրապետություն
Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն

Հայաստանի պորտալ

Այրարատ միջնաշխարհում պատմական վաղ շրջանում ստեղծված քաղաքական կազմավորումը, ի տարբերություն Նաիրյան ազգակից եզրաշխարհների, ապրելով համեմատաբար անխաթար և բնականոն զարգացում, արդեն մ.թ.ա. 9-րդ դարի 1-ին կեսին հասել է ռազմաքաղաքական և տնտեսական այնպիսի հզորության, որ ի դեմս Արամե արքայի (մ.թ.ա. 860-մ.թ.ա. 840), ոչ միայն հաջողությամբ դիմագրավել է Ասորեստանի հարձակումները, այլև գլխավորելով լեռնաշխարհի հայկական ցեղերի ու ցեղային «աշխարհների» համախմբման ընթացքը, կերտել է Արարատյան միասնական տերության հիմքերը։

Այդ քաղաքականությունը շարունակել են Արամեի անմիջական հաջորդները. ըստ Սալմանասար Գ-ի տարեգրություններում պահպանված մի տեղեկության՝ մ.թ.ա. 832/մ.թ.ա. 831-ին Արածանի գետի միջին և ստորին հոսանքի շրջաններն արդեն անցել էին Վանի թագավորության Սարդուրի Ա արքայի (մ.թ.ա. 835-մ.թ.ա. 825) հսկողության ներքո։ Այնուհետև Սարդուրի Ա միավորել է նաև Վանա լճի ավազանի ընդարձակ շրջանները, լճի հարավ-արևելյան ափին հիմնադրել արքունական նոր բերդաքաղաք Տուշպան, որն այնուհետև դարձել է Արարատյան տերության առաջնակարգ հենակայանը հարավում։ Մայրաքաղաքի կառուցապատման և հարդարման աշխատանքներն ավարտվել են մ.թ.ա. 9-րդ դարի վերջին, մասնավորապես՝ բերդաքաղաքին խմելու և ոռոգելու ջուր մատակարարող Մենուայի ջրանցքի կառուցմամբ։

Վանի թագավորության ձևավորումը
Վանի թագավորությունը Արամեի կառավարման օրոք‌[փա՞ստ]
Վանի թագավորությունը Արամեի կառավարման օրոք[փա՞ստ]
Վանի թագավորությունը Սարդուրի Ա-ի կառավարման օրոք‌[փա՞ստ]
Վանի թագավորությունը Սարդուրի Ա-ի կառավարման օրոք[փա՞ստ]

Վանի թագավորությունը իր հզորության գագաթնակետին[խմբագրել]

Իշպուինի թագավորի (մ.թ.ա. 825-մ.թ.ա. 810), հատկապես նրա որդու և հաջորդի՝ Մենուայի (մ.թ.ա. 810-մ.թ.ա. 786) օրոք Հայկական լեռնաշխարհի ազգակից ցեղերն ու «աշխարհները» մեծամասամբ ներառվել են Արարատյան միասնական տերության մեջ։ Արգիշտի Ա-ի և Սարդուրի Բ-ի կառավարման ժամանակ Վանի թագավորությունը հասնում է իր հզորության գագաթնակետին։ Երկրի սահմանները ձգվում էին Կովկասից մինչև Խորին Ասորիք և Բաբելոնից ու Արևմտյան Իրանից մինչև Փոքր Ասիայի խորքերը։ Այն դառնում է Մերձավոր Արևելքի միակ գերտերությունը։

Վանի թագավորությունը հզորության գագաթնակետին

Թուլացում[խմբագրել]

Մ.թ.ա. 743 թ. Կարքեմիշի մոտ Սարդուրի Բ-ի բանակները պարտություն են կրում Ասորեստանի արքա Թիգլաթպալասար 3-րդ-ի զորքերից։ Մ.թ.ա. 735 թ. ասորեստանյան զորքերը պաշարում են մայրաքաղաք Տուշպան, բայց չեն կարողանում այն գրավել։ Ռուսա Ա-ի կառավարման շրջանում Վանի թագավորությունը վերականգնում է կորցրած հեղինակությունը, ռազմական դաշինքներ են կնքվում Փոքր Ասիայի մի շարք քաղաքների հետ։ Ասորեստանի նոր արքա Սարգոն II-ը մ.թ.ա. 715 թ. նոր պատերազմ է սկսում Վանի թագավորության և նրա դաշնակիցների դեմ։ Ասորեստանյան զորքերը հաղթում են Մանա պետությանը, մ.թ.ա. 714 թ. գրավում և թալանում են Վանի թագավորության հոգևոր կենտրոն Մուսասիրի տաճարական համալիրը։ Այդ ամենը տեսնելով՝ Ռուսա Ա-ն ինքնասպան է լինում։ Նրա որդի Արգիշտի Բ-ին հաջողվում է կազմակերպել երկրի ինքնապաշտպանությունն ընդդեմ ասերեստանյան ավերիչ արշավանքների և ապահովել թագավորության անկախությունը։ Վերջին հզոր արքան լինում է Ռուսա Բ-ն, ով ապաստան է տալիս Ասորեստանի Սենեքերիմ արքային սպանած որդիներին Սանեսանին և Աբդրամելեքին։ Վերջինների մասին նշում է Մովսես Խորենացին իր Հայոց Պատմություն աշխատության մեջ։

Վանի թագավորությունը Ռուսա Բ-ի և Սարդուրի Գ-ի կառավարման օրոք

Անկում[խմբագրել]

Ուրարտական ամրոցի ավերակներ
    1rightarrow.png Հիմնական հոդվածներ՝ Սարդուրի Գ, Սարդուրի Դ, Ռուսա Գ և Ռուսա Դ

Ռուսա Բ-ի հաջորդների ժամանակ Վանի թագավորությունը թուլանում է, կրճատվում է պետության տարածքը։ Մ.թ.ա. 620-ական թթ. հզորանում է Հայկյան արքայատոհմի կրտսեր ճյուղերից Երվանդունիները, որի ներկայացուցիչ Պարույր Սկայորդին (կամ Հայկ Գ) դաշնակցելով մարերի և բաբելացիների հետ մասնակցում է Ասորեստանի կործանմանը։ Մ.թ.ա. 590 թ. Պարույր Սկայորդին մարերի օգնությամբ վերացնում է նաև արդեն իրենից ոչինչ չներկայացնող Ուրարտուն։

Կառուցվածքը[խմբագրել]

Արարատյան տերության կառուցվածքը, հասարա-քաղաքական և իրավական հարաբերությունների համակարգը հատկանշական են վաղ ավատատիրական (ֆեոդալական) հասարակարգին։ Այն ոչ թե սոսկ հասարակա-տնտեսական կազմավորում էր, այլ գլխավորապես հասարակա-քաղաքական և իրավական հարաբերությունների որոշակի համակարգ, որի էական հատկանիշները Հայաստանում արմատավորվել և զարգացել են հենց Արարատյան միասնական պետության կազմավորմամբ։ Արարատյան պետությունը կազմավորվել է ընտանիքի մոդելով, ճիշտ նրա ավանդական հորինվածքի (հայր, մայր, ուստրեր, դուստրեր, թոռներ և ծոռներ) ընդօրինակությամբ։

Տարածքային և պետական միասնության հասած ցեղերին ու ցեղային իշխանություններին հոգևոր-կրոնական ընդհանրությամբ շաղկապելու, հիմնավորվող ավատատիրական հարաբերությունները և քաղաքական կարգերը սրբագործելու, ինչպես նաև շրջակա երկրներից գաղափարապես սահմանազատվելու նպատակով դեռևս մ.թ.ա. 9-րդ դարի վերջին քառորդին վավերացվել է Արարատյան տերության միասնական դիցարանը, սահմանվել են աստվածությունների տեղերը («գահերը») հոգևոր-նվիրապետական կառուցվածքում, հաստատվել նրանց համար զոհաբերվող անասունների տեսակն ու քանակը։ Ինչպես Արարատյան արքան դիտվել է իր վեհապետության ներքո համախմբված ու ենթադասված ցեղային իշխանությունների գերագույն տիրակալը և նախամեծար հայր, այնպես էլ արքայատոհմի աստված Խալդին դիտվել է նրա գերագահությամբ ենթադասված ցեղային աստվածությունների գերագույն աստված ու նախահայր։ Արքայատան գահակալներն իրենց ներկայացրել են իբրև Խալդի աստծու անմիջական սերունդ, կրել արիության և հարության ոգին խորհրդանշող «Արի», «Էրի» կամ «Էրե» մակդիրը, իսկ նրանց արձանները զետեղվել են Արդինի-Մուսասիրի տաճարում՝ աստվածների արձանների շարքում։

Կառավարում[խմբագրել]

Արարատյան արքան ունեցել է միապետի անսահմանափակ իրավունքներ, տնօրինել երկրի գերագույն իշխանությունը, դատավարությունը, զինված ուժերի հրամանատարությունը, հողն ու ընդերքի հարստությունները, մատակարարման համակարգը, ոռոգման ցանցը, ռազմավարչական կենտրոնները ևն։ Արքայի գահը ժառանգել է ավագ որդին, իսկ մյուս զարմերը բնակվել են արքունի բուն տիրույթից՝ Այրարատ «աշխարհից» դուրս, մասնավորապես՝ Վանա լճից դեպի հյուսիս-արևելք և մինչև Հայկական լեռնապարը տարածվող ընդարձակ հողերում։ Արքայատոհմի կրտսեր զարմերին առաջնակարգ տեղ է հատկացվել պետության քաղաքական, տնտեսական, ռազմական և կրոնամշակութային կյանքի կառավարման գործերում։ Արձանագրություններում հիշատակվում են աշխարհակալների, գավառակալների, սահմանապահ կուսակալների, զորահրամանատարների, արքունիքի սպասավորների, կնքապահի, գանձապահի, ներքինապետի, դպրապետի և այլ գործակալությունները։

Վանի թագավորության կառավարման իրավական հիմունքներ[խմբագրել]


Զինված ուժեր[խմբագրել]

Զինված ուժերի կորիզը կազմել է արքունի մշտական զորաբանակը (մոտ 50 հազար միավոր), որը խաղաղ պայմաններում տեղակայվել է արքունական բերդերում, ամրոցներում և սահմանային զորանոցներում։ Պատերազմների ժամանակ արքունի զորաբանակին միացել են իշխանների զորամասերը, տարբեր խավերից կազմված աշխարհազորը, հաճախ նաև դաշնակից երկրների զինված ուժերը։ Մարտիկները զինվել են պողպատե սրերով, դաշույններով, նիզակներով, տեգերով, կացիններով, գուրզերով, պարսատիկներով, լայնալիճ աղեղներով և կապարճներով, զրահավորվել մետաղապատ լանջապանակներով, բրոնզե սաղավարտներով և վահաններով։ Հեծելակային, հետևակային և մարտակառքային ուժերով համալրված զորաբանակը բաղկացած էր սակրավորներից, սուսերավորներից, նիզակավորներից, աղեղնավորներից, հետախույզներից ևն։ Մարտերում գերագույն հրամանատարին՝ արքային աջակցել են նրա առաջին և երկրորդ «թուրտաները» (սպարապետներ), գնդապետները, հարյուրապետները, հիսնապետները և տասնապետները։ Արքունիքը հետևողականորեն զբաղվել է երկրի պաշտպանական համակարգի և ռազմական արվեստի կատարելագործմամբ։ Հարյուրավոր բերդեր ու ամրոցներ են հիմնվել տերության կենտրական և սահմանային շրջաններում։ Երկրի խորքերը տանող հիմնական ուղիներն արգելափակվել են պաշտպանական հենակետերով։

Վանի թագավորության բանակ
Վանի թագավորության ռազմակառք
Վանի թագավորության ռազմակառք
Զրահի մնացորդներ
Զրահի մնացորդներ
Բրոնզե սաղավարտ
Բրոնզե սաղավարտ

Տնտեսություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Վանի թագավորության տնտեսություն


Մշակույթ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Վանի թագավորության մշակույթ
Վանի թագավորության հողմի և անձրևի աստված Թեյշեբայի բրոնզե արձանիկը

Հայաստանում բրոնզեդարյան նյութական և հոգևոր մշակույթի ավանդույթները պահպանվում և իրենց հետագա զարգացումն են ապրում Վանի թագավորության շրջանում: Թագավորության քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կյանքում կարևոր դեր էին կատարում ամրոցներն ու տաճարները: Խոշոր բնակավայրերը հիմնավորապես ամրացվում էին պարիսպներով: Բնակատեղի կենտրոնում տեղադրված էր միջնաբերդը, որն ապաստան էր ծառայում երկարատև պաշարումների ժամանակ: Ամրոցատիպ ճարտարապետական հուշարձաններից հատկապես լավ են ուսումնասիրված Էրեբունին և Թեյշեբաինին: Հարուստ հնագիտական նյութ է հայտնաբերվել նաև պատմական Հայաստանի՝ ներկայումս Թուրքիայի և Իրանի սահմաններում գտնվող տարածքներում։ Բերդաքաղաքների պեղումների ժամանակ բացվել են նաև պաշտամունքային զանազան կառույցներ:

Խալդի աստծու տաճարի ավերումը․ (Սարգոն II-ի տաճարի պատի զարդաքանդակ)

Վանի թագավորության պաշտամունքային կառույցների շարքում բացառիկ տեղ էր զբաղեցնում տերության գլխավոր սրբավայրում՝ Մուսասիրում գտնվող Խալդի աստծո տաճարը: Եզակի նշանակություն ունեցող այդ կառույցի ճարտարապետական տիպի մասին կարելի է պատկերացում կազմել Սարգոն II-ի (մ․թ․ա․ 722-705 թթ․) պալատի բարձրաքանդակի պատկերից՝ ասորեստանցիների կողմից Խալդիի տաճարի գրավման և կողոպտման տեսարանից: Մուսասիրի տաճարը լիովին տարբերվել է Հին Արևելքում հայտնի պաշտամունքային կառույցներից և հիշեցնում է Հին Հունական դասական տաճարների նախատիպը: Տաճարը կառուցվել է բարձր դիրք ունեցող հարթակի վրա և ունեցել է ճակտոնով ավարտվող երկթեք տանիք: Տաճարի մուտքի երկու կողմերում կանգնեցված են եղել երկու արձաններ, իսկ ճակատը զարդարվել է խոյակներով պսակված վեց սյուներով: Ասորեստանցի արվեստագետը պատկերել է նաև ուռուցիկ միջնամաս ունեցող կլոր վահաններ, որոնք տեղադրված են սյուների և ճակատային պատի վրա: Այդ վահանները լավ հայտնի են Վանի թագավորության ժամանակաշրջանի հուշարձանների՝ Ռուսախինիլի (Թոփրաք կալեի), Ալթին թեփեի (Բարձր Հայք), Ադիլջևազի (Արծկեի մոտ) և այլ պեղումներից: Վահաններով զարդարում էին ճարտարապետական հուշարձանների ներքին հորինվածքը:

Վանի թագավորության ճարտարապետական արվեստի համար բնութագրական է եղել շինությունները ներսից ներկերով ու բազմագույն քարերով զարդարելու արվեստը: Զարդարվեստի փայլուն նմուշներ են Արին-Բերդի (էրեբունի), Կարմիր բլուրի (Թեյշեբաինի) շինություններում հայտնաբերված որմնանկարներր: Դրանք բազմագույն են և վկայում են Վանի թագավորության ճարտարապետության մեջ գույնի առանձնահատուկ դերի մասին։ էրեբունիի որմնանկարներից մեկում պատկերված է թագավորական որսի տեսարան, որի մասնակիցներից են ինքը՝ արքան, նրա մերձավոր մեծատոհմիկները, այրուձին ու հետևակը: Սակայն, ընդհանուր առմամբ, քարի վրա կատարված նախշազարդերն աննշան դեր էին կատարում թագավորության ժամանակաշրջանի շինությունների ներքին ու արտաքին հարդարանքում: Քանդակագործությունը, քարի վրա փորագրությունը ճարտարապետությունը լրացնող ու հարստացնող գործառույթ էին Վանի թագավորության հուշարձաններում: Փորագրության արվեստր զարգացում ու տարածում չէր ստացել նույնիսկ ժայռերի մեջ փորված անձավային շինություններում:

Վանի թագավորության ժամանակներից պահպանվել են նաև ժայռափոր որմնանկար (Էրեբունի մ․թ․ա․ 8-րդ դար) շինություններ ու խորշեր, որոնք տարբեր գործառույթ են ունեցել: Դրանց մի մասը պաշտամունքային բնույթ է կրել և կոչվել է «Խալդիի դռներ»: Այդ տիպի հուշարձաններից նշանավոր է Վանի «Մհերի դուռ» անվանումը ստացած ժայռախորշը, որը ունի ավելի քան 5 մետր բարձրություն: Աստիճանները տանում էին դեպի խորշի մուտքը, իսկ ժայռի ստորոտում գտնվում էր պաշտամունքային ստորգետնյա մեկ այլ շինություն։ «Մհերի դուռ» խորշը հայտնի է կրոնական բնույթի սեպագիր արձանագրությամբ, որր փորագրվել է Իշպուինիի (մ․թ․ա․ 825-810 թթ․) և Մենուայի (մ․թ․ա․ 810-786 թթ․) օրոք: Լայն ճանաչում են ստացել նաև Վանի ժայռի մեջ փորված արհեստական անձավները և ընդարձակ շինություններր: Անձավների մի մասը հավանաբար դամբարանի դեր է կատարել:

{{{box_caption}}}
{{{box_caption}}}
Վանի թագավորության արքաների վահանները,
ձախից աջ`
Սարդուրի Բ-ի, Արգիշտի Բ

Վանի թագավորությունում զարգացման բարձր մակարդակի էին հասել գեղարվեստական արհեստագործության այլևայլ ճյուղերը, հատկապես՝ մետաղագործությունը: Մետաղյա իրերը հաճախ պատրաստվում էին թագավորի և մերձավոր շրջապատի պատվերով, աչքի էին ընկնում առանձնահատուկ շքեղությամբ և զարդարանքի հարստությամբ: Դրանցից են առյուծների ու ցուլերի դրվագված պատկերներ կրող դեկորատիվ վահանները, որոնք զարդարված են երեք գոտիներով: Այդպիսի վահաններ պատրաստվում էին ոսկուց, արծաթից ու բրոնզից: Իրենց զարդապատկերներով ու շքեղությամբ ուշադրություն են գրավում նաև բրոնզյա սաղավարտներն ու կապարճները:

Էրեբունի ամրոցի հիմնադրման սեպագիր արձանագրությունը

Վանի թագավորության դարաշրջանից պահպանվել են ավելի քան 600 սեպագիր արձանագրություններ, որոնք գրված են քարի, մետաղյա իրերի և կավե սալիկների վրա: Մեզ են հասել նաև մեհենագրային (հիերոգլիֆային) արձանագրություններ: Վանի թագավորության մեհենագրային համակարգը բաղկացած է շուրջ 300 նշաններից, որոնք դրվել են աջից ձախ, հորիզոնական գրության դեպքում՝ վերից վար (առանց բառանջատման): Մեզ են հասել շուրջ 1500 մեհենագրային արձանագրություններ և մեհենանշաններ: Վերծանության առաջին արդյունքների հիման վրա ենթադրվում է, որ մեհենագրային համակարգի լեզուն եղել է հնագույն հայերենը:

Սեպագիր արձանագրությունները միատիպ են և մեծ մասամբ հաղորդում են թագավորների ձեռնարկած արշավանքների և շինարարական աշխատանքների մասին: Այդ արձանագրությունների թարգմանությունը կապված է զգալի դժվարությունների հետ և լիակատար ու վերջնական համարվել չի կարող:

Վանի թագավորության հարուստ ու բազմազան մշակույթի ազդեցությունը տարածվել է նրա սահմաններից շատ հեռու՝ հասնելով մինչև Փոքր Ասիա, Միջերկրածովյան շրջան, Կովկաս և Իրան:[6]

Հետևանք[խմբագրել]

Վանի թագավորության հզորությունը և ռազմաքաղաքական հաջողությունները մեծապես պայմանավորվել են նրա տնտեսության զարգացման բարձր մակարդակով։ Տնտեսության վերելքը խթանվել է երկրի հարուստ մետաղահանքերի շահագործմամբ և մետաղե, մասնավորապես՝ երկաթե ու պողպատե գործիքների լայն օգտագործմամբ։ Մետաղագործության հիման վրա ծավալվել են արհեստները (դարբնություն, զինագործություն, քարգործություն, փայտամշակություն ևն), ընդլայնվել առևտուրը, կատարելագործվել շինական տեխնիկան։ Երկաթե գութանի և այլ աշխատանքային գործիքների կիրառությունն ու պետական հիմքերի վրա դրված ջրանցքաշինությունը խթանել են երկրագործությունը, յուրացվել են նոր ցանքադաշտեր, բարելավվել է հողամշակումը։ Լեռնային ու նախալեռնային շրջաններում զբաղվել են անասնապահությամբ և անասնաբուծությամբ։ Պեղածո նյութերը վկայում են հատիկավոր բույսերի մշակման, խաղողագործության, գինեգործության, ձիթհանության և գյուղատնտեսական այլ կուլտուրաների մշակման մասին։

Արարատյան միասնական պետությունը վճռականապես նպաստել է Հայկական լեռնաշխարհի տարանջատ ցեղերի ու ցեղային իշխանությունների համախմբմանը, նրանց միաձուլմանը և հայ ժողովրդի կազմավորման ավարտին։ Հզոր և կենտրոնացված պետության կազմվածքում հայկական ցեղերը ձեռք են բերել քաղաքական, տնտեսական և հոգևոր-մշակութային սերտ կապեր, անխափան փոխհաղորդակցություն և համակեցություն։ Ձևավորվել և արմատավորվել են հայ ժողովրդի ազգային բովանդակությունը բնորոշող հատկանիշները՝ ընդհանրական լեզուն ու ինքնանվանումը, մշակույթն ու կրոնը, կենցաղը, սովորույթները, ավանդույթները, հոգեբանության յուրահատուկ գծերը։

Վանի թագավորության արքայացանկ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Վանի թագավորության արքաների ցանկ

Փակագծերում նշված են տարեթվերը ըստ «Հայոց պատմություն, դասախոսությունների ձեռնարկ», Երևան 1998, Աշոտ Մելքոնյան:

Անուն Գահակալման ժամանակաշրջան Ծանոթագրություններ Պատկեր
Արամե մ.թ.ա.858 - մ.թ.ա. 844 (մ.թ.ա.859 - մ.թ.ա.843)
Լուտիպրի մ.թ.ա. 844 - մ.թ.ա. 834
Սարդուրի Ա մ.թ.ա. 834 - մ.թ.ա. 828 (մ.թ.ա.835 - մ.թ.ա.825)
Իշպուինի մ.թ.ա. 828 - մ.թ.ա. 810 (մ.թ.ա.825 - մ.թ.ա.810)
Մենուա մ.թ.ա. 810 - մ.թ.ա. 786 (մ.թ.ա.810 - մ.թ.ա.786)
Արգիշտի Ա մ.թ.ա. 786 - մ.թ.ա. 764 (մ.թ.ա.786 - մ.թ.ա.764) Argishti I.jpg
Սարդուրի Բ մ.թ.ա. 764 - մ.թ.ա. 735 (մ.թ.ա.764 - մ.թ.ա.735)
Ռուսա Ա մ.թ.ա. 735 - մ.թ.ա. 714 (մ.թ.ա.735 - մ.թ.ա.714)
Արգիշտի Բ մ.թ.ա. 714 - մ.թ.ա. 680 (մ.թ.ա.714 - մ.թ.ա.685)
Ռուսա Բ մ.թ.ա.680 - մ.թ.ա. 639 (մ.թ.ա.685 - մ.թ.ա.645)
Սարդուրի Գ մ.թ.ա. 639 - մ.թ.ա.625
Սարդուրի Դ մ.թ.ա. 625 - մ.թ.ա.620
Էրիմենա մ.թ.ա. 620 - մթ.ա.605
Ռուսա Գ մ.թ.ա. 605 - մ.թ.ա.595 (մ.թ.ա.605 - մ.թ.ա.585)?
Ռուսա Դ մ.թ.ա.595 - մ.թ.ա.585

Գրականության ցանկ[խմբագրել]

  • Ռ.Իշխանյան "Պատկերազարդ Պատմություն Հայոց" 1990 թ.
  • Ա.Մովսիսյան "Հայոց Պատմության Աշխարհակալությունները" Երևան-2008 թ.
  • Մովսես Խորենացի "Հայոց Պատմություն"

Տես նաև[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Դպրոցական Մեծ Հանրագիտարան, Գիրք II, «Վանի թագավորություն»
  2. Ուրարտու՝ Վանի թագավորություն
  3. Վանի համահայկական թագավորության կազմավորումը
  4. Paul Zimansky, Urartian material culture as state assemblage, Bulletin of the American Association of Oriental Research 299, 1995, 105.
  5. «Հայոց պատմություն»,10-րդ դասարան, 2009 թ., էջ 50
  6. Հայոց պատմություն: Հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը: Երևան 2012 թ., էջ 147-152
Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարան ից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png