Ստեփանակերտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Ստեփանակերտ
Զինանշան
Զինանշան
Stepanakert collection.jpg
39°48′55″ հս. լ. 46°45′07″ ավ. ե. / 39.815278° հս. լ. 46.751944° աե. ե.
Երկիր ԼՂՀ ԼՂՀ
Քաղաքապետ Սուրեն Գրիգորյան
Այլ անվանումներ Վարարակն (մինչև 1847)
Խանքենդի (1847-1874)
Տվյալ կարգավիճակում 1923-ից
Բնակչություն 53 000[1] մարդ (2007)
Ժամային գոտի UTC+4
Հեռախոսային կոդ +374 47 (9)
Պաշտոնական կայք www.stepanakert.am
##Ստեփանակերտ (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն)
Red pog.png

Ստեփանակերտ, Արցախի Հանրապետության մայրաքաղաք։

Բնակչությունը 53,6 հազար (2009 թ.) մարդ է։ Երկրի վարչական, մշակութային և տնտեսական կենտրոնն է։ Վերանվանվել է կոմունիստական կուսակցության, աշխատավորների միջազգային շարժման գործիչ Ստեփան Շահումյանի պատվին։

Պատմություն[խմբագրել]

Որպես բնակավայր ձևավորվել է 19-րդ դարի սկզբին՝ Վարարակն գյուղի տեղում, որը գտնվում է քաղաքի ներկայիս տարածքում։ Ստեփանակերտը գտնվում է Արցախյան լեռնաշղթայի արևելյան լանջին, Կարկառ գետի վտակ Վարարակնի ձախ ափին, 850 մետր բարձրության վրա։

Ստեփանակերտի նախագծային և կառուցման առաջին պլանը մշակել է Ալեքսանդր Թամանյանը (1926 թ.), երկրորդը՝ Ն. Սլոբոտյանիկը (1938 թ.), երրորդը՝ Բ. Դադաշյանը (1968 թ.)։ Բայց բոլոր այդ նախագծերում պահպանվել է Թամանյանի նախագծած կառուցվածքը։

Ընդհանուր տեղեկություններ[խմբագրել]

Ստեփանակերտը Արցախի Հանրապետության խոշոր քաղաքն է և մայրաքաղաքը։ Ունի 53,6 հազար բնակիչ (2009 թ.)[2]։ Որպես քաղաքատիպ բնակավայր հայտնի է 1847 թվականից։ Իսկ մինչև այդ հին հայկական բնակավայր էր՝ Վարարակն անվամբ, որն ունի ավելի քան երկուհազարամյա պատմություն։ Հենց այս գյուղում 1840-ական թվականներին ստեղծվել է ռուսական բանակի զորակայան՝ ռազմական, վարչական, բնակելի շինություններով, որոնք էլ հիմք են հանդիսացել այժմյան քաղաքի ձևավորման համար։ Արցախում խորհրդային կարգեր հաստատվելուց և երկրամասը ինքնավար մարզ հռչակվելուց հետո, 1923 թվականին 26 կոմիսարների առաջնորդ, Բաքվի կոմունայի ղեկավար Ստեփան Շահումյանի հիշատակը հավերժացնելու համար այս բնակավայրը վերանվում է Ստեփանակերտ։ Այսինքն Ստեփանակերտը պաշտոնական ձևով քաղաքի կարգավիճակ ունի 1923 թվականից։ Մինչև 1978 թ. Ստեփանակերտը մարզային վարչական կենտրոն լինելուց բացի, նաև համանուն շրջանի կենտրոն էր։ 1978 թ. հետո Ստեփանակերտի շրջանը վերանվանվում է Ասկերանի շրջան, իսկ շրջանի կենտրոնը դառնում է Ասկերան ավանը (այժմ քաղաք)։ Ստեփանակերտը այժմ ունի 25,6 քկմ տարածք, գտնվում է Արցախի լեռնաշղթայի արևելյան նախալեռնային մասի ոչ մեծ հարթության վրա, Կարկառ գետի ձախափնյա գեղատեսիլ վայրում։ Շրջապատված է անտառներով, այգիներով, ունի մեղմ կլիմայական պայմաններ. հունվարի միջին ջեր մաստիճանը -0,2 0C, իսկ հու լիսինը՝ +22,40C, օգոստոսինը՝ +22,20C։ Մթնոլորտային տեղումները տարեկան միջին հաշվով, կազմում են 535 մմ։

Ստեփանակերտը Արցախի Հանրապետության նախագահի նստավայրն է, այնտեղ են գտնվում Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովը, կառավարությունը, բոլոր նախարարություններն ու գերատեսչությունները, հասարակական, քաղաքական կազմակերպությունները, բազմազան միություններ, հիմնադրամներ, դատաիրավական մարմիններ, միջազգային կազմակերպությունների ներկայացուցիչների գրասենյակներ։

Կրթություն[խմբագրել]

Ստեփանակերտը Արցախի Հանրապետության կրթության, մշակութային կարևոր կենտրոնն է։ 1920-ական թվականներին այստեղ բաց վել է գյուղատնտեսական տեխնիկում, իսկ 1940-ական թվա կաններին՝ երկամյա ուսուցչական ինստիտուտ, որը կարճ ժամանակից հետո փակվել է։ 1970-ական թվականներին բացվել էր մանկավարժական ինստիտուտ՝ հայկական, ռուսական և ադրբեջանական բաժանմունքներով։ Այստեղ մինչև 1993 թ. գործում էին Կիրովականի մանկավարժական և Երևանի ճարտարագիտական համալսարանների մասնաճյուղերը, որոնց հիման վրա կազմակերպվեց Արցախի Հանրապետության պետական համալսարանը (այժմ՝ Արցախի Պետական Համալսարանը)։ Այստեղ գործում է նաև ոչ պետական բարձրագույն 6 ուսումնական հաստատություն։ Կան նաև բժշկական, երաժշտական, գեղարվեստական ուսումնարաններ, ինչպես նաև հանրակրթական պետական 16 դպրոց և 15 մանկապարտեզ։[3] 1924 թ. բացվել է ներկայիս Ստեփանակերտի հանրապետական գրադարանը։ Բացի դրանից, մասսայական մի շարք գրադարաններ են գործում նաև քաղաքի տարբեր մասերում։ Մայրաքաղաքի մշակութային օջախների շարքում իր կարևոր դերն ունի պատմության թանգարանը, որտեղ ցուցադրված են Արցախ-Ղարաբաղ աշխարհի հնագույն հայկական տնտեսական, մշակութային կյանքին, պատմությանը վերաբերող, մեծ հետաքրքրություն ներկայացնող բազմաթիվ ցուցանմուշներ։

Տնտեսություն[խմբագրել]

Ստեփանակերտը Արցախի արդյունաբերական խոշոր կենտրոնն է։

2008 թ. տվյալներով մայրաքաղաքում գործում են արդյունաբերական 148, շինարարական՝ 126, ծառայություններ մատուցող՝ 324, առևտուր իրականացնող՝ 882 տնտեսավարող սուբյեկտներ։ Այդ տարվա տվյալներով Ստեփանակերտին բաժին է ընկնում Արցախի Հանրապետության արդյունաբերական արտադրանքի ավելի քան 49,9, շինարարական աշխա տանքների 43,4, առևտրի շուրջ 57, ծառայությունների ավելի քան 72, գյուղատնտեսական արտադրանքի 1,9 %-ը։[2] Արդյունաբերական խոշոր ճյուղերից, երկար ժամանակ համախառն արտադրանքով, առաջատարը թեթև արդյունաբերությունն էր։ Այս ճյուղի խոշոր ձեռնարկությունը Մետաքսի կոմբինատն էր (Ղարմետաքսկոմբինատ), որն իր մասնաճյուղերն ուներ Քարինտակ, Խնձրիստան գյուղերում և Մարտակերտ քաղաքում։ Գործում էր մարզի կոլտնտեսություններում արտադրվող բոժոժի ու այլ շրջան ներից ստացվող հումքի բազայի վրա։ Բնական մետաքսաթելի ու գործվածքի արտադրությամբ ԽՍՀՄ-ում խոշորագույններից մեկն էր։ Մինչև 1990 թ. այս կոմբինատը տարեկան թողարկում էր ավելի քան 15 մլն. գծամետր մետաքսի գործվածք։ Այժմ այն չի գործում։ Ստեփանակերտի թեթև արդյունաբերության մյուս խոշոր ձեռնար կությունը կոշիկի ֆաբրիկան է, որը տարեկան կարող է թողարկել 4,5-5 մլն. զույգ կաշվե կոշիկ։ Նշանավոր են նաև գորգագործական կոմբինատն ու կարի ֆաբրիկան։ Մյուս ճյուղերի ձեռնարկություններից հիշարժան են էլեկտրատեխնիկական, կոնդենսատորների գործարաններն ու շինանյութերի կոմբինատը, ինչպես նաև կահույքի ֆաբրիկան, կաթնամթերքների, մսի, հացաբուլկեղենի, հրուշակեղենի, խմիչքների արտադրության ձեռնարկությունները։

Մշակույթ[խմբագրել]

Արցախի Հանրապետության մշակութային կյանքում անգնահատելի դեր է խաղում Ստեփանակերտի Վ.Փափազյանի անվան պետական հայկական դրամատիկական թատրոնը (հիմնադրվել է 1932 թ.)։ Ավելորդ չէ նշել, որ ադրբեջանական տիրապետության տարիներին հայկական մարզի միակ պետական դրամատիկական թատրոնի խաղացանկից գրեթե լրիվ հանվել էին հայ ժողովրդի պատմությանը, կյանքի վերաբերող գործերի բեմադրությունները։ Նույնիսկ թատրոնի ցուցանակից հանվել էր հայկական բառը։ Այժմ Ստեփանակերտի հայկական դրամատիկական թատրոնը նոր վերելք է ապրում, ամուր կապեր է ստեղծել Երևանի թատերական օջախների հետ։ Քաղաքի ու ամբողջ երկամասի կյանքում 1959 թվականից յուրահատուկ դեր է խաղում հայկական երգի ու պարի պետական համույթը, որը մեծ հաջողությամբ ելույթներ է ունենում նաև Երևանում և Հայաստանի այլ բնակավայրերում։ Այժմ Ստեփանակերտի ռադիոհագնույցը և հեռուստատեսությունը ամեն օր հայերեն լեզվով հաղորդումներ է տալիս քաղաքի ու հանրապետության բնակչության համար։ 1960-ական թվականներից այստեղ ըն դունվել են նաև հեռուստահաղորդումներ, բայց, ցավոք, մինչև 1988 թվականը՝ միայն ադրբեջաներեն և ռուսերեն լեզուներով։ Ոչ միայն ԼՂԻՄ հայկական բոլոր բնակավայրերը, այլև մարզային կենտ րոն Ստեփանակերտը հնարավորություն չունեին դիտելու և լսելու հայկական հեռուստատեսության հաղորդումները։ Արցախյան շարժման հետ կապված, մարզի հայության միահամուռ պահանջով, 1988 թ. մայիսի սկզբից Ստեփանակերտը ոչ միայն ընդունում է հայկական հեռուստահաղորդումները, այլև հայ մասնագետների աջակցությամբ այստեղ կազմակերպվեցին տեղական հեռուստահաղորդումներ։ Այժմ Ստեփանակերտում գործում է Արցախի Հանրապետության հեռուստահաղորդումների կենտրոնը։

Տեսարժան վայրեր[խմբագրել]

Հյուրանոցներ[խմբագրել]

  • 4* «Արմենիա» հյուրանոց
  • 4* «Պարկ Հոթել Արցախ» հյուրանոց
  • 2* «Անի Պարադիզ» հյուրանոց
  • 3* «Նաիրի» հյուրանոց
  • 4* «Երևան» հյուրանոց
  • 3* «Շուշի» հյուրանոց
  • 2 * «Ռաֆո ևԿարինե» հյուրատուն

Տրանսպորտ[խմբագրել]

Ստեփանակերտը ավտոճանապարհների կարևոր հանգույց է։ Այստեղից սկսվում են Ստեփանակերտ-Շուշի-Բերձոր-Գորիս-Ջերմուկ-Երևան, Ստեփանակերտ-Աղդամ-Եվլախ-Բաքու, Ստեփանակերտ-Ննգի-Մարտունի, Ստեփանակերտ-Կարմիր Շուկա-Մարտունի ավտոճանապարհները։ Ստեփանակերտը երկաթգծով կապված էր Բաքու-Թբիլիսի երկաթուղային մայրուղու Եվլախ կայարանի հետ։

Հասարակական տրանսպորտ[խմբագրել]

Ստեփանակերտի հասարակական տրանսպորտը ներկյացված է «Գազել», «Մերսեդես», «Հյոնդայ Քանթրի» և «Բոգդան» ավտոբուսներով, որոնց ավտոպարկը միշտ լրացնում են նոր ավտոմեքենաներ։ Անափան է գործում Հայաստանի հետ ավտոմոբիլային տրանսպորտը։

Օդանավակայան[խմբագրել]

Իվանյան բնակավայրի մոտ գտնվող օդանավակայանի գլխավոր մասնաշենքը
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ստեփանակերտի օդանավակայան

Ունի օդանավակայան և օդային գծերով կապված էր Երևանի, Թբիլիսիի, Գյումրիի և Հյուսիսային Կովկասի մի շարք քաղաքների հետ։ Օդանավակայանը 1988-1994 թթ. Ադրբեջանի բարբարոսների կողմից հիմնահատակ ավերվել է։ Ստեփանակերտի օդանավակայը այժմ գտնվում է կառուցման ընթացքում։ Վերակառուցվող օդանավակայանը նախատեսված էր շահագործ ման հանձնել 2012 թ., այն կունենա բոլոր պայմանները և գործողության մեջ կդրվեն ժամանակակից օդանավեր։

Հայտնի ստեփանակերտցիներ[խմբագրել]

Քույր քաղաքներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. ԱՊՀ Վիճակագրական կոմիտե
  2. 2,0 2,1 Արցախի Հանրապետության շրջանները թվերով 2002-2008 թթ. Ստեփանակերտ, 2009, էջ 147)։
  3. Ս. Մելքումյան, Արցախ, Ղարաբաղ, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն, երևան 2011