Տաջիկներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Տաջիկներ, (ինքնանվանումը՝ թոշիկ), ազգ` Տաջիկ․ ԽՍՀ հիմնական բնակչությունը։ Ընդհանուր թիվը աշխարհում՝ 5․950 հազար (1978), ԽՍՀՄ-ում՝ 2․898 հազար (1979), որից Տաջիկ․ ԽՍՀ-ում՝ 2․237 հազար Ուզբեկ․ ԽՍՀ-ում՝ 595 հազար․, Կիրգիզ․ ԽՍՀ-ում՝ 23 հազար։ Ավելի քան 3 մլն տաջիկ ապրում են Աֆղանստանում (1978)։ Տաջիկների առավելագույն մասը խոսում է տաջիկերեն, որը պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի, մերձպամիրյան ժողովուրդներն ու յագնոբցիները խոսում են նույն լեզվաընտանիքի արևելաիրանական խմբի յուրահատուկ լեզուներով ու բարբառներով։ Հավատացյալները մահմեդականներ են (հիմնականում սուննի, մասամբ՝ շիա, մերձպամիրյան տաջիկները՝ իսմաիլական)։ Մ․ թ․ ա․ 2-րդ հազարամյակի վերջին, 1-ի սկզբին եվրասիական տափաստաններից եկած իրանալեզու ցեղերը բնակություն են հաստատել Միջին Ասիայում և միախառնվել ուշ բրոնզի դարաշրջանի տեղաբնիկ ցեղերին։ Միջին Ասիայի հիմնական բնակչությունը դարձել է իրանալեզու։ Տաջիկները ձևավորվել են Հին Բակտրիայի, Սողդիանայի տարածքներում, Ֆերգանայի հովտում և ներկայիս Միջին Ասիայից հարավ ընկած շրջաններում։ Ըստ լեզվաբանի տվյալների՝ սողդերի հետնորդները համարվում են յագնոբցիները։ Մերձպամիրյան տաջիկների ձևավորման մեջ կարևոր դեր են խաղացել սակերի ցեղերը։ Մ․ թ․ ա․ 2-րդ դարում Կսկտրիա են թափանցել թոխարները, որոնց կազմի մեշ մտել են նաև սակեր։ Սակա-թոխարների մի ճյուղը՝ քուշանները ստեղծել են հզոր Քուշանական թագավորությունը, որի թուլացման հետևանքով 4-5-րդ դարերում Միջին Ասիա են ներխուժել հեփթաղները։ 6-րդ դարի Թյուրքական խաքանության ստեղծմամբ ուժեղացել է թյուրք, ցեղերի ներթափանցումը։ Արաբների նվաճումների ժամանակ (8-րդ դար) այժմյան Տաջիկ ԽՍՀ-ի տարածքում առաջացել են սողդիանական, ֆերգանական և թոխարական էթնիկական շրջանները, որոնց բնակչությունը հարյուրամյակներ շարունակ պահպանել է մշակութային և կենցաղային որոշ առանձնահատկություններ։ Տեղական իրանալեզու բնակչության մեջ ներթափանցել են եկվոր, այդ թվում՝ թյուրքա- լեզու խմբերը, որոնք որոշակի դեր են ունեցել տաջիկների էթնոգենեզում։ VIII-X-րդ դարերում, Սամանյանների պետության ստեղծմանը զուգահեռ, ավարտվել է նաև տաջիկների էթնիկ, միջուկի ձևավորումը։ Տիրապետող դարձած տաջիկ լեզվով զարգացել են մշակույթն ու գիտությունը, ստեղծվել է հարուստ գրականություն։ Սէակայն տաջիկ լեզուն ոչ միայն պահպանվել, այլև դարձել է տիրապետող, թյուրք կառավարողների պետական լեզուն։ 1868 թվականին Տաջիկներով բնակեցված տարածքի հյուսիսային շրջանները մտան Ռուսաստանի կազմի մեջ, իսկ հարավային շրջանները մնացին Բուխարայի ֆեոդ ամիրայության տիրապետության տակ։ Տաջիկների հիմնական զբաղմունքը ոռոգովի հողագործությունն Էր և այգեգործությունը։ Անասնապահությունը կրում Էր օժանդակ բնույթ։ Զարգացած Էին արհեստները (այդ թվում՝ գեղարվեստական)։ 1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո Տաջիկների կյանքում կատարվեցին արմատական փոփոխություններ։ Սոցիալիստ, շինարարության հետևանքով Տաջիկստանը դարձավ զարգացած արդյունաբերություն, գյուղատնտեսություն և բարձր մշակույթ ունեցող հանրապետություն։ Սոցիալիստ, վերակառուցման ընթացքում Տաջիկները ԽՍՀՄ-ում կազմավորվեցին իբրև սոցիալիստ, ազգություն։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png