Սանկտ Պետերբուրգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Դաշնային նշանակության քաղաք
Սանկտ Պետերբուրգ
Санкт-Петербург
Դրոշ Զինանշան
Դրոշ Զինանշան
Spb collage.JPG
59°57′00″ հս. լ. 30°19′00″ ավ. ե. / 59.95° հս. լ. 30.316667° աե. ե.
Երկիր Ռուսաստան Ռուսաստան
Դաշնության սուբյեկտ Սանկտ Պետերբուրգ
Ներքին բաժանում 18 շրջան
Նահանգապետ Գեորգի Պոլտավչենկո
Հիմնադրված է 1703
Մակերես 1439 [1] կմ²
Բնակչություն 4 869 600[2] մարդ (2011)
Խտություն 3384 մարդ/կմ²
Ագլոմերացիա 5,4 մլն (2002)
Ազգային կազմ Ռուսներ՝84,73 %
Ուկրաինացիներ՝ 1,87 %
Բելառուսներ՝1,17 %
Հրեաներ՝0,78 %
Թաթարներ՝0,76 %
Հայեր՝0,41 %
Տեղաբնականուն պետերբուրգցի
Հեռախոսային կոդ 812
Փոստային ինդեքսներ 190000-199406
ՕԿԱՏՕ 40
Պաշտոնական կայք gov.spb.ru
##Սանկտ Պետերբուրգ (Ռուսաստան)
Red pog.png
##Սանկտ Պետերբուրգ (Սանկտ Պետերբուրգ)
Red pog.png

Սանկտ Պետերբուրգ (ռուս.՝ Санкт-Петербург), մինչև 1914 թվականի օգոստոսի 18 (31) Սանկտ Պետերբուրգ, մինչև 1924 թվականի հունվարի 26-ը  - Պետրոգրադ, մինչև 1991  - Լենինգրադ), դաշնային նշանակության քաղաք Ռուսաստանի Դաշնությունում, Հյուսիսարևմտյան դաշնային տարածաշրջանի վարչական կենտրոն, Ռուսաստանի Սահմանադրական դատարանի նստավայր (2008-ից)։ Հիմնադրել է 1703 թվականի մայիսի 23-ին Ռուսաստանի կայսր Պետրոս I-ը։ 1712-1918 թվականներին եղել է Ցարական Ռուսաստանի մայրաքաղաքը։

Սանկտ Պետերբուրգը Ռուսաստանի արդյունաբերական, մշակութային և գիտական կենտրոն է, տրանսպորտային խոշոր հանգույց, նավահանգիստ։ Վարչականորեն բաժանվում է 17 շրջանի, բայց նրա կազմում են քաղաքի շրջագծից դուրս գտնվող 5 շրջան (Կոլպինոյի, Կրոնշտադտի, Պետրոդվորեցի, Պուշկինի, Կուրորտնի)։ Մայրաքաղաք է եղել 1712 - 1728 և 1732 - 1918 թվականներին, միաժամանակ 1708 - 1927 թվականներին՝ նահանգային քաղաք, 1927 թվականի օգոստոսի 1-ից՝ ՌԽՖԱՀ Լենինգրադի մարզի վարչական կենտրոնը։ Լենինգրադը Մեծ հոկտեմբերի օրրանն էր, հերոս քաղաք։

Սանկտ Պետերբուրգը գտնվում է Մերձնևյան դաշտավայրի արևմտյան մասում, Նևա գետի՝ Ֆիննական ծոց թափվելու տեղում, Նևայի դելտայում առաջացած 42 կղզիների (Վասիլիի, Պետրոգրադի, Կրեստովսկի, Զայաչի, Նոր Հոլանդիա, Պետրովսկի կղզի և այլն) վրա։ Սանկտ Պետերբուրգով հոսում են ավելի քան 40 գետ, գետաբազուկներ, վտակներ։

Բուն Սանկտ Պետերբուրգի տարածքը 570 կմ2 է (որից 58 կմ2 ներքին ջրեր են), Լենսովետին ենթակա քաղաքների և ավանների հետ՝ մոտ 1350 կմ2։ Մերձքաղաքային գոտու (մոտ 15 000 կմ2) զարգացումը ամբողջովին ենթակա է Սանկտ Պետերբուրգին և նրա հետ միասին կազմում է պլանաչափ ձևավորվող մի միասնական համալիր։ Քաղաքի հետ կապված այդ տարածքի սահմաններում ստեղծվել է ագլոմերացիա (մոտ 60 բնակավայր), որտեղ գտնվում են Սանկտ Պետերբուրգի արդյունաբերական արբանյակները (Կոլպինո), քաղաք-առողջարանները (Զելենագորսկ), օդանավակայանը (Պուլկովո) և համաշխարհային ճանաչում ունեցող քաղաք-թանգարանները (Պետերգոֆ, Պուշկին, Պավլովսկ

Կլիմա[խմբագրել]

Կլիման բևեռային ծովային է՝ ցուրտ ձմեռով, զով ամառով, տեղումնառատ։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը - 22, 25 °C է, հուլիսինը՝ 17, 7 °C, միջին տարեկան տեղումները՝ 585 մմ։ Ամռան առաջին կեսին դիտվող -«սպիտակ գիշերները» առավել լավ են արտահայտվում հունիսի 11-ից հուլիսի 2-ը։

Պատմական ակնարկ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Սանկտ Պետերբուրգի պատմություն

Սանկտ Պետերբուրգի տարածքը 9–10–րդ դարերում պատկանում էր նովգորոդցիներին, XII դարի վերջից դարձավ օտարերկրյա նվաճողների հավակնությունների առարկա։ XVII դարի սկզբին շվեդները տիրացան Նևայի ափերին և հիմնեցին Նիենշանց ամրոցը, որը 1703 թվականին գրավեցին ռուս զորքերը (տես Հյուսիսային պատերազմ 1700 - 1721Պետրոս I-ը նույն թվականին Զայաչի կղզում հիմնադրեց Սանկտ-Պիտեր-Բուրխ (հետագայում՝ Պետրոպավլովյան) ամրոցը, Բերյոզովի (Պետրոգրադյան) կղզում՝ նավահանգիստ, 1703 - 1704 թթվականին՝ Կրոնշլոտ (1723 թվականից՝ Կրոնշտադ) և Ադմիրալտեյսկայա ամրոցները։ Պետերբուրգի հիմնադրումով ավարտվեց Բալթիկ ծով դուրս գալու Ռուսաստանի դարավոր պայքարը։ 1712 թվականին Պետերբուրգը դարձավ Ռուսաստանի մայրաքաղաքը։

XVIII դարի 1-ին քառորդից այստեղ գործում են գիտական հիմնարկներ և ուսումնական հաստատություններ, հրատարակվում թերթեր և հանդեսներ։ XIX դարի 1-ին քառորդում առաջացան դեկաբրիստների գաղտնի կազմակերպությունները, 40-ական թթ. պետրաշևականների խմբակը, 1859 - 1861 թթվականին՝ «Զեմլյա ի վոլյա» գաղտնի ընկերությունը։ 1878 - 1880 թթվականին գործում էր «Նարոդնայա վոլյայի» գործադիր կոմիտեն։ 1861 թվականի գյուղացիական ռեֆորմից հետո Պետերբուրգի տնտեսությունն սկսեց արագորեն զարգանալ կապիտալիստական ուղիով։ Մինչռեֆորմյան երկաթուղիներին (1843 - 1851 թթվականին՝ Պետերբուրգ - Մոսկվա) ավելացան նորերը։ Աճեց բնակչության թիվը (1917 թվականին՝ 2, 5 մլն), բանվոր դասակարգը (1917 թվականին՝ շուրջ 500 000), որը առաջատար դեր ստանձնեց ռուս, հեղափոխական շարժման մեջ։

1880-ական թթ. առաջացան մարքսիստական առաջին խմբակները։ 1895 թվականին Վ. Ի. Լենինը հիմնադրեց Պետերբուրգի «Բանվոր դասակարգի ազատագրության պայքարի միությունը»։ 1902 թվականի ամռանը ստեղծվեց ՌՍԴԲԿ-ի Պետերբուրգի կոմիտեն։ 1905 թվականի հունվարի 9-ի դեպքերով սկսվեց Ռուսաստանում բուրժուադեմոկրատական առաջին հեղափոխությունը։ Պետերբուրգը Մոսկվայի հետ նախաձեռնեց 1905 թվականի Հոկտեմբերյան համառուսսատանյան քաղաքական գործադուլը, որի ընթացքում ստեղծվեց Պետերբուրգի բանվորների դեպուտատների սովետը։

1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխության հաղթանակից հետո Պետրոգրադը իշխանության երկու մարմինների՝ Բանվորների ու զինվորների դեպուտատների Պետրոգրադի սովետի և բուրժուական ժամանակավոր կառավարության նստավայրն էր։ 1917 թվականի փետրվար-հոկտեմբերին քաղաքում տեղի ունեցան համապետական նշանակություն ունեցող մեծ իրադարձությունները (տես Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխություն)։ Պետրոգրադը սովետական պետության մայրաքաղաքն էր 1917 թվականի հոկտեմբերի 28 (նոյեմբերի 8)-ից մինչև 1918 թվականի մարտի 19-ը։

1918 թվականի փետրվարին այստեղ կազմավորվեցին կարմիր բանակի առաջին կանոնավոր զորամասերը։ 1918 - 1920 թթվականին քաղաքի աշխատավորները հերոսաբար մարտնչեցին Կոլչակի, Ցուդենիչի զորքերի դեմ։ 1919 թվականի դեկտեմբերի 5-ին Պետրոգրադը պարգևատրվեց Կարմիր դրոշի շքանշանով։ Պետրոգրադցիները մասնակցեցին 1921 թվականի Կրոնշտադի հակասովետական խռովության ջախջախմանը։

Լենինի մահից հետո քաղաքը կոչվեց Լենինգրադ։ Կուսակցական կազմակերպությունների ղեկավարությամբ (1926 - 1934 թթվականին մարզկոմի առաջին քարտուղար Ս. Կիրով) լենինգրադցիները մեծ ներդրում կատարեցին երկրի ինդուստրացման և գյուղատնտեսության կոլեկտիվացման գործում։ 1940 թվականին քաղաքի համախառն արտադրանքը 1913 թվականի մակարդակը գերազանցեց 12, 3 անգամ։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին (1941 - 1945) լենինգրադցիները հերոսություն հանդես բերեցին (տես Լենինգրադի բլոկադա 1941 - 1944)։ Լենինգրադիի քաջարի պաշտպանությունը տևեց 872 օր։ Հաստատվեց «Լենինգրադի պաշտպանության համար» մեդալ, որին արժանացավ շուրջ 930 000 մարդ։ 1945 թվականին քաղաքը պարգևատրվեց Լենինի շքանշանով։ Բնակչության անձնվեր աշխատանքի շնորհիվ մինչև 1947 թ.-ը Լենինգրադը ստացավ իր նախկին տեսքը, իսկ մինչև 1949 թ.-ը վերականգնվեց արդյունաբերության մինչպատերազմյան մակարդակը։ 1957 թվականին արժանացավ Լենինի երկրորդ շքանշանի, 1965 թվականին՝ «Ոսկե աստղ» մեդալի, իսկ 1967 թվականին՝ Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանի։

Տնտեսություն[խմբագրել]

Ռուսաստանի ժողտնտեսության համակարգում Սանկտ Պետերբուրգը գրավում է բացառիկ կարևոր տեղ։ Մոսկվայից հետո երկրորդ արդյունաբերական կենտրոնն է, գիտատեխնիկական առաջընթացի առաջատար կենտրոնը, արդյունաբերական կադրերի դպրոցը, Ռուսաստանի ժողտնտեսության ճյուղերը տեխնիկայով միջոցներով վերազինողը։

Արդյունաբերություն[խմբագրել]

Արդյունաբերության առաջատար ճյուղը մեքենաշինությունն է (1978 թվականի դրությամբ տալիս էր քաղաքի արդ. արտադրանքի մոտ 40%-ը), հատկապես՝ նավաշինությունը, էներգամեքենաշինությունը, սարքաշինությունը, էլեկտրոնային և ռադիոտեխնիկան արդյունաբերությունը, հաստոցաշինությունը։ Բանվորների կեսը մետաղագործ է։ Սանկտ Պետերբուրգը երկրի նավաշինության գլխավոր կենտրոններից է (Բալթիյսկ, Ադմիրալտեյստվոյե գործարանները)։ Հայտնի է մեքենաշինական ձեռնարկությունների (Ս. Մ. Կիրովի անվան «Էլեկտրոսիլա», Նևսկու «Ռուսական դիզել» գործարաններ) արտադրանքը։ Յուրացված է 800 000 կվտ հզորությամբ շոգե, 500 000 կվտ՝ հիդրավլիկ և 100 000 կվտ՝ գազատուրբինների արտադրությունը։

Կարևորագույն ձեռնարկություններից են էլեկտրատեխնիկական, ռադիոտեխնիկական և էլեկտրոնային արդյունաբերության գործարանները («Էլեկտրաապարատ», «Սվետլանա» և այլն)։ Զարգացած է սարքաշինությունը։ Ծանր մեքենաշինության ձեռնարկություններից (արմատապես վերակառուցվել են հին գործարանները) առավել մեծերն են Կիրովի և Իժորայի գործարանները։ Սանկտ Պետերբուրգը հայտնի է նաև հաստոցաշինությամբ, տրիկոտաժի, կոշիկի, ծխախոտի, պոլիգրաֆիական և այլ արդյունաբերական սարքավորումների արտադրությամբ։ Քաղաքի արդյունաբերական արտադրանքի մոտ 6 - 7%-ը տալիս է քիմիական արդյունաբերությունը (սինթետիկ նյութեր, դողեր, ռետինա-տեխնիկական իրեր և այլն)։

Թեթև և սննդի արդյունաբերության ճյուղերի որոշ ձեռնարկություններ («Սկորոխոդ», «Կրասնոյե զնամյա» ֆաբրիկաներ, 1789 թվականի դրությամբ) երկրի խոշոր ձեռնարկություններից են։ Արմատական վերակառուցման է ենթարկվել վառելիքաէներգետիկ տնտեսությունը։ Սանկտ Պետերբուրգի կենարոնացված էլեկտրամատակարարումը կատարվում է հյուսիս-արևմտյան էներգահամակարգից։ Սովետական իշխանության տարիներին քաղաքի շրջակայքում կառուցվել են մի շարք ԶԷԿ-եր։ Սանկտ Պետերբուրգի մոտ կառուցվում էր (1973 թվականից) ատոմային էլեկտրակայան՝ 4 մլն կվտ հզորությամբ և Հյուսիսային ՋԷԿ (0, 5 մլն կվա)։ Քաղաքն ստանում է նաև մեծ քանակությամբ ածուխ (Դոնեցկից, Կուզնեցկից և Պեչորայից), նավթանյութեր (Վոլգա-Ուրալյան և այլ շրջաններից), թերթաքարային գազ (Կոխտլա-Ցարվեից և Սլանցիից) և բնական գազ (Ուկրաինայից, Հյուսիսային Կովկասից, Միջին Ասիայից

Տրանսպորտ[խմբագրել]

Սանկտ Պետերբուրգը Ռուսաստանի տրանսպորտային կարևոր հանգույցներից է։ Առաջին տեղը գրավում է երկաթուղային բեռնաշրջանառությունը, երկրորդը՝ գետայինը, երրորդը՝ ծովայինը։ Սանկտ Պետերբուրգից սկիզբ են առնում 12 երկաթուղագիծ (1980 թվականի դրությամբ)։ Մերձքաղաքային բոլոր տեղամասերն էլեկտրիֆիկացված են։ Սանկտ Պետերբուրգը գետային խոշոր նավահանգիստ է, Վոլգա-Բալթյան ջրային ուղու վերջնակետը, միջազգային կարգի ծովային նավահանգիստ։ Տարբեր ուղղություններով Սանկտ Պետերբուրգից սկիզբ է առնում 11 ավտոմայրուղի։ Սանկտ Պետերբուրգի օդանավակայանը (երկրորդը Մոսկվայից հետո) ամեն օր ինքնաթիռներ է ուղարկում 60 ուղղություններով, որոնց սպասարկող ուղեգծերի երկարությունը անցնում է 100 000 կմ-ից (1980 թվականի դրությամբ)։

Մշակույթ[խմբագրել]

Սանկտ Պետերբուրգ երկրի մշակույթի խոշորագույն կենտրոններից է։ XVIII դարում Պետերբուրգում ապրել և աշխատել են ռուս խոշորագույն գրողները։ Կերպարվեստի զարգացման գործում մեծ նշանակություն է ունեցել Պետերբուրգի Գեղարվեստի ակադեմիան (հիմնադրվել է 1757 թվականին)։ XVIII դարից Պետերբուրգում աշխատել են աշխարհահռչակ գեղանկարիչներ, դիմանկարիչներ, քանդակագործներ։ XIX դարի վերջին և XX դարի սկզբին ստեղծվել են բազմաթիվ գեղարվեստական միավորումներ։

Ճարտարապետություն[խմբագրել]

Յուրօրինակ ճարտարապետական կերպարով Սանկտ Պետերբուրգն աշխարհի գեղեցիկ քաղաքներից է։ Կառուցապատվել է կանոնավոր հատակագծով։ Ըստ 1737 թվականի հատակագծման (ճարտ. Պ. Երոպկին և ուրիշներ) կազմավորվել է Նևա գետի տարածքում և Պետրոպավլովյան ամրոցի շուրջը, կենտրոնական մասը ծավալվել է Նևայից հարավ-արևելք, Ծովակալությունից (Ադմիրալտեյստվո), հովհարաձև ճառագայթվող երեք հիմնական մայրուղիներով (Նևսկի, Վոգնեսենսկի, 1980 թվականին՝ Մայորովի, պողոտաներով և Գորոխովայա, այժմ՝ Զերժինսկու փողոցով)։

Դ. Տրեզինիի և Ժ. Լեբլոնի «օրինակելի» (տիպային) նախագծերով առաջին տները դրվել են փողոցի կարմիր գծով՝ ապահովելով կառուցապատման կանոնավորությունը։ Որպես վարչա-հասարակական կենտրոն նախատեսված էր Վասիլևյան կղզին, ուր կառուցվել էին 12 կոլեգիաների շենքը (այժմ՝ համալսարանը, 1722 - 1734, ճարտ. Տրեզինի, Տ. Շվերտֆեգեր), Կունստկամերան (բառացի՝ արվեստի սենյակ, թանգարան, 1718 - 1734, ճարտ. Գ. Մատառնովի և ուրիշներ, վերակառուցումը՝ 1754 - 1758, ճարտ. Ս. Չևակինսկի), Ա. Մենշիկովի պալատը (1710 - 1716, ճարտ. Ջ. Ֆոնտանա, Գ. Շեդել)։

Սակայն Ծովակալության նշանակության աճը, որպես արդյունաբերական կենտրոն, կամուրջների բացակայությունը (այժմ կան 363-ը), շինանյութը կղզի տեղափոխելու դժվարությունները պատճառ էին, որպեսզի քաղաքի կառուցապատումը հիմնականում զարգանա Նևայի ձախ ափին։ Սկզբում պետրոսյան բարոկկոյի (Պետրոս I-ի Ամառային այգում) ոճով կառուցվել են ազնվականների պալատներ և մենատներ, ավելի ուշ՝ Ս. Ստրոգանովի (1752 - 1757, ճարտ. Վ. Ռաստրելլի, վերակառուցել է ճարտ. Ա. Վորոնիխինը), Ֆոնտանկայի վրա՝ Պ. Շերեմետևի (1750 - 1755, ճարտ. Չևակինսկի, Ֆ. Արգունով) բարոկկո ոճով պալատները, Պետրոպավլովյան ամրոցի և Նիկոլսկի («Ծովային») տաճարները (1753 - 1762, ճարտ. Չևակինսկի)։ 1769 թվականին հաստատվել է Պետերբուրգի նոր հատակագիծը (ճարտ. Ա. Կվասով), ուր ամրապնդված և զարգացած էին հետագա կառուցապատման հիմքում ընկած կանոնավոր հատակագծման գաղափարները։

XVIII դարի 2-րդ կեսին, XIX դարի սկզբին Նևայի լայնարձակ և ճյուղավորված ջրային տարածքի շուրջը վաղ կլասիցիզմի, ռուսական ամպիրի ոճերով կառուցվել են մոնումենտալ և վեհաշուք ճարտարապետական անսամբլներ, որոնք վառ յուրօրինակությամբ կերպավորեցին Պետերբուրգի կենտրոնական մասը (Պետրոպավլովյան ամրոցի համալիրը, Վասիլևյան կղզու սլաքը բորսայի շենքով, Դվորցովայա և Ունիվերսիտետսկայա առափնյակները, Դվորցովայա հրապարակը Ձմեռային պալատով, Ալեքսանդրյան սյունով և Գլխավոր շտաբի կամարով, Դեկաբրիստների հրապարակը Պետրոս I-ի՝ «Պղնձե հեծյալ»-ի, հուշարձանով, Սենատի և Սինոդի շենքերով, Իսաակինյան տաճարով, Նևսկի պողոտայի անսամբլները՝ Կազանյան տաճարը, Կ. Ռոսսիի փողոցը, Մարսյան դաշտի և բազմաթիվ այլ համակառույցներ)։

XIX դարի 2-րդ կեսին, XX դարի սկզբին քաղաքը տարերայնորեն կառուցապատվել է նոր տիպի շենքերով (եկամտաբեր տներ, կայարաններ, հյուրանոցներ և այլն), ոչ բարեկարգ արդյունաբերական ծայրամասերը արագորեն աճել են գործարաններով, երկաթուղային կայարաններով, պահեստներով, բանվորական կազարմաներով։ Այս շրջանում կառուցվել են առափնյակներ, կամուրջներ «մոդեռն» և նեոկլասիցիստական ոճերով էկլեկտիկ շենքեր։ Սանկտ Պետերբուրգի օրինաչափ կառուցապատումը վերսկսվել է Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո։ 1919 թվականին, 1926 թվականին հիմնարկվել են նախագծման և հատակագծման արվեստանոցներ Ի. Ֆոմինի, Լ. Իլյինի ղեկավարությամբ։ Ստեղծվել են բանվորական առաջին բնակելի համալիրները, ակումբներ, բուժական հաստատություններ ևն։

30-ական թթ. գլխավոր հատակագծերով (1932 - 1934 և 1935 - 1936, ճարտ. Լ. Իլյին և ուրիշներ, 1938 - 1940, ճարտ. Ն. Բարանով և ուրիշներ) գոյություն ունեցող կենտրոնը պահպանվել է և չկառուցապատված տարածքներում ստեղծվել նոր շրջաններ՝ Փոքր Օխտա, Շչեմիլովկա, Ավտովո, Մոսկովյան պողոտա։ Այդ տարիներին կառուցվել են խոշոր, հասարակական շենքեր (շրջսովետներ, կինոթատրոններ, թատրոններ)։ Մեծ չափով վնասված ետպատերազմյան Սանկտ Պետերբուրգի վերականգնումը, վերակառուցումը և հետագա զարգացումը գլխավոր հատակագծերում (1945 - 1948, ճարտ. Ն. Բարանով և ուրիշներ, 1966, ճարտ. Վ. Կամենսկի, Ա. Նաումով, Գ. Բուլդակով և ուրիշներ) լուծվել է կոմպլեքսային եղանակով, պատմական կենտրոնի զարգացումը նախատեսվել Նևայի և Ֆիննական ծովածոցի (Վասիլևյան կղզի) առափնյա ընթացքով։ Ետպատերազմյան շրջանում քաղաքը օղակվել է նոր միկրոշրջաններով, կառուցապատվել են մի շարք հին և նոր պողոտաներ, ստեղծվել են բնակելի զանգվածներ (Դաչնոյե, Պոլյուստրովո, Կուպչինո), Լենինի հրապարակի անսամբլը (1960, ճարտ. Ն. Վ. Բարանով և ուրիշներ), զբոսայգիներ, մետրոպոլիտենի կայարաններ, Ա. Կիրովի անվան ստադիոնը, հեռուստատեսային կենտրոնը, «Յուբիլեյնի» սպորտի պալատը, դպրոցներ, հիվանդանոցներ, հյուրանոցներ, «Օկտյաբրսկի» կինոհամերգային դահլիճը, արդյունաբերական շենքեր և այլն։ Ստեղծվել են բազմաթիվ մեմորիալ կառույցներ, անվանի մարդկանց հուշարձաններ։

1941 - 1944 թթվականի հերոսական պաշտպանությանն է նվիրված Սանկտ Պետերբուրգի արվարձաններում «Փառքի կանաչ գոտին», որն ընդգրկում է բազմաթիվ մեմորիալ կառույցներ։

Թատրոն[խմբագրել]

1756 թվականին ստեղծվել է Ռուսաստանում առաջին թատրոնը։ 1832 թվականին բացվել է Ալեքսանդրիյսկու, 1833 թվականին՝ Միխայլովյան թատրոնները։ XVIII դարում ստեղծվել է օպերայի և բալետի թատերախումբը, 1862 թվականին՝ Ռուսաստանում առաջին կոնսերվատորիան։

XIX դարում Սանկտ Պետերբուրգում են աշխատել հանրահայտ կոմպոզիտորներ։ Սովետական շրջանում ստեղծվել են նոր թատրոններ՝ Դրամատիկական մեծ, Փոքր օպերային։ «Լենֆիլմ» (հիմնադրվել է 1918 թվականին) կինոստուդիան ստեղծել է բազմաթիվ բարձրարժեք ֆիլմեր։

1973 թվականին գործել են Ս. Մ. Կիրովի անվան օպերայի և բալետի, Ա. Ս. Պուշկինի անվան դրամատիկական, Օպերայի և բալետի փոքր, Մաքսիմ Գորկու անվան դրամատիկական մեծ, կոմեդիայի, Լենինյան կոմերիտմիության, Լենսովետի թատրոնները, ֆիլհարմոնիան, Մ. Ի. Գլինկայի անվ. ակադեմիական կապելլան, կրկեսը և այլն։

1973 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում գործել են 362 ակումբային հիմնարկ, 296 կինոսարքավորում։

Թանգարաններ[խմբագրել]

Առաջին ռուսական թանգարանը հիմնադրվել է Պետերբուրգում՝ 1719 թվականին։ 1973 թվականին Սանկտ Պետերբուրգն ուներ 47 թանգարան։ Կարևորներն են. Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության պետական, ՍԱՀՄ հեղափոխության կենտրոնական թանգարանի ֆիլիալը, Վ. Ի. Լենինի անվան կենտրոնական թանգարանի Լենինգրադի մասնաճյուղը։ Արվեստի հարուստ հավաքածու է պահպանվում Էրմիտաժում, Ռուսական թանգարանում։ Մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում Կենտրոնական զինվորական-ծովային թանգարանը, Լենինգրադի պատմության պետական թանգարանը («Պետրոպավլովյան ամրոց» և «Օրեշեկ» մասնաճյուղերով), քաղաքի քանդակագործության թանգարանը։ Արժեքավոր գիտական հավաքածուներ են պահպանվում Ռուսաստանի ԳԱ մարդաբանական և ազգագրական, Ռուսաստանի ժողովուրդների ազգագրության և այլ թանգարաններում։

Լուսավորություն[խմբագրել]

Սանկտ Պետերբուրգի հիմնադրման ժամանակ կազմակերպվել են ծովային ակադեմիան (1719), հրետանային դպրոցը (1721), ավելի ուշ՝ այլ ուսումնական հաստատություններ («Ազնվական աղջիկների» ինստիտուտ, Սմոլնի, 17641819 թվականին հիմնադրվել է Պետերբուրգի համալսարանը։ Սանկտ Պետերբուրգի առաջին տեխնիկական բուհերն էին ինժեներական (1809), անտառային (1803), տեխնոլոգիական (1828), երկրաբանության (1866) ինստիտուտները։ 1931 թվականին Սանկտ Պետերբուրգը դարձել է համատարած գրագիտության քաղաք։

Հայրենական պատերազմի տարիներին (1941 - 1945) ոչնչացվել է ավելի քան 300 դպրոցական շենք։ Ետպատերազմյան շրջանում բոլոր դպրոցները վերականգնվել են և կառուցվել տասնյակ նոր դպրոցներ։ 1970 - 1971 ուս. տարում Սանկտ Պետերբուրգում գործել է 584 ցերեկային հանրակրթական (ավելի քան 415 000 սովորող), 153 երեկոյան (հերթափոխային) դպրոց (78 300 սովորող), 102 պրոֆտեխնիկական (53 000 սովորող), 86 հատուկ միջնակարգ ուս. հաստատություն (115 200 սովորող), 41 բուհ (272 400 ուսանող)։

Առաջին հանրային գրադարանը Պետերբուրգում բացվել է 1814 թվականին (1978 թվականի դրությամբ՝ Հանրային գրադարան Սալտիկով-Շչեդրինի անվան)։ Սանկտ Պետերբուրգում է գտնվում ՍՍՀՄ ԳԱ-ի հանրային գիտական գրադարանը։ Ընդամենը հաշվվում է (1972) 2380 գրադարան (137, 3 մլն կտոր գիրք)։

Գիտություն[խմբագրել]

Սանկտ Պետերբուրգը երկրի խոշորագույն գիտական կենտրոններից է։ 1725 թվականին հիմնադրվել է գիտությունների ակադեմիան։ Քաղաքն ուներ (1973) ավելի քան 300 գիտահետազոտական ինստիտուտ և նախագծակոնստրուկտորային կազմակերպություններ։ Սանկտ Պետերբուրգում են գտնվում Ռուսաստանի ԳԱ-ի Ա. Ֆ. Իոֆֆեի անվան ֆիզիկո-տեխնիկական (հիմնադրվել է 1918 թվականին), Վ. Լ. Կոմարովի անվան բուսաբանական (1931), կենդանաբանական (1931), Ի. Պ. Պավլովի անվան ֆիզիոլոգիայի (1925, որպես լաբորատորիա՝ 1864 թվականից), ռուս գրականության («Պուշկինի տուն», հիմնադրվել է 1905 թվականին) ինստիտուտները։ Սանկտ Պետերբուրգի մերձակայքում՝ Պուլկովոյում է տեղադրված Ռուսաստանի ԳԱ-ի գլխավոր աստղադիտարանը։

Հայրենական պատերազմից (1941 - 1945) հետո Սանկտ Պետերբուրգում ստեղծվել են ակադեմիայի մի շարք ինստիտուտներ. բարձր մոլեկուլային միացությունների (1948), Ի. Վ. Գրեբենշչիկովի անվան քիմ. սիլիկատների (1948), բջջաբանության (1957), Ի. Մ. Սեչենովի անվան էվոլյուցիոն ֆիզիոլոգիայի և բիոքիմիայի (1956)։ Սանկտ Պետերբուրգում են գտնվում նաև Ռուսաստանի ԳԱ-ի մի շարք ինստիտուտների մասնաճյուղեր։

1980 թվականի դրությամբ քաղաքի գիտական աշխատողներից 2800-ը դոկտորներ են, ավելի քան 20 000՝ գիտության թեկնածուներ։

Տպագրություն[խմբագրել]

Առաջին տպարանը Պետերբուրգում հիմնադրվել է 1711 թվականին, 1727 թվականին՝ ԳԱ տպարանը։ XIX դ. 1-ին քառորդում հիմնադրվել են Վ. Ա. Պլավիլշչիկովի, Ի. Վ. Սլյոնինի, Գլազունովների, Ա. Պ. Պլյուշարի հրատարակչական ֆիրմաները։ Ռուսական գրքի պատմության գործում մեծ դեր է խաղացել XIX դարում 30 - 40-ական թթ. Պետերբուրգի հրատարակիչ Ա. Ֆ. Ամիրդինը։

XIX դարի 2-րդ կեսին հանդես են եկել Մ. Օ. Վոլֆի, Ա. Ֆ. Մարքսի, Ա. Ս. Սուվորինի հրատարակչական ֆիրմաները։ 60-ական թթ. ակտիվ լուսավորական հրատարակչական գործունեություն է վարել Ֆ. Ֆ. Պավլենկովը։ Պետրոգրադում սովետական առաջին հրատարակչությունները՝ ժողկոմխորհի գրական-հրատարակչական բաժինը և Պետրոգրադյան սովետի հրատարակությունը (Լենհրատ), հիմնադրվել են 1917 թվականին։ 1980 թվականի դրությամբ Սանկտ Պետերբուրգը ՍՍՀՄ հրատարակչական գործի և պոլիգրաֆիական արդյունաբերության խոշորագույն կենտրոններից է։ Այստեղ է գտնվում ավելի քան 30 հրատարակչություն, այդ թվում «Ավրորա», «Լենհրատ» և Մոսկվայի խոշոր հրատարակչությունների բաժանմունքներ։

ԶԼՄ[խմբագրել]

XVIII դարի կեսին լույս է տեսել առաջին հանդեսը՝ «Տրուդոլյուբիվայա պչելա» («Трудолюбивая пчела», 1759 թվականից)։

1825 թվականից հետո հրապարակ են եկել «Լիտերատուրնայա գազետա» («Литературная газета», 1830 - 1831), «Սովրեմեննիկ» («Coвременник», 1836 - 1866) հանդեսը։ Կարևոր դեր են խաղացել «Ռուսսկոյե սլովո» («Русское слово», 1860 թվականից), «Իսկրա» («Искра», 1859 - 1873), «Օտեչեստվեննիյե զապիսկի» («Отчественные записки», 1868 թվականից), «Դելո» («Дело», 1866 - 1884) հանդեսները։ Լիբերալ-բուրժուական հրատարակություններից կարևոր է «Վեստնիկ Եվրոպի»-ն («Becтник Европы», 1866 - 1918)։ Նարոդնիկական խոշոր հրատարակություններից էր «Ռուսսկոյե բոգատստվո» («Pyccкoe бoraтство», 1876 - 1918) հանդեսը։ 1905 - 1907 թթվականի հեղափոխությունից առաջ լույս են տեսել բոլշևիկյան լեգալ հրատարակություններ՝ «Նաշա միսլ» («Наша мысль»), «Վպերյոդ» («Bпepeд»), «Զերնո» («3eрно»), 1910 - 1912 թթվականին՝ «Զվեզդա» («3везда»), 1912 թվականին՝ «Պրավդա» («Правда») բոլշևիկյան թերթերը։

Սանկտ Պետերբուրգում հրատարակվում են մարզային և քաղաքային թերթեր՝ «Լենինգրադսկայա պրավդա» («Ленинградская правда», 1918 թվականից), «Սմենա» («Cмена», 1919 թվականից), «Լենինսկիյե իսկրի» («Ленинские искры», 1924 թվականից), «Լենինգրադսկի ռաբոչի» («Ленинградский рабочый», 1951 թվականից)։ Հրատարակվում են բազմաթիվ գրական-գեղարվեստական և հասարակական-քաղաքական հանդեսներ՝ «Զվեզդա» («3везда», 1924 թվականից), «Նևա» («Heвa», 1955 թվականից), «Ավրորա» («Aвpopa», 1969 թվականից), մանկական հանդես՝ «Կոստյոր» («Koстep», 1936 թվականից)։

1978 թվականի դրությամբ ունի ռադիոհաղորդումների 3, հեռուստաաեսային 2 ծրագիր։ 1972 թվականից Սանկտ Պետերբուրգում արվում են սեփական գունավոր հեռուստատեսային հաղորդումներ։

Հայերը Սանկտ Պետերբուրգում[խմբագրել]

Ռուսաստանի քաղաքական ու տնտեսական կյանքում ունենալով նշանակալից դեր, Պետերբուրգը սկզբից ևեթ դեպի իրեն ձգեց մեծ թվով հայերի։ Քաղաքի հայ բնակչությունը հիմնականում կազմված էր վաճառականներից, արդյունաբերողներից, պետական պաշտոնյաներից և փոքր թվով ազնվականներից։ Նրանց ընդհանուր թվաքանակի մասին հավաստի տեղեկություններ չկան։ Հայտնի է միայն, որ XVIII դարի վերջին եղել է շուրջ հարյուր տուն հայ։

XIX դարում որոշակի թիվ է կազմել նաև հայ ուսանող երիտասարդությունը, որի շատ ներկայացուցիչներ մասնակցել են լուսավորական-դեմոկրատական և հեղափոխական շարժումներին։ Նախապես հայերը կենտրոնացած էին Վասիլևյան կղզում։ Շատ հայ վաճառականներ և արդյունաբերողներ քաղաքում հիմնեցին առևտրական գրասենյակներ, գործարաններ ու ֆաբրիկաներ։ 1758 թվականին նորջուղայեցի Իսախանյան եղբայրներն այստեղ հիմնեցին Ռուսաստանում առաջին փայատիրական ընկերություններից մեկը՝ Իրանի հետ առևտրի համար։ XVIII դարի կեսին մետաքսագործական ֆաբրիկաներ հիմնեցին Արտեմի Մանուիլովը, Բոգդան Ախվերդովը, Պետրոս Շիրվանովը, Մանուչարյան եղբայրները։ 1760-ական թթ. սկզբին առևտրական գրասենյակ է հիմնում Հ. Լազարյանը, որի ջանքերով 1770 թվականին կառուցվում է Ս. Կատարինե հայկական տաճարը Նևսկի պողոտայի վրա, իսկ 1791 թվականին՝ հայկական գերեզմանատան Ս. Հարություն եկեղեցին։ 1779 թվականին ստեղծվում է Պետերբուրգի և Մոսկվայի հայկական եկեղեցիների միացյալ հոգաբարձությունը։ Առաջին հոգաբարձու է ընտրվում Հ. Լազարյանը։

1781 թվականին Գ. Խալդարյանը հիմնում է հայկական տպարան (մինչև 1789), որտեղ հրատարակված առաջին գործն էր մայրենի լեզվի «Այբբենարանը»։ XIX դարի քաղաքի հայկական գաղութի դերը մեծանում է՝ Հայաստանին և հայ ժողովրդին վերաբերող հարցերում Ռուսաստանի դերի մեծացմանը զուգնթաց, մանավանդ Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միացվելուց հետո։ Այս շրջանում Պետերբուրգի և Մոսկվայի հայկական շրջանները հանդես էին գալիս միասնաբար։ Հետագայում գաղութը ձեռք է բերում առավելապես կուլտուր-մշակութային նշանակություն։ XIX - XX դդ. Պետերբուրգի հայ նշանավոր գործիչներից են եղել Ա. Խուդաբաշյանը, Եզյանը, Ք. Պատկանյանը, Ն. Ադոնցը, Հ. Օրբելին և ուրիշներ։

Նիկողայոս Մառի ջանքերով XIX դարի վերջին, XX դարի սկզբին Պետերբուրգի համալսարանը դառնում է կարևոր հայագիտական օջախներից մեկը։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Գրականություն[խմբագրել]

  • Городское хозяйство и страительство Ленинграда за 50 лет. [Cб. cт.], Л., 1967
  • Чертов Л. Г., Ленинград. Экономико-географический очерк, M., 1959
  • Kурбатов B., Петербург. Художественно-исторический очерк и обзор художественного богаства сталицы, СПБ, 1913
  • Хомутецкий Н. Ф., Архитектура Ленинграда, Л., 1957
  • Նույնի, Петербург - Ленинград, Л., 1958
  • Бартенев H.A., Совремненая архитектура Ленинграда, Л.., 1966
  • Очерки истории Ленинграда, т. 1 - 6, M. - Л., 1955 - 1970.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png