Ուրարտու

  Տես նաև Ուրարտու (այլ կիրառումներ) 

Ուրարտու (māt Urarṭu; Արարատյան թագավորություն, Արարատ), հայկական պետություն Հայկական լեռնաշխարհում մ.թ.ա. 9-րդ դարից մ.թ.ա. 6-րդ դարը։ Ուրարտու է կոչվել հարևան Ասորեստանի կողմից: Առաջին հազարամյակի առաջին քառորդում վերածվել է Առաջավոր Ասիայի հզորագույն պետություններից մեկի, սակայն հետագայում թուլանալով անկում է ապրել և կործանվել մ.թ.ա. 6-րդ դարում:

Պատմություն

Նախապատմություն

Ուրարտու տերմինը Ուրուատրու ձևով 1-ին անգամ հիշատակվել է Սալմանասար Ա-ի /մթա 1266-1243 թթ/ դեպի Հայկական լեռնաշխարհ կատարած արշավանքի արձանագրության մեջ` <…ըմբոսացան իմ դեմ ուրաւատրեցիները> ձևով: Արձանագրությունից տեղեկանում ենք, որ Սալմանասարի դեմ են դուրս եկել ութ /8/ միավորված երկրներ, որոնց իբրև թե Սալմանասարը հաղթել է , ավերել 51 բնակավայր, հափշտակել նրանց գերիներին և ունեցվածքը…

Սալմանասարի Ա որդի Թուկուլթի-Նինարտու Ա /1243-1221 թթ/ տեքստում հանդիպում ենք Հայկական լեռնաշխարհի մի այլ ցեղային միության հավաքական անունը` «Նաիրի երկիրը, որը երկար ժամանակ, գրեթե մեկ դար, փոխարինեց Ուրարտու երկրի անվանը»: Ասսուրական սեպագրերում, այն էլ Սալմանասարի օրոք, որը կառավարել է ավելի քան 23 տարի, հարևան հակառակորդ-թշնամի երկրին, ասորիները տվել են Ուրուատու անվանումը, իսկ ահա նրա հաջորդների օրոք, ավելի քան 100 տարի, Հայկական բարձրավանդակի երկրներին, նույն ասսուրական աղբյուրները կոչել են Նաիրի երկիր, երբևե չհիշատակելով Ուրարտու անվանումը: Աշուր քաղաքում Թուկուլթի պալատում և տաճարում հայտնաբերված արձանագրությունում պատմվում է, որ Ասորես-նի դեմ դուրս եկած 42 թագավորների, անգամ թագուհիների մասին : Այստեղ արդեն, 1-ին անգամ հանդես է գալիս Նաիրի տերմինը, որպես Հայկական լեռաշխարհին ասորիների կողմից տրված անուն, ավելին, ասսուրական թագավորի տիտղոսաշարը հարստանում է ևս մեկով` «Նաիրիի բոլոր երկրների արքա», իսկ երկրի բնակիչների կարգավիճակը իջեցված է` «երկրի բնակիչներ»:Թիգլաթպալասար Ա/1155-1077/ ասսուրական արքան ևս Հայկական բարձրավանդակում պատերազմել է «Նաիրի երկրների» դեմ, իսկ ահա հաջորդ 11-10 դդ ասորեստանցիները զբաղված էին արաբների` Միջագետք թափանցած արամեացիների դեմ պայքարով, և Նաիրին /ուշադրություն դարձրեք` Նաիրի երկիրը/ հազվադեպ են հիշատակել: Միայն 11 դ Ազադներար Բ /911-890/ կրկին ասպարեզ է իջել Ուրարտու տերմինը:

Ինքնանվանում

Ի տարբերություն հարևան երկրների, Վանի Արարատյան թագավորները իրեն իրենց երկրին տալիս էին այլ անվանում` Բիաինիլի. նախ ուրարտերեն առաջին արձանագրությունը գրվել է Սարդուրի հաջորդի` մեկ ու կես տասնամյակ Նաիրին կառավարող Իշպիունի օրոք /825-810/, և միայն վերջինիս որդու` Մենուայի հետ համատեղ կառավարման տարիների Քելիշինի երկլեզվյան արձանագրությունում է առաջին անգամ հանդիպում Ուրարտու պետության ինքնանվանումը` ասսուրական տեքստում կրկին «թագավոր Նաիրի երկրի» արտահայտության դիմաց, ուրարտական տեքստում կարդում ենք «թագավոր Բիաինիլի երկրի»:

Մ.թ.ա. 9-րդ դարի 1-ին քառորդից ասորեստանյան սեպագիր սկզբնաղբյուրներում կարևոր տեղեկություններ են պահպանվել Հայկական լեռնաշխարհում ծաղկած «Ուրարտու» քաղաքական կազմավորման մասին։

Մ.թ.ա. 14-րդ դարից սկսած Ասորեստանի տիրակալները թեև բազմիցս արշավել են Հայկական քաղաքական կազմավորումների վրա, սակայն մինչև մ.թ.ա. 9-րդ դարը նրանց թողած արձանագրություններում որևէ տեղեկություն չի պահպանվել Ուրարտու «աշխարհի» մասին։ Հավանաբար բուն Ուրարտու «աշխարհը», հարավից և արևմուտքից պատնեշվելով Նաիրյան ցեղապետություններով, մինչև մ.թ.ա. 9-րդ դարի սկիզբը զերծ է մնացել Ասորեստանի ներխուժումներից և ապրել համեմատաբար պարփակ կյանքով։

Ասորեստանյան տեղեկությունները հավաստում են, որ Աշշուրնաձիրապալ Բ-ի և Սալմանասար Գ-ի գահակալման տարիներին Ուրարտու «աշխարհի» սահմանները դեռևս պարփակվել են Հայկական լեռնաշխարհի միջնատարածքում՝ հնուց հայտնի Արարատ կամ Այրարատ անունով «աշխարհում»։

Ձևավորումը

Հայոց պատմություն
Նախապատմություն Մ.թ.ա. 2492 - մ.թ.ա. 590
Հայ ժողովրդի ծագումը
Հայկ նահապետ
Հայասա
Արմանում
Նաիրի
Արարատյան Թագավորություն
Անտիկ ժամանակաշրջան Մ.թ.ա. 591 - մ.թ. 428
Երվանդյան Հայաստան
Մեծ Հայք
Քրիստոնեության տարածում
Ծոփքի թագավորություն
Հռոմեական Հայաստան
Արքայական տոհմեր.
Երվանդունիներ
Արտաշեսյաններ
Արշակունիներ
Միջնադար 429 - 1375
Մարզպանական շրջան
Բյուզանդական հատված
Արաբական արշավանքներ
Արաբական իշխանություն
Բագրատույնաց թագավորություն
Վասպուրականի թագավորություն
Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն
Զաքարյան Հայաստան
Արքայական տոհմեր.
Բագրատունիներ
Ռուբինյաններ
Հեթումյաններ
Զաքարյաններ
Արծրունիներ
Օտար տիրապետություն 1376 - 1918
Պարսկական
Օսմանյան
Ռուսական
Հայկական մարզ
Հայ ազգային շարժում
Համիդյան կոտորածներ
Հայոց Ցեղասպանություն
Ժամանակակից պատմություն 1918 - ներկա
Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն
ՀԽՍՀ
Արցախյան ազատամարտ
Հայաստանի Հանրապետություն
Արցախի Հանրապետություն
Հայոց պորտալ

Այրարատ միջնաշխարհում պատմական վաղ շրջանում ստեղծված քաղաքական կազմավորումը, ի տարբերություն Նաիրյան ազգակից եզրաշխարհների, ապրելով համեմատաբար անխաթար և բնականոն զարգացում, արդեն մ.թ.ա. 9-րդ դարի 1-ին կեսին հասել է ռազմաքաղաքական և տնտեսական այնպիսի հզորության, որ ի դեմս Արամե արքայի (մ.թ.ա. 860-մ.թ.ա. 840), ոչ միայն հաջողությամբ դիմագրավել է Ասորեստանի հարձակումները, այլև գլխավորելով լեռնաշխարհի հայկական ցեղերի ու ցեղային «աշխարհների» համախմբման ընթացքը, կերտել է Արարատյան միասնական տերության հիմքերը։

Այդ քաղաքականությունը շարունակել են Արամեի անմիջական հաջորդները. ըստ Սալմանասար Գ-ի տարեգրություններում պահպանված մի տեղեկության՝ մ.թ.ա. 832/մ.թ.ա. 831-ին Արածանի գետի միջին և ստորին հոսանքի շրջաններն արդեն անցել էին Ուրարտուի Սարդուրի Ա թագավորի (մ.թ.ա. 835-մ.թ.ա. 825) հսկողության ներքո։ Այնուհետև Սարդուրի Ա միավորել է նաև Վանա լճի ավազանի ընդարձակ շրջանները, լճի հարավ-արևելյան ափին հիմնադրել արքունական նոր բերդաքաղաք Տուշպան, որն այնուհետև դարձել է Արարատյան տերության առաջնակարգ հենակայանը հարավում։ Մայրաքաղաքի կառուցապատման և հարդարման աշխատանքներն ավարտվել են մ.թ.ա. 9-րդ դարի վերջին, մասնավորապես՝ բերդաքաղաքին խմելու և ոռոգելու ջուր մատակարարող Մենուայի ջրանցքի կառուցմամբ։

Ուրարտուի ձևավորումը

Ուրարտուն Արամեի կառավարման օրոք

Ուրարտուն Սարդուրի Ա-ի կառավարման օրոք

Ուրարտուն գերտերություն

Իշպուինի թագավորի (մ.թ.ա. 825-մ.թ.ա. 810), հատկապես նրա որդու և հաջորդի՝ Մենուայի (մ.թ.ա. 810-մ.թ.ա. 786) օրոք Հայկական լեռնաշխարհի ազգակից ցեղերն ու «աշխարհները» մեծամասամբ ներառվել են Արարատյան միասնական տերության մեջ։ Արգիշտի Ա-ի և Սարդուրի Բ-ի կառավարման ժամանակ Ուրարտուն հասնում է իր հզորության գագաթնակետին: Երկրի սահմանները ձգվում էին Կովկասից մինչև Խորին Ասորիք և Բաբելոնից ու Արևմտյան Իրանից մինչև Փոքր Ասիայի խորքերը: Ուրարտուն դառնում է Մերձավոր Արևելքի միակ գերտերությունը:

Ուրարտուն հզորության գագաթնակետին

Թուլացում

Մ.թ.ա. 743 թ. Կարքեմիշի մոտ Սարդուրի Բ-ի բանակները պարտություն են կրում Ասորեստանի արքա Թիգլաթպալասար III-ի զորքերից: Մ.թ.ա. 735 թ. ասորեստանյան զորքերը պաշարում են մայրաքաղաք Տուշպան , բայց չեն կարողանում այն գրավել: Ռուսա Ա-ի կառավարման շրջանում Ուրարտուն վերականգնում է կորցրած հեղինակությունը, ռազմական դաշինքներ են կնքվում Փոքր Ասիայի մի շարք քաղաքների հետ: Ասորեստանի նոր արքա Սարգոն II-ը մ.թ.ա. 715 թ. նոր պատերազմ է սկսում Ուրարտուի և նրա դաշնակիցների դեմ: Ասորեստանյան զորքերը հաղթում են Մանա պետությանը, մ.թ.ա. 714 թ. գրավում և թալանում են Ուրարտուի հոգևոր կենտրոն Մուսասիրի տաճարական համալիրը: Այդ ամենը տեսնելով` Ռուսա Ա-ն ինքնասպան է լինում: Նրա որդի Արգիշտի Բ-ին հաջողվում է կազմակերպել երկրի ինքնապաշտպանությունն ընդդեմ ասերեստանյան ավերիչ արշավանքների և ապահովել Ուրարտուի անկախությունը: Վերջին հզոր արքան լինում է Ռուսա Բ-ն, ով ապաստան է տալիս Ասորեստանի Սենեքերիմ արքային սպանած որդիներին Սանեսանին և Աբդրամելեքին: Վերջինների մասին նշում է Մովսես Խորենացին իր Հայոց Պատմություն աշխատության մեջ:

Ուրարտուն Ռուսա Բ-ի և Սարդուրի Գ-ի կառավարման օրոք

Անկում

Ուրարտական ամրոցի ավերակներ

     Հիմնական հոդվածներ ՝ Սարդուրի Գ, Սարդուրի Դ, Ռուսա Գ և Ռուսա Դ

Ռուսա Բ-ի հաջորդների ժամանակ Ուրարտուն թուլանում է, կրճատվում է պետության տարածքը: Մ.թ.ա. 620-ական թթ. հզորանում է Հայկյան արքայատոհմի կրտսեր ճյուղերից Երվանդունիները, որի ներկայացուցիչ Պարույր Սկայորդին (կամ Հայկ Գ) դաշնակցելով մարերի և բաբելացիների հետ մասնակցում է Ասորեստանի կործանմանը: Մ.թ.ա. 590 թ. Պարույր Սկայորդին մարերի օգնությամբ վերացնում է նաև արդեն իրենից ոչինչ չներկայացնող Ուրարտուն:

Կառուցվածքը

Արարատյան տերության կառուցվածքը, հասարա-քաղաքական և իրավական հարաբերությունների համակարգը հատկանշական են վաղ ավատատիրական (ֆեոդալական) հասարակարգին։ Այն ոչ թե սոսկ հասարակա-տնտեսական կազմավորում էր, այլ գլխավորապես հասարակա-քաղաքական և իրավական հարաբերությունների որոշակի համակարգ, որի էական հատկանիշները Հայաստանում արմատավորվել և զարգացել են հենց Արարատյան միասնական պետության կազմավորմամբ։ Արարատյան պետությունը կազմավորվել է ընտանիքի մոդելով, ճիշտ նրա ավանդական հորինվածքի (հայր, մայր, ուստրեր, դուստրեր, թոռներ և ծոռներ) ընդօրինակությամբ։

Տարածքային և պետական միասնության հասած ցեղերին ու ցեղային իշխանություններին հոգևոր-կրոնական ընդհանրությամբ շաղկապելու, հիմնավորվող ավատատիրական հարաբերությունները և քաղաքական կարգերը սրբագործելու, ինչպես նաև շրջակա երկրներից գաղափարապես սահմանազատվելու նպատակով դեռևս մ.թ.ա. 9-րդ դարի վերջին քառորդին վավերացվել է Արարատյան տերության միասնական դիցարանը, սահմանվել են աստվածությունների տեղերը («գահերը») հոգևոր-նվիրապետական կառուցվածքում, հաստատվել նրանց համար զոհաբերվող անասունների տեսակն ու քանակը։ Ինչպես Արարատյան արքան դիտվել է իր վեհապետության ներքո համախմբված ու ենթադասված ցեղային իշխանությունների գերագույն տիրակալը և նախամեծար հայր, այնպես էլ արքայատոհմի աստված Խալդին դիտվել է նրա գերագահությամբ ենթադասված ցեղային աստվածությունների գերագույն աստված ու նախահայր։ Արքայատան գահակալներն իրենց ներկայացրել են իբրև Խալդի աստծու անմիջական սերունդ, կրել արիության և հարության ոգին խորհրդանշող «Արի», «Էրի» կամ «Էրե» մակդիրը, իսկ նրանց արձանները զետեղվել են Արդինի-Մուսասիրի տաճարում՝ աստվածների արձանների շարքում։

Կառավարում

Արարատյան արքան ունեցել է միապետի անսահմանափակ իրավունքներ, տնօրինել երկրի գերագույն իշխանությունը, դատավարությունը, զինված ուժերի հրամանատարությունը, հողն ու ընդերքի հարստությունները, մատակարարման համակարգը, ոռոգման ցանցը, ռազմավարչական կենտրոնները ևն։ Արքայի գահը ժառանգել է ավագ որդին, իսկ մյուս զարմերը բնակվել են արքունի բուն տիրույթից՝ Այրարատ «աշխարհից» դուրս, մասնավորապես՝ Վանա լճից դեպի հյուսիս-արևելք և մինչև Հայկական լեռնապարը տարածվող ընդարձակ հողերում։ Արքայատոհմի կրտսեր զարմերին առաջնակարգ տեղ է հատկացվել պետության քաղաքական, տնտեսական, ռազմական և կրոնամշակութային կյանքի կառավարման գործերում։ Արձանագրություններում հիշատակվում են աշխարհակալների, գավառակալների, սահմանապահ կուսակալների, զորահրամանատարների, արքունիքի սպասավորների, կնքապահի, գանձապահի, ներքինապետի, դպրապետի և այլ գործակալությունները։

Զինված ուժեր

Զինված ուժերի կորիզը կազմել է արքունի մշտական զորաբանակը (մոտ 50 հազար միավոր), որը խաղաղ պայմաններում տեղակայվել է արքունական բերդերում, ամրոցներում և սահմանային զորանոցներում։ Պատերազմների ժամանակ արքունի զորաբանակին միացել են իշխանների զորամասերը, տարբեր խավերից կազմված աշխարհազորը, հաճախ նաև դաշնակից երկրների զինված ուժերը։ Մարտիկները զինվել են պողպատե սրերով, դաշույններով, նիզակներով, տեգերով, կացիններով, գուրզերով, պարսատիկներով, լայնալիճ աղեղներով և կապարճներով, զրահավորվել մետաղապատ լանջապանակներով, բրոնզե սաղավարտներով և վահաններով։ Հեծելակային, հետևակային և մարտակառքային ուժերով համալրված զորաբանակը բաղկացած էր սակրավորներից, սուսերավորներից, նիզակավորներից, աղեղնավորներից, հետախույզներից ևն։ Մարտերում գերագույն հրամանատարին՝ արքային աջակցել են նրա առաջին և երկրորդ «թուրտաները» (սպարապետներ), գնդապետները, հարյուրապետները, հիսնապետները և տասնապետները։ Արքունիքը հետևողականորեն զբաղվել է երկրի պաշտպանական համակարգի և ռազմական արվեստի կատարելագործմամբ։ Հարյուրավոր բերդեր ու ամրոցներ են հիմնվել տերության կենտրական և սահմանային շրջաններում։ Երկրի խորքերը տանող հիմնական ուղիներն արգելափակվել են պաշտպանական հենակետերով։

Ուրարտական բանակ

Ուրարտական ռազմակառք

Զրահի մնացորդներ

Բրոնզե սաղավարտ

Մշակույթ

     Հիմնական հոդված ՝ Ուրարտական մշակույթ

Ուրարտուի մշակույթը ձևավորվել և զարգացել է Հայկական լեռնաշխարհի բրոնզի դարաշրջանի մշակույթի բազմադարյան ավանդների հիմքի վրա՝ կազմելով նրա պատմական բնականոն զարգացման նոր փուլը: Հզոր պետականության ստեղծումը, սակայն, վարչատնտեսական, ռազմական և գաղափարախոսական նոր և մասշտաբային խնդիրներ է դրել ճարտարապետության, արվեստի և ընդհանրապես, մշակույթի առջև:

Հետևանք

Ուրարտուն ներկայիս սահմաններով

Ուրարտու-Արարատյան թագավորության հզորությունը և ռազմաքաղաքական հաջողությունները մեծապես պայմանավորվել են նրա տնտեսության զարգացման բարձր մակարդակով։ Տնտեսության վերելքը խթանվել է երկրի հարուստ մետաղահանքերի շահագործմամբ և մետաղե, մասնավորապես՝ երկաթե ու պողպատե գործիքների լայն օգտագործմամբ։ Մետաղագործության հիման վրա ծավալվել են արհեստները (դարբնություն, զինագործություն, քարգործություն, փայտամշակություն ևն), ընդլայնվել առևտուրը, կատարելագործվել շինական տեխնիկան։ Երկաթե գութանի և այլ աշխատանքային գործիքների կիրառությունն ու պետական հիմքերի վրա դրված ջրանցքաշինությունը խթանել են երկրագործությունը, յուրացվել են նոր ցանքադաշտեր, բարելավվել է հողամշակումը։ Լեռնային ու նախալեռնային շրջաններում զբաղվել են անասնապահությամբ և անասնաբուծությամբ։ Պեղածո նյութերը վկայում են հատիկավոր բույսերի մշակման, խաղողագործության, գինեգործության, ձիթհանության և գյուղատնտեսական այլ կուլտուրաների մշակման մասին։

Արարատյան միասնական պետությունը վճռականապես նպաստել է Հայկական լեռնաշխարհի տարանջատ ցեղերի ու ցեղային իշխանությունների համախմբմանը, նրանց միաձուլմանը և հայ ժողովրդի կազմավորման ավարտին։ Հզոր և կենտրոնացված պետության կազմվածքում հայկական ցեղերը ձեռք են բերել քաղաքական, տնտեսական և հոգևոր-մշակութային սերտ կապեր, անխափան փոխհաղորդակցություն և համակեցություն։ Ձևավորվել և արմատավորվել են հայ ժողովրդի ազգային բովանդակությունը բնորոշող հատկանիշները՝ ընդհանրական լեզուն ու ինքնանվանումը, մշակույթն ու կրոնը, կենցաղը, սովորույթները, ավանդույթները, հոգեբանության յուրահատուկ գծերը։

Ուրարտուի արքայացանկ

• Արամե Լուտիպրի մ.թ.ա. 875/860-840/835
• Սարդուրի Ա մ.թ.ա. 835-824
• Իշպուինի մ.թ.ա. 824-810
• Մենուա մ.թ.ա. 810-786
• Ինուշպուա մ.թ.ա. 786
• Արգիշտի Ա մ.թ.ա. 786-764
• Սարդուրի Բ մ.թ.ա. 764-735
• Ռուսա Ա Վեդիպրի մ.թ.ա. 735-714
• Արգիշտի Բ մ.թ.ա. 714-685
• Ռուսա Բ մ.թ.ա. 685-645
• Սարդուրի Գ մ.թ.ա. 645-625/620
• Սարդուրի Դ մ.թ.ա. 625/620-619
• Էրիմենա մ.թ.ա. 619-617
• Ռուսա Գ մ.թ.ա. 617-609
• Ռուսա Դ մ.թ.ա. 609-590

Գրականության ցանկ

• Ռ.Իշխանյան "Պատկերազարդ Պատմություն Հայոց" 1990 թ.
• Ա.Մովսիսյան "Հայոց Պատմության Աշխարհակալությունները" Երևան-2008 թ.
• Մովսես Խորենացի "Հայոց Պատմություն"

Տես նաև

• Ուրարտական սեպագիր արձանագրություններ

Ծանոթագրություններ

Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարան ից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։