Ստեփան Շահումյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ստեփան Գևորգի Շահումյան
Stepan Shaumyan.jpg
քաղաքական գործիչ, մարքսիստ տեսաբան,
հասարակագետ, լրագրող, հրապարակախոս
Անունը Ստեփան Գևորգի Շահումյան
Ծնվել է 13 հոկտեմբեր, 1878
Ծննդավայր Թիֆլիս
Մահացել է 20 սեպտեմբեր, 1918
Մահվան վայր Անդրկասպյան ավազուտներ՝
Պերևալ և Ախչակույմա երկաթուղային
կայարանների միջև
Ազգություն Հայ
Կրոն աթեիզմ
Գրքեր Երկ. Լիակտ. Ժող., հ. 1-5,
Ե., 1975-1978;
Избр. произв. т. 1-2,
2 изд., М., 1978;
Литературно-критические
статьи, 2 изд., М., 1955;
Письма, 1896-1918, Е., 1959.
Աշխատանք Բաքվի Կոմունայի ղեկավար

Շահումյան Ստեփան Գևորգի (կուսակցական ծածկանունները՝ Սուրեն, Սուրենին, Այաքս և այլն) (հոկտեմբերի 13, հոկտեմբերի 1, 1878, Թիֆլիս - սեպտեմբերի 20, 1918, Անդրկասպյան ավազուտներ՝ Պերևալ և Ախչակույմա երկաթուղային կայարանների միջև), կոմունիստական կուսակցության և միջազգային բանվորական շարժման ականավոր գործիչ, մարքսիստ տեսաբան, սոցիոլոգ, ժուռնալիստ, հրապարակախոս։ Եղել է Կոմունիստական կուսակցության անդամ 1898 թվականից։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Ուսում[խմբագրել]

Ստեփան Շահումյանը ծնվել է աշխատավորի ընտանիքում։ 1889-1898 թվականներին ուսանել է Թիֆլիսի ռեալական ուսումնարանում։ Ընդգրկվել է աշակերտական ընդհատակյա խմբակների մեջ, ստեղծել ու ղեկավարել «Ծիածան» երիտասարդական բազմաճյուղ կազմակերպությունը, հաղորդակցվել սոցիալ-դեմոկրատական շարժմանը և մտել ՌՍԴԲԿ-ի մեջ։ 1898 թվականի ամռանը մեկնել է Պետերբուրգ և հեղափոխական աշխատանք տարել այնտեղ, իսկ աշնանը ընդունվել Ռիգայի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի քիմիական բաժինը, սովորել մինչև 1899 թվականի ապրիլը։

Կուսակցական աշխատանք[խմբագրել]

Նյութական ծանր դրության պատճառով թողել է ուսումը և վերադարձել Թիֆլիս, աշխատել «Նովոյե օբոզրենիյե» (ռուս.՝ «Новое Обозрение») թերթում որպես սրբագրիչ։ 1899 թվականի ամռանը Ջալալօղլիում (Ստեփանավան) ստեղծել է առաջին մարքսիստական խմբակը Հայաստանում։ 1900 թվականի օգոստոսին կրկին ընդունվել է Ռիգայի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը, ուր ուսմանը զուգընթաց ուսումնասիրել է անլեգալ մարքսիստական գրականություն, սերտ կապեր հաստատել տեղի սոցիալ-դեմոկրատների հետ, մասնակցել հեղափոխական ելույթներին։ 1901 թվականիի սկզբներին Շահումյանը, իբրև լենինյան իսկրայական, հայ առաջադեմ ուսանողների հետ ստեղծել է «Թեորետիկ» մարքսիստական խմբակը և դարձել Ռիգայի ուսանողների հեղափոխական ելույթների կազմակերպիչներից, ակտիվորեն մասնակցել ուսանողների համառուսաստանյան համագումարին (1902 թվականի փետրվար), նրա փաստաթղթերի մշակմանը։ Հեղափոխական գործունեության համար 1902 թվականի մարտին Շահումյանը հեռացվել է ինստիտուտից և արտաքսվել Անդրկովկաս։ Թիֆլիսում շարունակում է հեղափոխական գործունեությունը։ ՌՍԴԲԿ Թիֆլիսի կոմիտեի կազմում մասնակցել է բանվորների մայիսմեկյան ցույցի կազմակերպմանը։ Մայիսի 19-ին Ղազարոս Աղայանի գրական ու մանկավարժական գործունեության 40-ամյակի առթիվ հրապարակորեն հանդես է եկել քաղաքական ծրագրային ելույթով, որտեղ տիրող կարգերի դեմ վճռական պայքարի կոչ է արել։ 1902 թվականի ամռանը Շահումյանի ղեկավարությամբ ստեղծվել է «Հայ սոցիալ-դեմոկրատների միությունը», որպես ՌՍԴԲԿ բաղկացուցիչ մաս, որը հոկտեմբերին հրատարակել է իր օրգան «Պրոլետարիատ»-ը՝ լենինյան իսկրայական ուղղության առաջին հայերեն թերթը։ Այն բացվում է Շահումյանի գրած «Հայ սոցիալ-դեմոկրատների միության մանիֆեստ»-ով, որն արժանացել է Վ. Ի. Լենինի բարձր գնահատականին։ 1902 թվականի աշնանը մեկնել է արտասահման և նոյեմբերին ընդունվել Բեռլինի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետի պետական իրավունքի բաժինը։ Ուսմանը զուգընթաց Շահումյանը աշխատել է ՌՍԴԲԿ արտասահմանայն խմբակներում, մասնակցել Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատների կուսակցության ձախ թևի գործունեությանը, ծանոթացել Կ. Կաուցկու, Ա. Բեբելի, Ֆ. Մերինգի, Կ. Լիբկնեխտի, Ռ. Լյուքսեմբուրգի և ուրիշների հետ։ 1903 թվականի գարնանը Շվեյցարիայում առաջին անգամ հանդիպել է Վ. Ի. Լենինին, և նրանց միջև այնուհետ հաստատվել է անխզելի կապ։ Շահումյանը դարձել է Լենինի զինակիցն ու բարեկամը, հանդես եկել որպես պրոֆեսիոնալ հեղափոխական և կարևոր դեր կատարել բոլշևիկյան կուսակցության կառուցման ու ամրապնդման գործում։ Լենինի հանձնարարությամբ 1904 թվականին Ժնևում գլխավորել է ՌՍԴԲԿ Կենտկոմի հրատարակությանը կից հայերեն ու վրացերեն մարքսիստական գրականություն հրատարակող հանձնաժողովի աշխատանքները, հայերեն թարգմանել «Կոմունիստական կուսակցության մանիֆեստ» և այլ երկեր։ Լայն աշխատանք է տարել Եվրոպայի հայ ուսանողության մեջ և ղեկավարել նրա հեղափոխական մասի գործունեությունը, մերկացրել նացիոնալիստներին։

Ստեփան Շահումյանի արձանը Երևանում

1905 թվականի ապրիլին վերադարձել է Թիֆլիս։ Շահումյանը ՌՍԴԲԿ Կովկասյան միութենական կոմիտեի ղեկավարներից էր և նրա օրգանի՝ «Պրոլետարիատի կռիվը» թերթի խմբագիրը։ Թիֆլիսում աշխատելով հանդերձ Շահումյանը շրջագայել է Անդրկովկասի տարբեր վայրեր, եղել Հայաստանի քաղաքներում ու գյուղերում (Երևան, Ղարաքիլիսա, Ջալալօղլի, Ալավերդի, Հաղպատ ևն), ամեն կերպ ակտիվացրել է բոլշևիկների գործունեությունը։ 1905 թվականի հոկտեմբեր-նոյեմբերին ղեկավարել է Թիֆլիսի բանվորների հեղափոխական ցույցերը և Ալավերդու պղնձահանքերի բանվորների գործադուլը։ Շահումյանը ծավալել է ժուռնալիստական և հրապարակախոսական բեղմնավոր գործունեություն, աշխատակցել բոլշևիկների կենտրոնական օրգան «Վպերյոդ» (ռուս.՝ «Вперёд») և «Պրոլետարի» (ռուս.՝ «Пролетарий») թերթերին։ 1905 թվականի նոյեմբերին հիմնադրել և խմբագրել է «Կավկազսկի ռաբոչի լիստոկ» (ռուս.՝ «Кавказский рабочий листок») բոլշևիկյան առաջին լեգալ թերթը Անդրկովկասում, իսկ 1906-1907 թվականին՝ «Կայծ», «Նոր խոսք» և «Օրեր» հայերեն թերթերը։ Բանավոր և գրավոր բազմաթիվ ելույթներում Շահումյանը անց է կացրել լենինյան ստրատեգիական և տակտիկական գիծը, մերկացրել մենշևիկների օպորտունիզմը, անհաշտ պայքար մղել բուրժուական նացիոնալիստների և մասնավորապես դաշնակցության դեմ։ 1906 թվականին Երևանի կազմակերպությունից մասնակցել է ՌՍԴԲԿ IV («միավորիչ») համագումարին, իսկ 1907 թվականին Բորչալուի կազմակերպությունից՝ ՌՍԴԲԿ V պաշտպանել լենինյան բանաձևերը։

1907 թվականի կեսերին տեղափոխվել է Բաքու և դարձել տեղի կուսակցական կազմակերպության «ղեկավարն» ու «գլուխը»[1], ձեռք բերել լայն ժողովրդականություն նավթաշխարհի բազմազգ պրոլետարիատի շրջանում։ Ստոլիպինյան ռեակցիայի դաժան պայմաններում Շ. հիմնադրել և խմբագրել է «Բակինսկի պրոլետարի» («Бакинский пролетарий»), «Բակինսկի ռաբոչի» (ռուս.՝ «Бакинский рабочий»), «Գուդոկ» (ռուս.՝ «Гудок») թերթերը, «Վոլնա» (ռուս.՝ «Волна») ամսագիրը, հմտորեն զուգակցել անլեգալ ու լեգալ աշխատանքի տակտիկան, գլխավորել բանվորների հեղափոխական ելույթները, լայնորեն օգտագործել III Պետական դումայի ընտրությունները, Բաքվի բանվորների «Խորհրդակցական կամպանիան» ու ժողովրդական տները, համախմբել պրոլետարիատի ուժերը։ Նա անդուլ պայքար է մղել մենշևիկ-լիկվիդատորների, օտզովիստների, տրոցկիստների, գաղափարական տարընթացության, անկումայնության, մարքսիզմի ռևիզիայի, իդեալիզմի ու կրոնական միստիցիզմի դեմ։ Շահումյանը իրեն դրսևորել է որպես «կարծրաքար» հեղափոխական-կուսակցական գործիչ։

Ստեփան Շահումյանի մանումենտը

«Աշխատանքի պայմանները,- հաղորդել է Շահումյանը 1908 թվականի նոյեմբերին արտասահմանյան կուսակցական կենտրոնին,- սոսկալի դժվարացել են. մեզ տառացիորեն խաչում են, ամեն կողմից թքակոծում են, ստորացնում... Բայց մենք չենք վհատվում։ Հավատը դեպի ապագան և սերը դեպի մեր գործը անսպառ եռանդ են ներշնչում մեզ...»։ [2]

Հեղափոխական նոր վերելքի տարիներին նոր թափ է ստացել Շահումյանի գործունեությունը։ Նա գլխավորել է Բաքվի կուսակցական կազմակերպությունը և, որպես Ռուսաստանի կազմակերպական հանձնաժողովի անդամ, 1911 թվականին ակտիվորեն մասնակցել ՌՍԴԲԿ VI (Պրագայի) կոնֆերանսի նախապատրաստմանը։ Չնայած ձերբակալությանը (1911 թվականի սեպտեմբերին), որի հետևանքով Շահումյանը չմասնակցեց կոնֆերանսին (1912 թվականի հունվար), հեռակա կարգով նա մտցվել է նորընտիր Կենտկոմի կազմի մեջ, որպես անդամության թեկնածու։ 1911 թվականի մարտին Բաքվում հիմնադրել և խմբագրել է «Սովրեմեննայա ժիզն» (ռուս.՝ «Современная жизнь») ամսագիրը, որի №3-ում առաջին անգամ տպագրվել է Վ. Ի. Լենինի «Մարքսիզմը և ռուս.՝ «Наша заря»-ն» հոդվածը։ Նոյեմբերին Շահումյնաի նախաձեռնությամբ լույս է տեսել «Նոր խոսք» բոլշևիկյան ամսագիրը։ Նույն թվականին աշխատակցել է կուսակցության կենտրոնական օրգաններին «Սոցիալ-դեմոկրատ» (ռուս.՝ «Социал-демократ») և «Ռաբոչայա գազետա» (ռուս.՝ «Рабочая газета») թերթերին։ 1912 թվականի հունիսին աքսորվել է Աստրախան, որտեղ համախմբել է բոլշևիկներին և աշխուժացրել տեղի կուսակցական կազմակերպության աշխատանքը, ղեկավարել բանվորների գործադուլները, IV Պետական դումայի բոլշևիկյան ընտրական կամպանիան։ Այդտեղից նա նամակագրական կապ է հաստատել Վ. Ի. Լենինի հետ, աշխատակցել «Պրավդա» թերթին և մեկնել Պետերբուրգ՝ այն խմբագրելու համար։ Աշխատակցել է նաև Թիֆլիսում հրատարակվող «Մեր խոսքը» բոլշևիկյան թերթին։ 1914 թվականի մարտին Շահումյանը վերադարձել է Անդրկովկաս և հաստատվել Բաքվում, ամրապնդել կուսակցական կազմակերպությունը, հրատարակել «Նաշա ժիզն» (ռուս.՝ «Наша жизнь») թերթը, մայիս-օգոստոսին գլխավորել Բաքվի պրոլետարիատի համընդհանուր քաղաղա գործադուլը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, անմիջականորեն ղեկավարելով Բաքվի կուսակցական կազմակերպության և ողջ Կովկասի բոլշևիկների գործունեությունը, Շահումյանը պայքարել է լենինյան գծի համար։ 1915 թվականի հոկտեմբերի կեսերին նրա ղեկավարությամբ տեղի է ունեցել Կովկասի բոլշևիկների Բաքվի խորհրդակցությունը, որի բանաձևերը գրված են պատերազմի, հեղափոխության ու խաղաղության մասին լենինյան դրույթների ոգով և նպատակամղված իմպերիալիստական պատերազմը քաղաքացիականի վերածելու լոզունգի իրականացմանը։ Խորհրդակցությունն ընտրել է ՌՍԴԲ (բ) կ Կովկասյան բյուրո՝ Շահումյանի գլխավորությամբ։ 1915-1916 թվականներին աշխատակցել է «Պայքար» թերթին, դատապարտել հայկական կոտորածների հանցավորներին։ 1916 թվաակնի մարտի 7-ին Շահումյանը ձերբակալվել է Գրոզնիում ու բերվել Բաքու։ Նրա մասին Բաքվի նահանգական վարչության պետը մարտի 18-ին ոստիկանության դեպարտամենտին հաղորդել է.

«Շահումյանը համարվում է Կովկասի ամենազարգացած ու փորձված կուսակցական աշխատողներից մեկը, որի հետ կապվում են բոլոր շրջանները և արտասահմանում ապրող կուսակցական անձնավորությունները։ Նա համոզված բոլշևիկ է և հայտնի Լենինի կողմնակիցը, որի հետ էլ վարում է գրագրություն... Նրա հեռացումը Կովկասից... հանգստություն կմտցնի ոչ միայն տեղական կյանքում, այլև ընդհանրապես Կովկասյան երկրամասում»։ [3]

Ստեփան Շահումյանի տուն-թանգարանը

Դեկտեմբերի 13-ին Շահումյանը աքսորվել է Սարատով, որտեղից ազատվել է միայն Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո։

1917 թվականի մարտի 8-ին վերադարձել է Բաքու, որի բանվորների դեպուտատների սովետի նախագահն էր ընտրվել հեռակա կարգով։ Համախմբել է բոլշևիկներին, ամրապնդել ՌՍԴԲ (բ) կ Բաքվի կոմիտեն և, զինված Վ. Ի. Լենինի ապրիլյան թեզիսներով ու կուսակցության VII կոնֆերանսի որոշումներով, մոբիլիզացրել ուժերը սոցիալիստական հեղափոխության համար։ Շահումյանի խմբագրությամբ վերսկսվել է «Բակինսկի ռաբոչի» (ռուս.՝ «Бакинский рабочий») թերթի հրատարակությունը։ Նա ղեկավարել է նաև «Սոցիալ-դեմոկրատ» հայերեն թերթի հրատարակությունը։ Բաքվի սովետում նրա ջանքերով անցկացվել են մի շարք դեմոկրատական միջոցառումներ։ Հունիսին Պետրոգրադում Շահումյանը հանդիպել է Լենինին։ Ինչպես վկայում է Ն. Կրուպսկայան, Իլյիչն ուրախ էր տեսնել Ստեփանին և մոտիկից խոսելու նրա հետ այն բոլոր հարցերի մասին, որոնք այն ժամանակ դրված էին բոլշևիկների առջև։ [4] Մասնակցել է սովետների համառուսաստանյան I համագումարին, բոլշևիկների ֆրակցիայի անունից հռչակել է բանաձև արդարացի հաշտության մասին, ընտրվել Համառուսաստանյան ԿԳԿ-ի անդամ։ ՌՍԴԲ (բ) կ VI համագումարում իր բացակայությամբ ընտրվել է կուսակցության Կենտկոմի անդամ և ապա մտցվել նրա նեղ կազմի մեջ։ 1917 թվականի հոկտեմբերին Կովկասի բոլշևիկյան կազմակերպությունների I համագումարը և ապա ղեկավարել այնտեղ ընտրված ՌՍԴԲ (բ) կ Կովկասյան երկրային կոմիտեի գործունեությունը։ Ողջունելով հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության հաղթանակը՝ Շահումյանը գլխավորել է սովետական իշխանության համար մղվող պայքարը Կովկասում և մերկացրել բուրժուական նացիոնալիստների հակահեղափոխական բլոկը։ Հոկտեմբերի 31-ին Բաքվի սովետը, Շահումյանի նախագահությամբ, անմիջական խնդիր է դրել իշխանությունը սովետին հանձնելու մասին, որը և գործնականում իրականացվել է նոյեմբերի 2-ին։ Դեկտեմբերի 16-ին Շահումյանը նշանակվել է Կովկասի գործերի արտակարգ կոմիսար և գլխավորել երկրամասի աշխատավորների պայքարը սովետական իշխանության հաստատման համար։

1918 թվականի մարտին Շահումյանը Բաքվում ղեկավարել է մուսավաթականների խռովության ճնշումը, որից հետո սովետը դարձել է քաղաքի լիիրավ իշխանությունը։ Ապրիլի 25-ին ինտերնացիոնալ սկզբունքով, կազմվել է Բաքվի ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը, որի նախագահ և արտաքին գործերի կոմիսար է ընտրվել Շահումյանը։ Նա իրեն դրսևորել է նաև որպես տաղանդավոր պետական գործիչ ու դիվանագետ։ Նրա ղեկավարությամբ անց են կացվել սոցիալիստական մի շարք միջոցառումներ (նավթային արդյունաբերության, ձկնորսության, կասպիական նավատորմի, բանկերի ու տպարանների ազգայնացում, կալվածատիրական հողերի բռնագրավում, դատական ու լուսավորական գործի դեմոկրատացում և այլն), կազմակերպվել է Կովկասյան կարմիր բանակը, սովետական իշխանություն է հաստատել քաղաքի մերձակա շրջաններում։ Այդ ամենի մասին Շահումյանը իրազեկ էր պահում Վ. Ի. Լենինին։ Հետևելով Բաքվի կոմունայի ամրապնդմանը՝ 1918 թվականի մայիսի 14-ին Վ. Ի. Լենինը գրել է.

«Թանկագին ընկեր Շահումյան. Շատ շնորհակալություն նամակի համար։ Մենք հրճվանքի մեջ ենք ձեր հաստատակամ և վճռական քաղաքականությունից։ Կարողացեք դրան միացնել այն ամենազգույշ դիվանագիտությունը, որն անպայման թելադրվում է այժմյան դժվարագույն դրությամբ և մենք կհաղթենք...»։ [5]

Ստեփան Շահումյանի հուշարձանը

Շահումյանը հետևողականորեն իրականացրել է լենինյան ցուցումը, սակայն պայքարը խիստ անհավասար էր։ Գերմանա-թուրքական զավթիչները մոտենում էին Բաքվին, որը ձգտում էին գրավել անգլիացիները։ Քաղաքում սովետական իշխանության դրությունը խիստ ծանրանում էր, շատ քիչ էր պարենը, ռազմաճակատում չէին բավականացնւմ զենքն ու զորքը։ Խորհրդային Ռուսաստանը գտնվելով դժվարին վիճակում, ցույց էր տալիս հնարավոր օգնություն։ Այդպիսի պայմաններում Բաքվի սովետում հուլիսի 25-ին մենշևիկներ, էսէռների ու դաշնակցականների կոալիցիայով ձայների չնչին մեծամասնությամբ ընդունվում է որոշում՝ անգլիացիների հրավիրման մասին։ Շահումյանը վճռականորեն դատապարտում է այդ ակտը և կոչ անում սեփական ուժերով շարունակել դիմադրությունը թշնամիներին՝ ապավինելով միայն խորհրդային Ռուսաստանին։ Լենինի «Բաքվի մեր ընկերների» դիրքը բնութագրել է որպես «սոցիալիստների համար միակ արժանի քայլ»[6], հատկապես շեշտելով.

«...Ես լիովին վստահում էմ Շահումյանին»[7]։

Արտաքին և ներքին հակառակորդների գերակշռող ուժերի ճնշման տակ խորհրդային իշխանությունը պարտություն կրեց Բաքվում։ Շահումյանը ու նրա մարտական ընկերները ձերբակալվեցին և գազանաբար հոշոտվեցին Անդրկասպյան ավազուտներում անգլիացի ինտերվենտների ու էսէռների կողմից։ Նրանք մինչև վերջ մնացին անընկճելի ու գոչեցին. «Կեցցե՜ կոմունիզմը», «Մենք մեռնում ենք հանուն կոմունիզմի»։ Լ. Ի. Բրեժնևի արտահայտությամբ, Բաքվի կոմունան «հերոսության և անձնվիրության փառավոր էպոպեա էր»[8]։ Նրա գլուխ էր կանգնած Ստեփան Շահումյանը՝ «Կովկասի Լենինը», «Կովկասյան բոլշևիզմի արժանավոր պարագլուխը»[9]։

Ստեփան Շահումյանին նվիրված ԽՍՀՄ փոստային նամականիշ

Շահումյանը թողել է գիտական մեծ ժառանգություն։ Ցայժմ նրա երկերը հրատարակվել են հինգ հատորով, բայց դեռ լրիվ հայտնաբերված չեն։ Շահումյանը հանրագիտակ էր, և նրա բազմաքանակ աշխատությունները վերաբերում են հասարակագիտության տարբեր բնագավառներին։ Նա խոշոր տեսաբան էր, սոցիոլոգ ու փիլիսոփա։ «Դասակարգերը ժամանակակից եվրոպայի հասարակության մեջ», «Էվոլյուցիոնիզմն ու ռևոլյուցիոնիզմը հասարակական գիտության մեջ» և այլ երկերում հետազոտել է մարդկային հասարակության զարգացման օրենքները, բացահայտել արտադրության եղանակի, պետության և դասակարգերի էությունը, դասակարգային պայքարի նշանակությունը, ժողովրդական մասսաների՝ որպես պատմության կերտողների դերը։ Շահումյանը մարքսիզմ-լենինիզմը դիտում է որպես հասարակական մտքի բարձրագույն նվաճում, բանվոր դասակարգի և բոլոր աշխատավորների ազատագրման դրոշ։ Նա լուսաբանել է այդ գիտության այնպիսի կարևոր հարցեր, ինչպիսիք են կապիտալիզմի կործանման և կոմունիզմի հաղթանակի անխուսափելիությունը, սոցիալիստական հեղափոխությունը, պրոլետարիատի դիկտատուրան և սոցիալիզմի կառուցումը, կոմունիստական կուսակցության ղեկավար դերը, նրա տեսական-գաղափարական, կազմակերպչական ու տակտիկական հիմունքները։ Շահումյանը խորապես տիրապետել է մարքս-լենինյան փիլիսոփայությանը՝ դիալեկտիկական ու պատմական մատերիալիզմին և հմտությամբ կիրառել «... սոցիալ-դեմոկրատիայի ուժն ու հպարտությունը կազմող դիալեկտիկական մեթոդը»[10]։ Մեծ է Շ-ի գիտական ավանդը և իրավմամբ նրան անվանում էին «տեսական մարքսիզմի ծանր հրետանի»[11]։

Շահումյանի ծառայություններն ակնառու են հատկապես ազգային հարցի բնագավառում՝ նրա տեսության ու բոլշևիկյան ծրագրի մշակման գործում։ Հեղափոխական վերելքի տարիներին, երբ սրվել էր այդ խնդիրը, «Իլյիչը աշխուժացրեց նամակագրությունը Շահումյանի հետ ազգային հարցի առթիվ»[12]։ Վ. Ի. Լենինը 1913-ի դեկտեմբերի 6-ին արտասահմանից Շահումյանին գրել է. «Դուք պիտի իմանաք, որ իմ վիճակում մարդ անչափ գնահատում է Ռուսաստանի ընկերների, մանավանդ խորհուն և տվյալ հարցով զբաղվող ընկերների կարծիքները։ Ձեր արագ արձագանքելը այս պատճառով ինձ համար առանձնապես հաճելի էր»[13]։

«Ազգային հարցը և սոցիալ-դեմոկրատիան», «Ռեֆերատ ազգային հարցի մասին», «Ազգային-կուլտուրական ավտոնոմիայի հարցը», «Ինտելիգենցիան և նացիոնալիզմը», «Նացիոնալիզմը Կովկասում և ռազմաճակատի մերկացումը» և այլ երկերում Շահումյանը բացահայտել է ազգային հարցի տեղը հասարակական կյանքում, բնութագրել ազգը, ազգային-ազատագրական շարժումները, տվել ազգային հարցի լուծման բոլշևիկյան ծրագրի հիմնավորումը, մերկացրել կուլտուր-ազգային ավտոնոմիայի հետադիմական էությունը, լուսաբանել պրոլետարական ինտերնացիոնալիզմի սկզբունքները և խարազանել բուրժուական նացիոնալիզմը։ Նա մշակել է նաև ազգային-պետական շինարարության հարցեր։

Շահումյանն ուներ լայն ընդգրկումներ և իր երկերում քննարկել է միջազգային բանվորական շարժման կարևոր պրոբլեմներ։ Հատկապես անդրադարձել է II Ինտերնացիոնալի ու նրա ամենախոշոր կուսակցության՝ Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատիայի պատմությանը, վճռական պայքար մղել ռևիզիոնիզմի ու օպորտունիզմի դեմ, նպաստել բոլշևիզմի փորձի ստեղծագործական կիրառմանն այլ երկրներում։ Իր ընդհանուր վաստակով Շահումյանը ներկայանում է որպես միջազգային բանվորական ու կոմունիստական շարժման անվանի գործիչ։

Ականակիր նավ «Շահումյան»

Շահումյանի երկերը համակված են պատմականությամբ։ Նա ժամանակի կենսական հարցերի լուծման համար հաճախ է դիմել Ռուսաստանի և համաշխարհային պատմության փաստերին։ Առանձին ուշադրություն է դարձրել հայ ժողովրդի պատմությանը («Վ. Փափազյանը պատմագետի դերում», «Տիեզերական թութակը» ևն) և իդեալիստական կղերաֆեոդալական ու բուրժուանացիոնալիական մտածելակերպին հակադրել մատերիալիստական, գիտական աշխարհաըմբռնումը։ Նրա անմիջական ղեկավարությամբ է ձևավորվել հայ հասարակարգի մտքի մարքս-լենինյան ուղղությունը, և նա է դրա հիմնադիրը հայ պատմագիտության, փիլիսոփայության, քաղաքատնտեսության, իրավագիտության և գրաքննադատության բնագավառներում։ Շահումյանի վիթխարի տաղանդը փայլեց նաև գրաքննադատության և գեղագիտության ոլորտներում։ Դրանց վերաբերող նրա ելույթներն ունեցել են համառուսաստանյան և համակուսակցական նշանակություն։ Խորապես ըմբռնելով գեղարվեստական խոսքի ազդեցության ուժը, նա հետևողականորեն անց է կացրել դասակարգային-կուսակցական սկզբունքը և պրոպագանդել արվեստի ու գրականության ժողովրդայնության գաղափարը։ Լենինյան ոգով են գրված նրա՝ Լ. Տոլստոյին ու Մ. Գորկուն նվիրված հոդվածները («Ընթերցողի տարակուսանքը», «Մի քանի խոսք Լ. Ն. Տոլստոյի կրոնի մասին», «Գորկու մասին» ևն)) Բարձր է գնահատել հեղափոխական-դեմոկրատներ Ա. Գերցենին, Վ. Բելինսկուն, Ն. Չեռնիշևսկուն, Ն. Դոբրոլյուբովին և նրանց զինակից Մ. Նալբանդյանին, ռուս և արտասահմանայն գրականության դասականներին, հայ գրողներ Խ. Աբովյանին, Հ. Թումանյանին, Ա. Իսահակայանին և այլոց։ Հատկապես խրախուսել է հայ պրոլետարական գրականության ձևավորումը և նպաստել նրա հիմնադիր, բոլշևիկ բանաստեղծ Հ. Հակոբյանի ստեղծագործական աճին։ Վերջինիս դիպուկ արտահայտությամբ, ամենագետ Շ-ի «հազարաչյա, նրբանկատ, լուսավոր ճաճանչները հասնում էին ամենուրեք և ամեն անկյուն»[14]։

Հիշողություն[խմբագրել]

Ի հավերժումն Շահումյանի վիթխարի ծառայությունների, նրա անունով են կոչվում բազմաթիվ շրջաններ, քաղաքներ, ավաններ ու գյուղեր Հայաստանում, Ադրբեջանում, Վրաստանում, Կրասնոդարի երկրամասում, Ռոստովի մարզում, հրապարակներ, փողոցներ, արդյունաբերական ձեռնարկություններ, կոլտնտեսություններ, մշակութային հաստատություններ, դպրոցներ՝ Սովետական միության ամենատարբեր վայրերում։ Շահումյանի տուն թանգարաններ կան Բաքվում և Ստեփանավանում (Համալիր)։

1rightarrow.png  Տես նաև Ջալալօղլու մարքսիստական խմբակ 
1rightarrow.png  Տես նաև Մանիֆեստ հայ սոցիալ-դեմոկրատների միության 

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. ЦГИА, Груз. ССР, ф. 4, д. 40, л. 245
  2. Երկ. լիակտ. Ժող., հ. 2, էջ 108
  3. ЦГИА, Груз. ССР, ф. 13, оп 27, д. 4484, л. 145
  4. Կրուպսկայա Ն.Կ., Հիշողություններ Լենինի մասին, 1977, էջ 384
  5. Полн. Собр. Соч., 5 изд., т. 50, с. 73-74
  6. Երկ., հ. 28, էջ 9
  7. Երկ., հ. 35, էջ 380
  8. Լենինյան կուրսով, հ. 3, 1972, էջ 170
  9. Մյասնիկյան Ա. Ֆ., Ընտիր երկ., 1957, էջ 357
  10. Երկ. Լիակտ. Ժող., հ. 1, էջ 262
  11. Орджоникидзе Г. К., Статьи и речи, т. 1, 1956, с. 242
  12. Կրուպսկայա Ն. Կ., Հիշողություններ Լենինի մասին, 1977, էջ 383
  13. Երկ., հ. 19, էջ 623
  14. «Մարտակոչ», 20.9.1925

Հղումներ[խմբագրել]

Հայկական Սովետական հանրագիտարան, հ. 8, էջ 431-434, Մ. Արզումանյան

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png


Գրականություն[խմբագրել]

  • Լենին Վ. Ի., Երկ. Լիակտ. Ժող., հ. 19, 35։
  • Ленин В. И., Полн. собр. соч. 5 изд. (см. Справочный том, ч. 2);
  • Брежнев Л. И., Пятдесят лет Советского Азербайджана, ленинским курсом, т. 3, М., 1972; Նույնի, Пятдесят лет Советского Армении, նույն տեղում։
    • Նույնի Սովետական Ադրբեջանի հիսուն տարին, տես նրա լենինյան կուրսով, հ. 3. Ե., 1972։
    • Նույնի Սովետական Հայաստանի հիսուն տարին, նույն տեղում։
  • Կարինյան Ա. Բ., Ստեփան Շահումյան (1878-1918), Մ., 1925։
  • Ավետիսյան Վ. Ա. Ստեփան Շահումյան, կենսագրական ակնարկ Ե., 1953։
  • Ոսկերչյան Ա.Կ., Հայ մարքսիստական քննադատության հիմնադիրները, Ե., 1962։ Բարսեղյան Խ.Հ., Ս. Շահումյան. Կյանքի ու գործունեության վավերագրական տարեգրություն. 1878-1918, Ե., 1968։
  • Դուբինսկի-Մուխադձե Ի. Մ. Շահումյան (կյանքը և գործունեությունը), Ե., 1974։ Արզումանյան Մ. Վ., Ստեփան Շահումյան, Ե., 1978։
  • Բախշյան Թ. Ս., Հովհաննիսյան Ջ. Ա. Ստեփան Շահումյան (1878-1978), կենսամատենագիտական ցանկ, Ե., 1979։
  • Гарибджанян Г. Б. Революционная деятелность С. Г. Шаумяна за границей (1902-1907), Е. 1971;
  • Акопян Г. С., Степан Шаумяан. Жизнь деятелность, 1878-1918, М., 1973;
  • Азизбекова П. А. Казиев М. А., Степан Шаумян (бографический очерк), Баку, 1978;
  • Калтахчян С. Т., Калтахчян А. С. Шаумян, М., 1981.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Վիքիդարանը
Վիքիդարանը ունի բնօրինակ գործեր, որոնց հեղինակն է՝
Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են