Ուկրաինա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից


49°00′ հս. լ. 32°00′ ավ. ե. / 49° հս. լ. 32° աե. ե.

Ուկրաինա
Україна
Ուկրաինայի դրոշ Ուկրաինայի զինանշանը
Դրոշ
Ազգային հիմն՝
Ще не вмерла України і слава, і воля
Ուկրաինայի դիրքը
Մայրաքաղաք
Ամենամեծ քաղաք
Կիև
(2014թ)577 528) 50°27′N, 30°30′E
Պետական լեզու(ներ) Ուկրաիներեն
Անկախություն
Տարածք
 -  Ընդհանուր 603,700 (2014թ)577 528 կմ² 
Բնակչություն
 -  2005 նախահաշիվը 46,481,000 
 -  2001 մարդահամարը 48,457,102 
 -  Խտություն 78 /կմ² 
202 /մղոն²
Դրամական միավոր Գրիվնա (UAH)
Ժամային գոտի EET (UTC+2)
 -  Ամռանը (DST) EEST (UTC+3)
Ինտերնետ .ua
Հեռախոսային կոդ +380

Ուկրաինա (Լսել juːˈkreɪn; ուկրաիներեն՝ Україна, Ուկրայինա, [ukrɑˈjinɑ]), պետություն Արևելյան Եվրոպայում։ Ուկրաինան հյուսիսից և հյուսիս արևելքից սահմանակից է Ռուսաստանին, հյուսիս արևմուտքից՝ Բելառուսին, արևմուտքից՝ Լեհաստանին, Սլովակիային և Հունգարիային, հարավ արևմուտքից՝ Մոլդովային, հարավից և հարավ արևելքից համապատասխանաբար Սև ծովին և Ազովի ծովին։ Այն 603,628 կմ² ցուցանիշով Եվրոպային հարակից երկրների մեջ Ռուսաստանի Դաշնությունից հետո երկրորդն է իր տարածքով։ [1][2][3]

Համաձայն տարածված և հիմնավոր տեսության Կիևյան Ռուսիայի պետությունը հիմնադրվել է Վարանգյանների կողմից 9-րդ դարում որպես պատմականորեն հաստատագրված առաջին արևելյան սլավոնական պետությունը։ Այն ասպարեզ եկավ Միջին դարերում որպես հզոր պետություն, սակայն 12-րդ դարում փլուզվեց։ 14-րդ դարի կեսերին Ուկրաինական տարածքները երեք արտաքին ուժերի տիրապետության տակ էին՝ Ոսկե Հորդա, Լիտվական Մեծ Դքսություն և Լեհաստանի թագավորություն։[4] Հյուսիսային Մեծ Պատերազմից հետո (1700–1721), Ուկրաինան բաժանվեց մի քանի ռեգիոնալ ուժերի միջև։ 19-րդ դարում Ուկրաինայի գերակշռող մասը ինտեգրվել էր Ռուսական կայսրության մեջ, մնացած հատվածը Ավստրո-Հունգարիայի վերահսկողության տակ էր։ Ռուսական հեղափոխությունից հետո մշտական պատերազմական իրադարձություններին հետևել է 1917-1919 թթ. Ուկրաինայի անկախության ճանաչման մի քանի միջազգային փորձ։ 1922 թ. դեկտեմբերի 30-ին Ուկրաինական անկախության պատերազմից կազմավորվում է Ուկրաինայի Խորհրդային Հանրապետությունը և դառնում Խորհրդային Միության հիմնադիր հանրապետություններից մեկը։ Ուկրաինայի Խորհրդային Հանրապետության տարածքն ընդարձակվել էր արևմուտքից անմիջապես II Համաշխարհային պատերազմից առաջ և հետո։ 1954 թ. Ուկրաինան ընդարձակվեց դեպի հարավ Ղրիմի փոխանցումով։ 1945-ին Ուկրաինայի ԽՍՀ-ն դարձավ Միավորված ազգերի կազմակերպության հիմնադիր անդամներից մեկը։[5]

Ուկրաինան կրկին անկախացավ 1991 թ., երբ Խորհրդային Միությունը փլուզվեց։ Այդ փլուզումով սկսվեց անցումը շուկայական տնտեսության, որի ընթացքում Ուկրաինան շուրջ 8 տարի շարունակ հետընթաց ունեցավ։[6] Այնուհետև հաջորդեց տնտեսական բարձրակարգ վերելքի ժամանակաշրջանը։ 2008–2009 թթ Ուկրաինան ընկղմվեց ճգնաժամի մեջ։ ՀՆԱ-ն 2008 թ. գարնանից մինչև 2009 թ. գարունը նվազեց 20% -ով, այնուհետ կարգավորվեց։ [7] Երկիրը ինչպես նախկինում կարևոր դեր է խաղում հացահատիկի համաշխարհային շուկայում և 2011 թ. տվյալներով հացահատիկի արտահանման ծավալով աշխարհում երրորդն է։ [8]

Ուկրաինան ունիտար պետություն է, բաղկացած 24 մարզերից, մեկ ինքնավար հանրապետությունից (Ղրիմ) և հատուկ կարգավիճակ ունեցող երկու քաղաքներից. Կիև՝ մայրաքաղաք և ամենամեծ քաղաք և Սևաստոպոլը, որտեղ վարձակալության պայմանագրով տեղակայված է Ռուսաստանի Սևծովյան նավատորմը։ Ուկրաինան կիսանախագահական համակարգով պետություն է առանձին օրենսդրական, գործադիր և դատական ճյուղերով։ Խորհրդային միության փլուզումից ի վեր Ուկրաինան շարունակում է պահպանել իր դիրքերը որպես Եվրոպայում, Ռուսաստանից հետո, երկրորդ խոշոր սպառազինություն ունեցող պետություն։ Երկրում բնակվում են շուրջ 46 միլիոն մարդ, որի 77.8 տոկոսն ուկրաինացիներ են, ապրում են նաև ռուսներ (17%), բելոռուսներ և ռումինացիներ. Պաշտոնական լեզուն ուկրաիներենն է։ Ռուսերենը նույնպես շատ տարածված է։ Երկրում գերակայող կրոնը Արևելյան Ուղղափառ քրիստոնեությունն է, որը նշանակալից ազդեցություն է գործել Ուկրաինական ճարտարապետության, գրականության և երաժշտության վրա։

Բովանդակություն

Ծագումնաբանություն[խմբագրել]

Ըստ ավանդական տեսակետի, որը ձևավորվել է ռուսական և լեհական պատմագրության ազդեցության ներքո[9] Ուկրաինա բառը սլավոնական ծագում ունի, որ նշանակում է սահմանի մոտ։"[10]

Պատմություն[խմբագրել]

Վաղ պատմություն[խմբագրել]

Ուկրաինայում և շրջակա տարածքներում բնակություն է հաստատվել մ.թ.ա. 32,000 դարերում, որի վկայությունն է Գրավետյան մշակույթի առկայությունը Ղրիմյան լեռներում։[11][12] Մ. թ.ա. 4,500 ականներին Նեոլիտյան մշակույթն էր ծաղկում ամենուր ներառյալ ներկայիս Ուկրաինայի տարածքի մի մասը Տրիպոլին և Դնեպր-Դնեստր տարածաշրջանը ամբողջովինr։ Երկաթի դարում երկրամասում բնակություն հաստատեցին Կիմերացիները, Սկյութները և Սարմաթները։[13]

Հետագայում մ. թ. 6-րդ դարի սկզբներին Սև ծովի հյուսիսարևելյան ափին հիմնվեցին և նշանակալից առաջընթաց ապրեցին Հին Հունաստանի, Հին Հռոմի և Բյուզանդական կայսրության գաղութները, ինչպիսիք են Տիրան, Օլբիան և Հերմոնասան։ Գոթերը մնացին տարածաշրջանում, սակայն մ.թ. 370-ականներից ընկան հունների ազդեցության տակ։ Մ. թ. 7–րդ դարից սկսած Արևելյան Ուկրաինայի տարածքը Հին Մեծ Բուլղարիայի կենտրոնն էր։ Դարավերջում բուլղարական ցեղերի մեծ մասը գաղթեցին տարբեր ուղղություններով և հողերի մեծ մասը անցավ խազարներին։

Կիևի ոսկե դար[խմբագրել]

Իշխան Վլադիմիրի կնքվելը տանում է դեպի Կիևյան Ռուսաստանի Քրիստոնեության ընդունում:

Կիևյան Ռուսիան հիմնել են ռուս մարդիկ, վարյագները, որոնք սկզբում բնակվեցին Լադոգայի և Նովգորոդի շրջակայքում, այնուհետ աստիճանաբար տեղաշարժվեցին հարավ վերջապես մոտավորապես 880-ին հասան Կիև։ Կիևյան Ռուսիան ընդգրկում էր Ժամանակակից Ուկրաինայի, Բելառուսիայի արևմտյան մասը, որի գերակշռող մասը ժամանակակից Ռուսաստանի տարածքում է։ Համաձայն սկզբնական գրառումների ռուսական էլիտան կազմավորվել է Սկանդինավիայի վարյագյաններից։ 10-11-րդ դարերում այն դառնում է Եվրոպայի խոշորագույն և ամենահզոր պետությունը։[14] Հաջորդ դարերում այն ուկրաինացիների և ռուսների համար ազգային ինքնագիտակցության հիմք է ձևավորում։ [15] Ժամանակակից Ուկրաինայի մայրաքաղաք Կիևը դառնում է Ռուսիայի ամենակարևոր քաղաքը։

Կիևյան Ռուսիայի քարտեզը 11-րդ դարում: Կիրի Ոսկե Դարի ժամանակաշրջանում Կիևյան Ռուսիայի կազմի մեջ էին մտնում ժամանակակից արևմտյան, կենտրոնական Ուկրաինայի, Բելոռուսի և արևմտյան Ռուսաստանի տարածքը: Ժամանակակից արևելյան և հարավային Ուկրաինան բնակեցրել են նոմադները և այլ պատմություն ունեն:

Վարանգյանները հետագայում ձուլվեցին տեղացի սլավոնական բնակչության հետ և դարձան Ռուսիայի առաջին դինաստիայի՝ Ռյուրիկյան դինաստիայի մաս։ [15] Կիևյան Ռուսիան կազմված էր մի քանի իշխանություններից, որոնք կառավարվում էին Ռյուրիկյան իշխանների կողմից։ Կիևի նստավայրը ամենաազդեցիկն ու հեղինակություն վայելողն էր, ուստի այն դարձել էր մրցակցության առարկա Ռյուրիկյան իշխանների համար։

Կիևյան Ռուսիայի Ոսկե Դարը սկսվում է Վլադիմիր Մեծի (980–1015) թագավորությամբ, ով Քրիստոնեություն ընդունելով Կիևյան Ռուսիան շրջեց դեպի Բյուզանդական Քրիստոնեություն. Նրա որդի՝ Յարոսլավ Իմաստունի (1019–1054) թագավորության ժամանակ Կիևյան Ռուսիան հասավ իր մշակութային ռազմական հզորության գագաթնակետին։[15] Դրան հետևեց պետության մասնատում և նորից արդիականացավ տարածաշրջանային իշխանությունների կարևորությունը։ Վլադիմիր Մոնոմախի (1113–1125) և նրա որդի Մստիսլավի (1125–1132) օրոք Կիևյան Ռուսիան վերջնականապես մասնատվեց առանձին իշխանությունների։

11 և 12-րդ դարերում քոչվոր թուրք ցեղերի կողմից մշտական հարձակումները բերեցին սլավոնական ժողովուրդների զանգվածային տեղահանման դեպի հյուսիս՝ ավելի անվտանգ անտառային շրջաններ։ [16] 13-րդ դարի մոնղոլական ներխուժման հետևանքով Կիևյան Ռուսիան դատարկվեց, իսկ Կիևը 1240 թ. ամբողջովին ավերվեց[17]։ Ուկրաինայի ներկայիս տարածքը Կիևյան Ռուսիայից հաջողվել է պահպանել Գալիչի և Վոլհինիայի տարածքները, որոնք միացել են և կազմավորել Գալիցիա-Վոլհինիա պետությունը։

Օտարերկրյա տիրապետություն[խմբագրել]

"Զապորոժյան կազակների պատասխանը թուրքական սուլթանին." Նկարիչ՝ Իլյա Րեպին 1880 - 1891
Մոնղոլյան ներխուժումից հետո ընկած դարերում Ուկրաինան մեծապես գտնվում էր Լիտվայի տիրապետության տակ, ( 14-րդ դարից) և Լյուբլինի միությունից (1569) սկսած Լեհաստանի Լեհ–Լիտվական համագործակցություն 1619

14-րդ դարի կեսերին Լեհաստանի Կազիմիր III թագավոր-ը ձեռք բերեց Գալիցիա-Վոլինիայի վերահսկողությունը, այն դեպքում երբ Ռուսիայի սիրտը այդ թվում և Կիևը Իրպեն գետի ճակատամարտից հետո դարձավ Գեդեմինասի՝ Լիտվայի մեծ դքսության տարածք։ 1386 թ. Կրեվոյի միություն, Լեհաստանի և Լիտվայի արքայատների միավորումից հետո Հյուսիսային Ուկրաինայի մեծ մասը կառավարվում էր Լիտվայի տեղական ազնվականության կողմից, որպես Լիտվայի Մեծ Դքսության մաս։

1569 թ. Լյուբլինի միությունը ձևավորում է Լեհ–Լիտվական համաձայնագիրը, որով Ուկրաինայի տարածքի մեծ մասը լիտվական ենթակայությունից անցնում է Լեհական թագավորության ենթակայության տակ, այդպիսով դառնում լեհական տարածք։ Լեհականացմանն ուղղված ճնշման ներքո բարձր խավի ներկայացուցիչները կրոնափոխ եղան և դարձան կաթոլիկ և լեհ ազնվականությունից անհնար էր նրանց տարբերել։ [18] Այդպիսով հասարակ մարդիկ զրկվելով իրենց ազգակից պաշտպաններից՝ հանձինս ուղղափառ ազնվականության, շրջվեցին դեպի կազակները, որոնք մնում էին ուղղափառ։

Ուկրաինայի Ժողովրդական Հանրապետություն[խմբագրել]

Հանրապետությունը ստեղծվել է 1917 թ.-ի նոյեմբերի 20-ին, անկախ է հռչակվել 1918 թ.-ի հունվարի 22-ին՝ Կենտոնական խորհուրդը (ուկրաիներեն՝ Центральна Рада)-ի որոշմամբ։

Սկզբնապես հանրապետությունն իրեն համարում էր Ռուսական հանրապետության մաս, սակայն Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո այն փորձում էր լիովին անկախ լինել։ 1919 թ.-ի սկզբին այն իրեն միացրեց արևմտաուկրաինական շրջանները, որոնք առանձնացել էին Ավստրո-Հունգարիայից։ Սակայն շուտով Կարմիր բանակը գրավել է երկիրը։ 1919 թ.-ի հունվարի 14-ին ստեղծվեց Ուկրաինական ԽՍՀ-ն։

Ուկրաինայի Ժողովրդական Հանրապետության պետական խորհրդանիշները՝

Coat of Arms of UNR.svg
Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg
Զինանշան Դրոշ

Աշխարհագրություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ուկրաինայի աշխարհագրություն
Ukraine topo en.jpg

Ուկրաինան տարածքով երկրորդ պետությունն է Արևելյան Եվրոպայում։ Երկրի տարբեր մասերն ունեն աշխարհագրական տարբեր առանձնահատկություններ՝ լեռնայինից մինչև հարթավայրային։ Երկիրը գտնվում է 49°00′ հս. լ. 32°00′ ավ. ե. / 49° հս. լ. 32° աե. ե. կոորդինատներում։ Զբաղեցնում է 603 700 կմ² տարածք, որն աշխարհում 44-րդ ցուցանիշն է։ Ուկրաինայի մակերևույթի 98% ցամաքային է, և միայն 2% են զբաղեցնում ջրային տարածքները։ Հարավից երկիրը դուրս է գալիս դեպի Սև ծով, ափեզրի երկարությունն է 2782 կմ։

Ուկրաինայի ընդհանուր սահմանի երկարությունն է 4663 կմ։ Երկիրը սահմանակից է Ռուսաստանի (1576 կմ), Մոլդավիայի (939 կմ), Բելոռուսիայի (891 կմ), Ռումինիայի (531 կմ), Լեհաստանի (526 կմ), Հունգարիայի (103 կմ), և Սլովակիայի (97 կմ) հետ։ Ուկրաինայի ամենաբարձր կետն է Գովերլա լեռը, որի բարձրությունն է 2061 մ, իսկ ամենացածրադիր կետն է Կույալնիկի լիմանը, այս կետը ընկնում է ծովի մակերևույթից 5 մ. ներքև։

Ընդհանուր տեղեկություններ[խմբագրել]

Ուկրաինան ունի կարևոր ռազմավարական դիրք Արևելյան Եվրոպայում, շրջապատված Սև ծովով հարավից, մյուս կողմերից այն շրջապատում են Լեհաստանը, Սլովակիան և Հունգարիան արևելքից, Բելոռուսիան հյուսիսից, Մոլդովան և Ռումինիան հարավ-արևմուտքից և Ռուսաստանը արևելքից։ Ուկրաինան տարածվում է արևմուտքից արևելք 1316 կմ և հյուսիսից հարավ 893կմ։ Երկրի ծայրագույն կետերն են Գրեմյաչ գյուղը (Չեռնիգովի մարզ) հյուսիսում, Սառիչ հրվանդանը (Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետություն) հարավում, Չոպ քաղաքը (Անդրկարպատյան մարզ) արևմուտքում և Չերվոնա Զիրկա գյուղը (Լուգանսկի մարզ) արևելքում։

Կարպատյան լեռների հյուսիսային մասը հասնում է Ուկրաինայի արևելյան մասին։ Երկրի ամենաբարձր կետը Գովերլա լեռն է, որի բարձրությունը կազմում է 2061 մ։ Ուկրաինայի տարածքի մեծ մասը զբաղեցնում են Սև ծովի հյուսիսում տարածվող տափաստանանման շրջանները։ Ուկրաինան համարյա կիսվում է երկու հավասար մասերի Դնեպր գետով, որը տարածվում է ամբողջ Ուկրաինայով հյուսիսից հարավ։ Այն թափվում է Սև ծով Ղրիմ թերակղզուց հյուսիս Հարավային Բուգի և Դնեստրի գետաբերանների մոտ։ Սահմանը Ռուսաստանի հետ երկրի երկրի ամենաերկար սահմանն է, այն տարածվում է նաև Ազովի ծովով։

Մոտավորապես ներկայացնում է Սև ծովի շուրջ ընկած բիոմները: Ուշադրություն դարձրեք, որ Ղրիմի թերակղզու ծայր հարավային մասում, Ղրիմի լեռներից ներքև ընկած է մերձարևադարձային գոտի:

Ուկրաինայի տարածքի մեծ մասը զբաղեցնում են ոչ բերրի տափաստանները և սարավանդները։ Ուկրաինայի հողերի մետ 58% օգտագործվում է որպես ոռոգվող տարածքներ, 2% օգտագործվում է մշտական ​​մշակաբույսերի աճեցման համար, 13% որպես արոտավայրեր, 18% զբաղեցնում են անտառները և 9% մյուսները։

Երկիրը շրջապատում են լեռներ, հարավում դա Ղրիմի լեռներն են Ղրիմի թերակղզում և Ազովի ծովի մոտ, արևմտյան կողմից դա Կարպատյան լեռներն են, արևելքում, Ազովի ծովի մոտ կան նաև քամահրված ցածր լեռներ՝ Դոնեցի բլրաշարը։

Ռելիեֆ[խմբագրել]

Ուկրաինայի տարածքի մեծ մասը զբաղեցնում են սովորական հարթավայրեր, ծովի մակարդակից միջինում 175 մ բարձրությամբ։ Հարթավայրերը շրջապատվաշ են լեռներով արևմուտքում և հարավում։ Ուկրաինայի տարածքում գտնվող հարթավայրերի մեծ մասը տեղաբաշխված են Արևելաեվրոպական հարթավայրի հարավ արևմտյան մասում։ Հարթավայրերը ունեն բազմաթիվ բարձրադիր և ցածրադիր շրջաններ, որոնք առաջացել են Արևելաեվրոպական պլատֆորմի հիմքերի ոչ հավասար բյուրեղացման հետևանքով։ Ուկրաինայի տարածքում են գտնվում հետևյալ ցածրավայրերը՝ հյուսիսում Պոլեսյան, երկրի կենտրոնում Մերձդնեպրյան և հարավում Մերձսևծովյան ցածրավայրերը։ Ուկրաինայի տարածքի բարձրավայրերն են՝ Վոլինյան, Պոդոլյան, Մերձդնեպրյան, ինչպես նաև հետևյալ բլրաշարերը՝ Տովրիները արևմուտքում, Սլովեչանսկ-Օվրուչանսկի բլրաշարը հյուսիսում, Դոնեցի բլրաշարը և Մերձազովյան դաշտավայրը հարավ արևելքում։ Երկրի տարածքի մոտ 5 % զբաղեցնում են լեռները՝ Ուկրաինյան Կարպատները (բարձրությունը՝ 2061 մ) հարավ-արևմուտքում և Ղրիմի լեռները Ղրիմի թերակղզու հարավում։

Կլիմա[խմբագրել]

Ուկրաինան ունի չափավոր մայրցամաքային կլիմա ցուրտ ձմեռներով և համեմատաբար շոգ ամառներով։ Միայն Ղրիմի թերակղզու հարավային ափեզրին գոյություն ունի խոնավ մերձարևադարձային կլիմայի գոտի[19]։ Ուկրաինայի կլիման ենթարկվում է խոնավ ատլանտիկական օդի ազդեցությանը[20]։ Տեղումների մակարդակը Ուկրաինայի տարածքում հավասարաչափ չէ բաշխված, հյուսիսում գրանցվում են մեծ քանակությամբ տեղումներ, արևելքում դրանից պակաս և հարավ-արևելքում ավելի քիչ։ Տարեկան տեղումների քանակությունը հարթավայրերում 300 - 700 մմ է, Ղրիմի լեռներում 1000 - 1200 մմ, Ուկրաինայի Կարպատներում ավելին քան 1500 մմ։

Հունիսը և հուլիսը սովորաբար ամենախոնավ ամիսներն են, մինչդեռ փետրվար ամիսը սովորաբար ամենաչորն է[20]։ Ձմեռային կլիման տատանվում է պաղ եղանակից Սեվ ծովի ափեզրին մինչև ցուրտ եղանակը երկրի ներսում, ամառները երկրի հիմնական մասում տաք են, իսկ հարավային մասում սովորաբար լինում են շատ շոգ։

Միջին բազմամյա օդի ջերմաստիճանը կազմում է՝ հունվարին −5 °C, հուլիսին +20 °C։

Ջրային ռեսուրսներ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդվածներ ՝ Ուկրաինայի խոշոր գետեր և Ուկրաինայի լճեր

Ուկրաինան հարավային և հարավ-արևելյան կողմերից լվացվում է Սև և Ազովի ծովերով։ Երկրի տարածքով հոսող գետերի 90% հանդիսնում են այս երկու ծովերի ներհոսքի ավազանի մասեր։ Մի քանի գետեր պատկանում են Բալթիկ ծովի ավազանին։ Ուկրաինայում կան յոթ հիմնական գետեր (փակագծերում տրված է գետերի երկարությունը Ուկրաինայի տարածքում)՝ Դեսնան (591 կմ), Դնեպրը (982 կմ), Դնեստրը (705 կմ), Դանուբը (174 կմ), Պրիպյատը (261 կմ), Սևերսկի Դոնեցը (672 կմ) և Հարավային Բուգը (806 կմ)։

Ուկրաինայի տարածքի 2 տոկոսը կազմում են ջրային տարածքները, դրանց մեջ են մտնում լճերը և լիմանները։ Ուկրաինայի խոշոր լճերը և լիմաններն են (փակագծերում ցույց է տրված մակերեսը կմ²)՝ Լճեր՝

Լիմաններ՝

Լեռներ[խմբագրել]

Ուկրաինայի տարածքի հարթավայրային մասի ամենաբարձր կետն է Բերդա լեռը (515 մ), ձախափնյա հարթավայրային մասի բարձրագույն կետն է Մոգիլա Մեչետնայան (367,1 մ)։ Ստորև բերվում է Ուկրաինայի բարձր լեռների ցանկը՝

Ուկրաինական Կարպատներ

Ղրիմի լեռներ

Օգտակար հանածոներ[խմբագրել]

Ուկրաինայում առկա են երկաթի հանքաքարի, ածուխի, մանգանի, բնական գազի, նավթի, աղի, ծծումբի, գրաֆիտի, տիտանի, մագնեզիումի, կաոլինի, նիկելի, պղնձի զգալի պաշարներ։

Բնապահպանական խնդիրներ[խմբագրել]

Ուկրաինան ունի բազմաթիվ բնապահպանական խնդիրներ։ Որոշ շրջաններում կա խմելու ջրի զգալի պակաս։ Օդը և ջուրը երկրում աղտոտված է, ինչպես նաև կա անտառահատման խնդիր։

Երկրի հյուսիս-արևելքում 1986 թվականի Չեռնոբիլի ատոմակայանում տեղի ունեցած աղետից հետո գոյություն ունի հսկայական տարածություն, որը վարակված է ռադիացիայով։

Երկնաքարային խառնարաններ[խմբագրել]

Տվյալ պահին Ուկրաինայի տարածքում հայտնի են ութ հարվածային խառնարաններ, որոնք առաջացել են երկնային մարմինների անկման պատճառով։ Բոլոր խառնարանները, բացի Իլինեցկիից, թաղված են, այսինքն ծածկված են նստվածքային ապարներով, և հետազոտվել են հորատանցքերի միջոցով։

Վարչական բաժանում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ուկրաինայի վարչական բաժանում

Համաձայն 1996 թվականի Ուկրաինայի սահմանադրության երկրում ընդունվել է հետևյալ վարչկան բաժանումը՝ 24 մարզ, 2 հանրապետական նշանակության քաղաք և Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետություն։ Ուկրաինայում կան 490 շրջաններ, 446 քաղաք, 907 քաղաքատիպ ավան և 10196 գյուղ։

Ուկրաինայի տարածքային կազմությունը հիմնվում է միասնականության և պետական տարածքի ամբողջականության, համադրելով կենտրոնացված և ապակենտրոնացված պետական իշխանության համակարգերը, ինչպես նաև ռեգիոնների հավասարակշռված սոցիալ-տնտեսական զարգացման սկզբունքների վրա, հաշվի առնելով նրանց պատմական, տնտեսական, աշխարհագրական և դեմոգրաֆիկ առանձնահատկությունները, էթնիկական և մշակութային ավանդույթները։

Մարզեր
Պետական նշանակության քաղաքներ

Coat of arms of Kiev.svg Կիև

Sevastopol-COA.png Սևաստոպոլ

Ղրիմի Ինքանավար Հանրապետությունը հանդիսանում է Ուկրաինայի անբաժան մասը, և Ուկրաինայի սահմանադրության շրջանակներում գործող իրավասություններով լուծում է իրեն հատկացված խնդրիները։

Քաղաքական համակարգ[խմբագրել]

Ուկրաինան ունիտար հանրապետություն է, որի գլխավոր օրենքն է հանդիսանում 1996 թվականին ընդունված Սահմանադրությունը։

Գործադիր իշխանություն[խմբագրել]

Պետության և գործադիր իշխանության ղեկավարը նախագահն է, 2014թ. հունիսի 7-ից՝ Պետրո Պորոշենկոն։ Նախագահը հանդիսանում է նաև Ուկրաինայի զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարը։ Պետության ղեկավարի պարտականությունները կատարել նախագահին օգնում է վարչապետը․ 2013թ դրությամբ՝ Նիկոլայ Ազարովը։ Վարչապետն զբաղեցնում է նախագահի պաշտոնը վերջինիս մահվան կամ հրաժարականի դեպքում։

Նախագահն ընտրվում է հինգ տարի ժամկետով գաղտնի քվեարկությամբ ուղղակի համընդհանուր ընտրական իրավունքի հիման վրա։ Նույն թեկնածուն չի կարող զբաղեցնել նախագահի պաշտոնը 2 անգամից ավել անընդմեջ։ 1991թ երկրի առաջին նախագահ է ընտրվել Լեոնիդ Կրավչուկը։

Նախագահը կազմավորում է կառավարությունը՝ նախարարների կաբինետը, որի ղեկավարն է վարչապետը։

Կառավարության կազմի մեջ են մտնում փոխվարչապետներ (վերահսկում են մի քանի նախարություններ և գերատեսչություններ), նախարարներ (ղեկավարում են նախարարությունները) և գերատեսչությունների ղեկավարներ, ովքեր նախարարական պաշտոն չեն զբաղեցնում, սակայն պաշտոնապես իրենց կարգավիճակով նախարարներին հավասար են։ Կառավարության քանակական կազմը և կառուցվածքը (փոխվարչապետների, նախարարների և գերատեսչությունների ղեկավարների քանակը) օրենքով չեն կարգավորվում և սահմանվում են նախագահի կողմից։

Օրենսդիր իշխանություն[խմբագրել]

Գերագույն ռադայի նիստերի գլխավոր դահլիճը

Ուկրաինայի գերագույն օրենսդիր մարմինը Գերագույն ռադան է (ուկրաիներեն՝ Верховна рада України, ВРУ)։ Այն հանդիսանում է մշտական գործող կառույց, որը հրավիրվում է տարին 2 անգամ։

Գերագույն ռադան իր կանոնավոր նստաշրջաններին անց է կանցնում նորընտիր նախագահի երդմնակալության արարողությունը և հաստատում է նախագահի կողմից առաջարկվող պետական քաղաքականության հիմնական ուղղությունները 5 տարի ժամկետով։ Նախագահը պատասխանատու է ռադայի առջև, խորհրդարանը կարող է անվստահություն հայտարարել նրան։

Գերագույն ռադան կազմված է 450 պատգամավորներից։ 2013թ դրությամբ խորհրդարանի նախագահն է Վլադիմիր Ռիբակը։

Ռադայի իրավասությունների մեջ է մտնում օրենքների մշակումը, ընդունումը և դրանց իրագործման վերահսկողությունը, պետական բյուջեի հաստատումը, միջազգային համաձայնագրերի վավերացումը։ Ռադայի պատգամավորներն ընտրվում են 5 տարի ժամկետով ընդհանուր ուղղակի ընտրությունների միջոցով, որոնք անց են կացվում խառը համակարգով։

Գերագույն ռադայի 7-րդ նստաշրջանի կուսակցական կազմը
Խմբակցություն Տեղ
Շրջանների կուսակցություններ 210
Բատկիվշչինա 99
Ուկրաինայի ժողովրդավարական դաշինք հանուն բարեփոխումների 42
«Ազատություն» համաուկրաինական միավորում 37
Ուկրաինայի կոմունիստական կուսակցություն 32
Անկախ պատգամավորներ 30
Տեղերի ընդհանուր քանակը 450

Դատական իշխանություն[խմբագրել]

Արդարադատությունն Ուկրաինայում իրականացվում է բացառապես դատարանների միջոցով։ Դատարանների իրավասությունները տարածվում են պետությունում առկա բոլոր իրավահարաբերությունների վրա։ Ուկրաինայում ընդհանուր իրավասությունների դատարանների համակարգը կազմվում է մասնագիտացման և տարածքայնության սկզբունքների հիման վրա։ Ընդհանուր իրավասության դատարաններում գործում են քաղաքացիական և քրեական գործերով զբաղվող խորհուրդներ։ Ընդհանուր իրավասության դատարանների համակարգի գերագույն դատական մարմինն է հանդիսանում քաղաքացիական և քրեական գործերը քննող Գերագույն դատարանը։ Գերագույն դատարանն ավելի շատ դատական գործունեությունը համընդհանրացնող կարգավիճակ ունի։ Ունի վերանայման իրավունք։ Գերագույն դատարանն իր ուժը կորցրել է Բարձրագույն հատուկ դատարանի ձևավորումից հետո։

Հատուկ դատարաններ՝

  • Կենցաղային (Տարածաշրջանային, Վերաքննիչ, Բարձրագույն)
  • Վարչական (Թաղային, Վերաքննիչ, Բարձրագույն)

Ուկրաինայի Սահմանադրական դատարանն առանձին, ընդհանուր իրավասությունների դատարաններից անկախ դատարան է։

Քաղաքական կուսակցություններ[խմբագրել]

Ուկրաինայի ներկայիս կուսակցական համակարգը կազմվել է 1990-ական թվականներին։ Այն ժամանակ լիբերալ-դեմոկրատական փոփոխությունների հետևանքով միակուսակցական համակարգը փոխարինվեց բազմակուսակցականով։

Կուսակցությունների գործունեությունը կարգավորվում է գործող օրենսդրությամբ, որը պարբերաբար վերանայման է ենթարկվում։ 2012թ հոկտեմբերի դրությամբ գործում է կուսակցությունների վերաբերյալ 2011թ նոյեմբերին ընդունված օրենքը։ Համաձայն այդ օրենքի՝ կուսակցություն ստեղծելու իրավունք ունեն երկրի ցանկացած 30 քաղաքացի։ Կուսակցությունը պետք է գրանցվի արդարադատության նախարարությունում և կուսակցական գործունեություն սկսելու համար պետք է ապացույց ներկայացնի, որ երկրի բոլոր մարզերում ունի իր անդամները։ Բոլոր կուսակցությունները պարտավոր են ընդունել Սահմանադրությունը որպես Ուկրաինայի հիմնական օրենք։

2012թ դրությամբ Ուկրաինայում պաշտոնապես գրանցված է ավելի քան 200 կուսակցություն։ [21] Վերջին խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ, որը տեղի է ունեցել 2012թ հոկտեմբերի 28-ին, մասնակցել է 21 կուսակցություն։ Օրենքով սահմանված 5%-ի շեմը հաղթահարեց 5 կուսակցություն, 16 կուսակցություն խորհրդարանում տեղ չզբաղեցրեց։

Արտաքին քաղաքականություն[խմբագրել]

1918-1922թթ Ուկրաինան դիվանագիտական հարաբերություններ ուներ Լեհաստանի, Բուլղարիայի, Թուրքիայի, Վատիկանի, Դանիայի, Նորվեգիայի, Շվեդիայի, Շվեյցարիայի, Իրանի, Ռումինիայի, Լիտվայի, Լատվիայի, Ֆինլանդիայի, Էստոնիայի, Վրաստանի, Ավստրիայի և Չեխոսլովակիայի հետ։ 1945թ դարձավ ՄԱԿ-ի, այնուհետև ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի, Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության (ԱՄԿ) անդամ։ Խորհրդային Ուկրաինայի առաքելությունը ՄԱԿ-ին կից որոշվեց Վիեննայում, Փարիզում, Ժնևում, Նյու Յորքում։ 1948թ Ուկրաինան առաջին անգամ դարձավ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի ոչ մշտական անդամ։ Մինչև 1991թ Լեհաստանը, ԳԴՀ-ն, Չեխոսլովակիան, Հունգարիան, Ռումինիան, Բուլղարիան, Հարավսլավիան, Կանադան, ԳԴՀ-ն, ԱՄՆ հյուպատոսություններ ունեին Կիևում, իսկ Բուլղարիան, Կուբան, Հնդկաստանը և Եգիպտոսը՝ Օդեսայում։ 1991թ հետո Ուկրաինան վերականգնեց դիվանագիտական հարաբերությունները աշխարհի պետությունների մեծ մասի հետ։ Քանի որ ՌԴ ԽՍՀՄ-ին պարտքի փոխարեն իրեն վերցրեց Ուկրաինայի արտերկրներում գտնվող նախկին դեսպանատները, ապա պետությունը բոլորովին մնաց առանց դեսպանատների՝ բացառությամբ ԱՄՆ-ում գտնվող դեսպանատանը։ ՌԴ և Բելառուսի հետ միասին Ուկրաինան դարձավ ԱՊՀ հիմնադիրը, թեև հետագայում որոշակիորեն հեռացավ նրանից։ 1997թ մայիսի 31-ին ՌԴ և Ուկրաինայի նախագահները ստորագրեցին ընկերության, համագործակցության և գործընկերության պայմանագիր, որը վավերացվեց Գլխավոր ռադայի և Պետական դումայի կողմից։ 1999թ մայիսի 14-15 Լվովում կայացած Կենտրոնական Եվրոպայի պետությունների նախագահների հանդիպմանը Կուչման հայտարարեց, որ Ուկրաինան կգնա «եվրոպական ուղիով» և սերտ կապեր կհաստատի ԵՄ հետ։ Դատապարտելով 1999թ գարնան Հարավսլավիայի ռմբակոծությունները՝ ուկրաինացի դիվանագետներն իրենց միջնորդական դերակատարությունն առաջարկեցին Բալկանների հակամարտության լուծման գործում։

Ներկայումս Ուկրաինան հանդիսանում է հետևյալ կազմակերպությունների անդամ՝ ՄԱԿ (1945), ՄԱԿ-ի ԵՏՀ (1947), ԱՀԿ (1948), ՅՈւՆԵՍԿՕ (1954), ԵԱՀԿ (1992), ՎԶԵԲ (1992), ԱՄՀ (1992), ՎԶՄԲ (1992), ՍՏՀԿ (1992), ՄՖԿ (1993), ՆԵԲԳ (1994), ԳՀԽԿ (1994), ԵԽ (1995), ՏՀՁԿ (1997), Եվրո-ատլանտյան համագործակցության խորհուրդ (1997), ՍԱԶԲ (1998), Ներդրումային վեճերի կարգավորման միջազգային կենտրոն (2000), ԶՄԱ (2004), ԱՀԿ (2008)։ Ուկրաինան նաև հանդիսանում է ԱՊՀ-ի փաստացի անդամը (1991) և դիտորդի կարգավիճակ ունի հետևյալ կազմակերպություններում՝ Բալթյան երկրների խորհուրդ (1999), ԵվրԱզԷՍ (2002), Ֆրանկոֆոնիա (2006

Զինված ուժեր[խմբագրել]

Ուկրաինական բանակի զինվորները ԲՏՌ-80 զրահափոխադրիչի մեջ իրաքյան պատերազմում

Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Ուկրաինային մնաց 780000 զինուժ, որը համարվում է աշխարհում երրորդ խոշորագույն միջուկային զենքով հագեցած ռազմական ուժը։[22][23]1992թ մայիսին Ուկրաինան ստորագրեց Ստրատեգիական հարձակողական սպառազինությունների սահմանափակման պայմանագիր, որտեղ երկիրը համաձայնվեց Ռուսաստանին տալ ողջ միջուկային զենքը և միանալ միջուկային զենքի չտարածման պայմանագրին որպես միջուկային զենք չունեցող երկիր։ Ուկրաինան վավերացրեց պայմանագիրը 1994թ և 1996թ երկիրը ազատվեց միջուկային զենքից։ [22]

Ուկրաինան հետևողական քայլեր ձեռնարկեց սովորական զենքի կրճատման ուղղությամբ։ Նա ստորագրեց Եվրոպայում Սովորական Սպառազինությունների մասին պայմանագիր, որը ենթադրում էր տանկերի, հրետանու և զրահապատ մեքենաների թվի կրճատում (զինված ուժերը կրճատվեցին 300000-ի)։ Պետությունը նախատեսում է ներկայիս բանակը փոխարկել պրոֆեսիոնալ կամավոր բանակի ոչ ուշ քան 2011թ։ [24]

Ուկրաինայի օդային ուժը, Սուխոյ Սու-27

Ուկրաինան զգալի դեր է խաղում խաղաղապահ գործողություններում։ Ուկրաինական զորքերը տեղաբաշխված են Կոսովոյում որպես ուկրաինա-լեհական գումարտակի մաս։ [25] Ուկրաինական զորքեր տեղաբաշխվեցին նաև Լիբանանում որպես ՄԱԿ-ի ժամանակավոր ուժերի մաս՝ հրադադարը պահպանելու նպատակով։ Տեխնիկական սպասարկման և ուսումնական գումարտակ տեղակայվեց նաև Սիերա Լեոնեում։ 2003-2005թթ ուկրաինական զորքերը լեհական հրամանատարության ներքո մեկնեցին Իրաք որպես միջազգային կոալիցիոն ուժերի մաս։ Ուկրաինական բանակի զինծառայողների թիվն աշխարհում կազմում է շուրջ 562։ [26]

Այլ երկրների զինմիավորումները՝ ներառյալ ԱՄՆ զինուժը, ուկրաինական ուժերի հետ մեկտեղ կանոնավորապես մասնակցում են զորավարժությունների Ուկրաինայում։ [27]

Անկախությունից հետո Ուկրաինան իրեն չեզոք երկիր հռչակեց։ [28] Պետությունը սահմանափակ ռազմական համագործակցություն ունի Ռուսաստանի, այլ Անկախ պետությունների համագործակցության երկրների և ՆԱՏՕ-ի հետ սկսած 1994 թվականից։ 2000-ական թվականներին կառավարությունը հակված էր դեպի ՆԱՏՕ-ն և խորը համագործակցության սկիզբը դրվեց, երբ 2002թ ստորագրվեց ՆԱՏՕ-Ուկրաինական գործողությունների ծրագիրը։ Հետո որոշվեց, որ ՆԱՏՕ-ին միանալու որոշումը պետք է ընդունվի համազգային հանրաքվեի միջոցով հետագայում։ [24] Գործող նախագահ Վիկտոր Յանուկովիչը Ուկրաինայի և ՆԱՏՕ-ի միջև համագործակցությունը բավարար է համարում։ [29] Յանուկովիչը դեմ է Ուկրաինայի միացմանը ՆԱՏՕ-ին։[30] 2008թ Բուխարեստում կայացած համաժողովին ՆԱՏՕ-ն հայտարարեց, որ Ուկրաինան կարող է անդամակցել ՆԱՏՕ-ին, երբ նա ցանկանա և երբ նա կհամապատասխանի անդամակցման չափանիշերին։ [29]

Պետական խորհրդանիշեր[խմբագրել]

Ուկրաինան ունի 3 պետական խորհրդանիշ՝ դրոշ, զինանշան, օրհներգ։ 1996թ հունիսի 28-ին Ուկրաինայի Սահմանադրության 20-րդ հոդվածով հաստատվեց պետության փոքր զինանշանը՝ ոսկե եռաժանին՝ կապույտ ֆոնի վրա։ Եռաժանին Կիևյան Ռուսիայի ժամանակ Ռյուրիկովիչ իշխանատոհմի պետական խորհրդանիշը և տոհմական կնիքն էր հանդիսանում։ Փոքր զինանշանը այդպես էլ չընդունված մեծ զինանշանի մասն է կազմում․ նրա վրա պատկերված է կապույտ վահան՝ դեղին եռաժանիով։

1992թ հունվարի 28-ին Ուկրաինայի Գերագույն խորհուրդը հաստատեց Ազգային դրոշը, որն ուղղանկյուն պաստառ՝ կազմված լայնությամբ իրար հավասար 2 հորիզոնական շերտերից․ վերին շերտը կապույտ է, ստորինը՝ դեղին։ [31][32]

Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg Flag of Ukraine.svg Штандарт Президента Украины.svg
Զինանշան Դրոշ Նախագահական դրոշ

Պետական տոներ[խմբագրել]

Տնտեսություն[խմբագրել]

Ուկրաինան պատկանում է արդյունաբերաագրարային երկրների կատեգորիային։ Ըստ ազգային մրցունակության՝ այն 2012թ աշխարհում զբաղեցրել է 73-րդ տեղը։

Ուկրաինայի տնտեսությունն զբաղեցնում է 39-րդ տեղն աշխարհում ըստ ՀՆԱ-ի չափի (2011[33][34] Մեկ բնակչին բաժին ընկնող ՀՆԱ-ի չափը կազմում է 7600 ԱՄՆ դոլար (2011)։ [34] 2011թ ՀՆԱ-ի աճը կազմեց 5,2%։ [35] Ուկրաինայի պարտքը 2010թ հասավ ՀՆԱ-ից 93,5%-ի, իսկ 2010թ հուլիսի 1-ի դրությամբ ՀՆԱ-ի աճը կազմեց 3,7%։ [36]

Ուկրաինան համարվում է արտահանման ուղղվածություն ունեցող երկիր․ ըստ որոշ գնահատականների՝ երկրի ՀՆԱ-ի 50%-ը կազմվում է արտահանումից։ [37] 2011թ ըստ Առևտրի Համաշխարհային Կազմակերպության՝ Ուկրաինան համաշխարհային ներմուծողների շարքում զբաղեցրեց 25-րդ տեղը։ [38]

1992թ սկսած նկատվեց հարաճող ապաինդուստրալացում, որը բարձր տեխնոլոգիական արտադրություններում և մեքենաշինության ոլորտում ընդհանուր բնույթ կրեց։ 1999թ ՀՆԱ-ն 40%-ով ցածր էր 1991թ մակարդակից։ Որոշակիորեն բարորակ վիճակում հայտնվեցին մետաղագործական, քիմիական և ցածր ավելացված արժեքով այլ էներգատար արտադրությունները, որոնք համաշխարհային շուկայում պահպանեցին իրենց մրցունակությունը՝ ի շնորհիվ էներգակիրների ռուսական ցածր գների։ Արդյունաբերության այն ճյուղերը, որոնք քիչ թե շատ աշխատում են մետաղագործությունն է, էներգետիկան (կան ատոմային էլեկտրակայաններ և Դնեպր գետի վրա ՀԷԿ-ի մի ամբողջ համալիր), ինչպես նաև քիմիական արդյունաբերությունը և հանքարդյունաբերությունը (ածուխի, հանքանյութի արդյունահանում)։ Որոշակի չափով տնտեսապես զարգացած շրջաններն են Դոնբասը (Դոնեցկի և Լուգանսկի մարզ), Պրիդնեպրովիեն (Դնեպրոպետրովսկի և Զապորոժիեի մարզ), ինչպես նաև Կիև, Խարկով, Օդեսա և Լվով քաղաքները։

Տնտեսությանն իր շուկայական բնույթի համաձայն բնորոշ է պետության ակտիվ դերը՝ նրան են պատկանում մոտ 140 խոշոր ընկերություններ ազգային տնտեսության տարբեր ոլորտներում, ինչպես նաև պետությունը վերահսկում է մի շարք ապրանքների գները՝ ներառյալ հիմնական սննդամթերքը և վառելիքաքսանյութերը։ 2011թ ՀՆԱ ծավալում արդյունաբերության մասնաբաժինը կազմեց 34,4%, ծառայությունների ոլորտը՝ 56,2%, գյուղատնտեսությունը՝ 9,4%։ Ընդ որում արդյունաբերությունում զբաղված է աշխատող բնակչության 18,5%, գյուղատնտեսությունում՝ 15,8%, իսկ ծառայությունների ոլորտում՝ 65,7%։ Աշխատունակ բնակչության ընդհանուր թվաքանակը կազմում է 22.09մլն մարդ (30-րդ տեղն աշխարհում), գործազրկության մակարդակը կազմում է 7% (81-րդ տեղն աշխարհում)։

Արդյունաբերություն[խմբագրել]

Ուկրաինայի արդյունաբերական զարգացումն սկսվեց 18-19-րդ դարերում, երբ հիմք դրվեց գյուղատնտեսական արտադրանքի մշակմանը։ Սակայն ինդուստրացմանն ուղղված ծրագիրը մշակվեց միայն 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին։ Ուկրաինան գլխավորապես արտահանում է գունավոր մետալուրգիա, որը կազմում է ծանր արդյունաբերության արտահանման գրեթե կեսը։ Քիմիական արդյունաբերությունն աշխատում է մետալուրգիայի հետ մեկտեղ՝ օգտագործելով մետաղագործության և գետնածուխի արդյունաբերության կողմնակի ապրանքները՝ ազոտային պարարտանյութերի, լաքերի, ներկերի, դեղերի արտադրության համար։ Ֆոսֆորիտները, կալիումի աղերը և կերակրի աղն օգտագործվում է հանքային պարարտանյութերի՝ ծծմբաթթվի արտադրության մեջ։ Նավթն ու գազը (ինչպես տեղական, այնպես էլ ներմուծված) օգտագործվում է սինթետիկ կաուչուկի և սինթետիկ մանրաթելի արտադրությունում։

Արդյունաբերության հիմնական կենտրոններն են՝

Ուկրաինայի անտառային ռեսուրսները սահմանափակ են և կազմում են երկրի տարածքի 14,3%-ը։ Անտառների հիմնական մասը գտնվում է Կարպատներում, Պոլեսիեում և Ղրիմի լեռներում։ Տարածված են ծառերի թանկարժեք տեսակներ՝ հաճարենի, կաղնի, եղևնի, սոճի, հացենի։

Անտառամշակման արդյունաբերությունը ձևավորվել է Կարպատներում և Պոլեսիեում (կազմում է ամբողջ անտառամշակման արդյունաբերության 90%)։ Անտառային զանգվածները անխնա օգտագործված են։ Անտառամշակման խոշոր կենտրոններն են՝ Լվով, Չերնովցի, Իվանո-Ֆրանկովսկ, Լուցկ, Ժիտոմիր, Չերնիգով, Ռախով, Յասինյա, Խուստ, Ուժգորոդ, Մուկաչևո, Կոստոպոլ, Շոստկա։

Անտառամշակման գոտիներից դուրս՝ արդյունաբերական մեծ կենտրոններում և տրանսպորտային հանգույցներում (Կիև, Դոնեցկ, Խարկով, Օդեսա, Չերկասի, Խերսոն) ներկրվող հումքի հիման վրա գործում են փայտամշակման գործարաններ։ Արտադրվում է փայտանյութ, նրբատախտակ, լուցկի։ Կահույքագործական գործարանները տարածված են հիմնականում այնպիսի մեծ քաղաքներում, ինչպիսիք են Կիևը, Լվովը, Օդեսան, Խարկովը։ Այս բնագավառի գործարանների տեղաբաշխումն իրականացնելիս հաշվի է առնվում հումքը, ջրային ռեսուրսները, էլեկտրաէներգիայի առկայությունը, որակավորված աշխատուժը։

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել]

ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո գյուղատնտեսության մեջ նկատվեց համակարգային ճգնաժամ, որը բացասաբար անդրադարձավ բնագավառի արտադրական ցուցանիշերի վրա։ 2000-ական թվականների կեսերին բուսաբուծության ցուցանիշերը հասան և նույնիսկ գերազանցեցին 1990-ական թվականներին արձանագրված ցուցանիշերին։ Միևնույն ժամանակ անասնաբուծությունը մինչ այժմ չի կարողացել վերականգնել նախկին ծավալները։

Գյուղատնտեսության ցուցանիշերն ըստ 2011թ Ուկրաինայի Պետական վերլուծական ծառայության տվյալների՝

  1. Բուսաբուծություն
  1. Անասնաբուծություն
  • Մսի արտադրություն՝ 2,1մլն տոննա (4,3մլն տոննա 1990թ)
  • Կաթի արտադրություն՝ 11մլն տոննա (24,5մլն տոննա 1990թ)
  • Ձվի արտադրություն՝ 18,6մլդ տոննա (16,2մլն տոննա 1990թ)
  • Ոչխարի բրդի արտադրություն՝ 3,8 հազ. տոննա (29,8մլն տոննա 1990թ)

Ծառայությունների ոլորտ[խմբագրել]

Ծառայությունների ոլորտը սովորաբար կարևոր դեր չի խաղացել Ուկրաինայի տնտեսության մեջ (ներառյալ ԽՍՀՄ կազմի մեջ)։ Այս ոլորտի զարգացումը կապված է 1990-2000թթ հետ։ 2011թ ծառայությունների ոլորտը կազմում էր ՀՆԱ-ի 56,2%-ը և աշխատանքով ապահովում էր էր երկրի աշխատուժի 65.7%-ին։

Բանկային ոլորտ[խմբագրել]

Ուկրաինայի ֆինանսավարկային համակարգը 1997-1998թթ խորը ճգնաժամից հետո 2000-ական թթ առաջին կեսում ընդհանուր առմամբ կայունացավ։ 2005թ Ուկրաինայի Ազգային բանկը երկարաժամկետ ծրագիր մշակեց՝ ուղղված երկրում գործող մասնավոր բանկային հաստատությունների թվի կրճատմանը՝ փոքր բանկերի միաձուլման կամ մեծ բանկերի կողմից փոքրերի «կուլ տալու» միջոցով։ Ի տարբերություն 2009-2011թթ բացասական արդյունքների (2009թ կորուստը կազմեց 38 450մլն գրին, 2010թ՝ 13 027մլն գրին, 2011թ՝ 7 708մլն գրին) 2012թ 9 ամիսների ընթացքում Ուկրաինայի բանկային համակարգը դրական ֆինանսական արդյունք ցուցաբերեց, որը հավասար էր +2 775մլն գրինի։[39] 2012թ սեպտեմբերի դրությամբ Ուկրաինայում հաշվվում է 176 կոմերցիոն բանկ, որոնցից 55-ը օտարերկրյա գործընկերների հետ է համագործակցում, 10-ի վերահսկող փաթեթը պատկանում է օտարերկրյա սեփականատերերի։ [40] Հատկանշական է, որ այդ բանկերից 10 ամենախոշորները ղեկավարում են բանկային ոլորտի 63,4%-ը, որի ընդհանուր միջոցները կազմում են $353մլդ։[41]

2010թ Ուկրաինայի Ազգային բանկի վերաֆինանսավորումը կազմում էր 11,97% (27-րդ տեղն աշխարհում), կոմերցիոն բանկերի վարկավորման բազային տոկոսադրույքը՝ 15,95% (36-րդ տեղն աշխարհում)։ [42]

Զբոսաշրջություն[խմբագրել]

Ուկրաինան ունի զբոսաշրջական լայն հնարավորություններ՝ Ղրիմը և Կարպատները, հին ուկրաինական քաղաքների պատմական հուշարձաները, գյուղական զբոսաշրջությունը և բնական արգելոցները։

Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներն Ուկրաինայում

Էներգետիկա[խմբագրել]

Ուկրաինան հանդիսանում է էներգետիկայի արտահանող։ Ըստ «Ուկրինտերէներգո» պետական ընկերության տվյալների՝ 2012թ Ուկրաինան արտահանել է 9 745մլդ կվ/ժ էլեկտրաէներգիա։ Հիմնական գնորդներն են Հունգարիան, Լեհաստանը, Սլովակիան, Ռումինիան և Մոլդովան։

Միջուկային վառելիքի 100%-ը Ուկրաինան գնում է արտասահմանից։ Հիմնական մատակարարն է հանդիսանում ռուսական «ТВЭЛ» (վառելիքի մեծ մասն Ուկրաինայի համար ընկերությունն ստանում է ուկրաինական ուրանից) ընկերությունը։ 2011 թվականից Հարավուկրաինական ատոմակայանի երրորդ և չորրորդ սնուցման բլոկներում մասնակիորեն օգտագործվում է Westinghouse ընկերության վառելիքը։

2004թ ուկրաինական 4 ատոմակայաններ արտադրեցին երկրի էլեկտրաէներգիայի 53.2%-ը։ Մինչ 2030թ Ուկրաինան ծրագրում է կառուցել 9 նոր ատոմային էներգաբլոկներ և ևս 2 բլոկներ կառուցման տարբեր մակարդակների վրա են լինելու։

Ուկրաինայի ատոմակայաններ Ատոմակայանների անվանում Էներգաբլոկների քանակ Օգտագործվող ռեակտորների տեսակ Աշխարհագրական դիրք Արտադրվող էլեկտրաէներգիայի ամենամյա ծավալ
Զապորոժիեի ատոմակայան 6 ՎՎԷՌ-1000 քաղաք Էներգոդար, Զապորոժիեի մարզ, Կախովսկի ջրամբարի մոտ 40-42մլդ կվ/ժ
Հարավուկրաինական ատոմակայան 3 ՎՎԷՌ-1000, քաղաք Յուժնոուկրանսկ, Նիկոլաևի մարզ, Հարավային Բուգի ափ 17-18մլդ կվ/ժ
Ռովենսկի ատոմակայան 4 ՎՎԷՌ-440, ՎՎԷՌ-1000 քաղաք Կուզնեցովսկ, Ռովենսկի մարզ, Ստիր գետի ափին 11-12մլդ կվ/ժ
Խմելնիցկի ատոմակայան 2 ՎՎԷՌ-1000 քաղաք Նետեշին, Սլավուցկի շրջան, Խմելնիցկի մարզ, Գորին գետի ափին 7մլդ կվ/ժ

Ուկրաինան ունի նաև 2 չգործող ատոմակայան՝

2005թ դեկտեմբերին պետական ատոմային էներգետիկ «Էներգոատոմ» ընկերությունը պայմանագիր ստորագրեց ամերիկյան «Holtec International» ընկերության հետ՝ չոր տեսակի թափոն հանդիսացող միջուկային վառելիքի համար պահեստի նախագծման և կառուցման համար։ Այս պահեստն օգտագործվելու է Ռովենսկի, Հարավուկրաինական և Խմելնիցկի ատոմակայանների թափոն միջուկային վառելիքի պահպանման համար, որն այժմ արտահանվում է Ռուսաստան։

2010թ 20 տարով երկարաձգվել է Ռովենսկի ատոմակայանի առաջին Էներգաբլոկի ռեսուրսը, իսկ 2011թ աշխատանքներ են տարվել Ռովենսկի ատոմակայանի երկրորդ էներգաբլոկի և Հարավուկրաինական ատոմակայանի առաջին էներգաբլոկի ռեսուրսների երկարաձգման ուղղությամբ։

Արտաքին առևտուր և օտարերկրյա ներդրումներ[խմբագրել]

2011թ արտաքին առևտրի ծավալը կազմեց $125,3մլդ՝ $31,1մլդ բացասական մնացորդի դեպքում, արտահանման ծավալը՝ $69,42մլդ, ներմուծումը՝ $83,22մլդ (արտահանումով 38-րդն է աշխարհում, իսկ ներմուծմամբ՝ 51-րդը)։ [42]

Արտահանվում է հիմնականում էլեկտրական սարքավորումներ, տեքստիլ, փայտանյութ, նրբատախտակ։

Ներմուծվում է գլխավորապես էներգակիրներ, մեքենաներ, սարքավորումներ, քիմիական արդյունաբերության և նավթամշակման ապրանքներ։ [42]

2009թ դրությամբ ուկրաինական արտահանման հիմնական սպառողներն են հանդիսանում ՌԴ (27.3%), Թուրքիան (5.9%), Իտալիան (4.7%)։[42]

Ուկրաինական տնտեսության մեջ օտարերկրյա ներդրումները 2011թ դրությամբ կազմել են մոտ $60.5մլդ (52-րդ տեղն աշխարհում)։ Ուկրաինական ներդրումներն արտասահմանում կազմել են $3մլդ (65-րդ տեղն աշխարհում)։ [42]

Տրանսպորտ[խմբագրել]

Ջրային տրանսպորտ[խմբագրել]

Գետային նավարկելի ճանապարհների երկարությունը կազմում է 1672կմ։ Դնեպր և Դանուբ գետերը միջազգային բեռնափոխադրումների գործում կարևոր դեր են խաղում։ Ուկրաինայում գործում է նավթատարների և գազատարների զարգացած համակարգ (20 070կմ և 7 4540կմ համապատասխանաբար, ինչպես նաև 4170կմ խողովակատար մաքուր ապրանքների համար)։ Սև և Ազովի ծովի հիմնական նավահանգիստներն են՝ Յուժնի, Խերսոն, Նիկոլաև, Մարիուպոլ։ 2008թ ընդհանուր առմամբ բոլոր նավահանգիստների բեռնաշրջանառությունը կազմել է 132.18մլն տոննա։

Ուկրաինայի խոշորագույն նավահանգիստները (2008)
Նավահանգիստ Բեռնաշրջանառություն, մլն տոննա
Օդեսայի նավահանգիստ 34,56
Հարավային նավահանգիստ 21,7
Իլյիչյովսկի նավահանգիստ 18,9
Մարիուպոլի նավահանգիստ 16,3
Նիկոլաևի նավահանգիստ 9,25

Միջազգային օդանավակայաններ են գործում Կիևում, Խարկովում, Դնեպրոպետրովսկում, Դոնեցկում, Մարիուպոլում (2009 թվականից կանոնավոր ուղերթներ չի իրականացնում), Սիմֆերոպոլում, Լվովում, Օդեսայում։

1833թ ստեղծված և ԽՍՀՄ-ի ժամանակ զարգացող Սևծովյան շոգենավերը վաճառվեցին կասկածելի գործարքների արդյունքում և այժմ գրեթե դադարել են գոյություն ունենալ․ 350 նավերից մնացել է միայն 6։ [43][44]

Երկաթուղային տրանսպորտ[խմբագրել]

Երկաթուղային տրանսպորտն սկսեց բավականին ակտիվորեն զարգանալ 19-րդ դարի վերջին (առաջին երկաթուղային ճանապարհը դրվել է 1861թ2009թ դրությամբ երկաթուղային ճանապարհների երկարությունը կազմում է 22 300կմ և զբաղեցնում է 7-րդ տեղն աշխարհում։ Էլեկտրաֆիկացված երկաթուղիների երկարությունը 9752կմ է։ Որպես ազգային ստանդարտ ընդունված է այսպես կոչված լայնագիծը, որն ունի 1520մմ լայնություն։ Երկաթուղային ցանցի զարգացման համար բնորոշ են նույն շրջանային անհամաչափությունները, ինչ ավտոճանապարհների համար։

2012թ վերջի դրությամբ Կիևում, Խարկովում, Դնեպրոպետրովսկում գործում է մետրո։

Կապ և հեռահաղորդակցություն[խմբագրել]

Բնակչությանը կապի միջոցներով ապահովելու աստիճանով Ուկրաինան միջին զարգացած երկրների շարքում առաջնային տեղ է գրավում, սակայն 2000-ական թվականներին այս ոլորտին բնորոշ էր բարձր դրական դինամիկան, մասնավորապես՝ ինտերնետի բնագավառում։ Պետության հեռախոսային կոդն է՝ +380։ Բավականին արագ է տարածվում նաև ինտերնետի հասանելիությունը։ Ազգային ինտերնետային դոմենն է՝ .ua։

Ժողովրդագրություն[խմբագրել]

Բնակչությունը և բաշխումը[խմբագրել]

Համազգային մարդահամարի արդյունքներով, որը անցկացվել է 2001 թվականի մայիս-հունիս ամիսներին, Ուկրաինայի բնակչությունը կազմում էր 48,457 մլն. մարդ[45], գնահատականների համաձայն, հաշվի առնելով բնակչության աճի տեմպերը, 2012 թվականի հուլիսին բնակչությունը նվազել է մինչև 45 561 989 մարդ[46]։ Այսպիսով, Ուկրաինան հանդիսանում է Արևելյան Եվրոպայի առավել բնակեցված երկիրը, և զբաղեցնում է բնակիչների թվով երեսուներորդ տեղը աշխարհում։

Կիև, Արտաքին գործերի նախարարություն, Ուկրաինայի մայրաքաղաքը, բնակչությունը ավելին քան 2,8 միլիոն մարդ

Բնակչության միջին խտությունը կազմում է մոտ 77,3 մարդ կմ² վրա, ընդ որում բնակչությունը հավասարաչափ չի բաշխված. առավել խիտ են բնակեցված արդյունաբերական, արևելյան շրջանները(Դոնեցկի, Լուգանսկի, Դնեպրոպետրովսկի, Խարկովի) և մեձկարպատյան, արևմտյան շրջանները (Լվովի, Իվանո-Ֆրանկովսկի, Չերնովիցիի)։ Մասնավորապես, Դոնեցկի մարզի բնակչության խտությունը կազմում է 172,9 մարդ/կմ², Լվովինը՝ 117,8, Դնեպրոպետրովսկինը՝ 107,3։ Համեմատաբար նոսր են բնակեցված Ուկրաինական Կարպատների, Պոլեսիեի և հարավային շրջանների առանձին հատվածներ (Վոլինի մարզում՝ 51,4 մարդ/կմ², Ժիտոմիրի մարզում՝ 44,1, Խերսոնի մարզում՝ 39,2)։

Քաղաքային բնակչության մասնաբաժինը կազմում է 64 %։ 2013 թվականի դրությամբ 4 քաղաք ունեն 1 միլիոնից ավելի բնակչություն՝

  1. Կիև, երկրի մայրաքաղաքը - 2 814 043
  2. Խարկով - 1 451 028
  3. Օդեսա - 1 014 852
  4. Դնեպրոպետրովսկ - 1 000 157

Բնակչություն[խմբագրել]

XX-րդ դարը Ուկրաինան թևակոխեց Եվրոպայում ամենամեծ բնակչության աճի գործակիցներից մեկով։ Սակայն հաջորդող պատերազմները (Առաջին համաշխարհային պատերազմ, Քաղաքացիական պատերազմ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ, որոնց ընթացքում Ուկրաինան դարձավ ռազմական գործողությունների բեմ) և 1920-ականների, 1930-ականների, և 1940-ականների վերջի սովերը մեծապես ազդեցին Ուկրաինայի բնակչության աճի վրա։

Այս ամենից զատ, իր դերն ունեցավ նաև արդյունաբերական զարգացած երկրների համար սովորական բնակչության աճի դանդաղեցումը։ Այսպես, եթե 1897 - 1913 թվականները (16 տարի) Ուկրաինայի բնակչությունը աճել էր 24 %-ով, ապա 1959 - 1976 թվականները (17 տարի)՝ ընդամենը 17 %, իսկ 1976 - 1992 թվականները (16 տարի)՝ 6 %։

Ուկրաինայի բնակչության առավելագույն արժեքը նկատվել է 1993 թվականին, երբ այն հասել է 52,2 միլիոնի։ Այս տարուց սկսած, գրանցվում է բնակչության քանակի անընդհատ անկում (ինչպես քաղաքային, այնպես էլ գյուղական)։ 1993 - 2010 թվականները (17 տարի) ընկած ժամանակահատվածում Ուկրաինայի բնակչությունը պակասել է −12 %-ով։ Հիմնական պատճառները նույնն են ինչպես և ամբողջ հետսովետական տարածքում՝ արտագաղթ, ծնելիության անկում և մահացիության աճ։

Բնակչության քանակական ցուցանիշների անկում գրանցվում է Ուկրաինայի բոլոր մարզերում, բացի Կիև և Սևաստոպոլ քաղաքներից։ Առավելագույն անկում է գրանցվել, 2006 թվականի տվյալներով, Չեռնիգովի (-1,42 %), Կիրովոգրադի (-1,33 %), Սումիի (-1,22 %), Լուգանսկի (-1,14 %), Չերկասկի (-1,01 %) մարզերում, նվազագույն անկում է եղել Ուկրաինայի արևմտյան մարզերում՝ Անդրկարպատյան (-0,13 %), Ռովնոյի (-0,18 %), Չերնովցիի (-0,21 %), Վոլինի (-0,23 %) մարզեր։

2011 թվականին Ուկրաինայի 11 հազար բնակավայրերում չի գրանցվել ոչ մի ծնունդ[47]։ Նույն 2011 թվականին ծնելությունը գերազանցեց մահացածությունը ընդամենը 25-ից 5 մարզերում՝ Կիևում, Անդրկարպատյան, Վոլինի, Չերնովցիի և Ռովնոյի մարզերում[48]։ 2012 թվականի դրությամբ Ուկրաինան զբաղեցնում է աշխարհի երկրների միջև 19-րդ տեղը մահացածության ցուցանիշներով 1000 մարդու համեմատ[49]։

Ազգային կազմ[խմբագրել]

Ուկրաինայի բնակչության ազգային կազմը մարդահամարի տվյալներով

Ուկրաինայի բնակչության ազգային կազմությունը (2001 թվական)[50]՝

Կրոն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Կրոնը Ուկրաինայում
Կիևի Սոֆիայի տաճար, Ուկրաինայի ամենահին տաճարներից մեկը

Ուկրաինան աշխարհիկ պետություն է, երկրի սահմանադրությունը երաշխավորում է հավատամքի ազատությունը։

Բնակչության բացարձակ մեծամասնությունը, ավելին քան 88 %, դավանում են քրիստոնեություն, որը տարածվել է երկրում հիմնականում X-XII դարերում։ Ուկրաինական քրիստոնեաների հիմնական մասը հանդիսանում են ուղղափառ, կաթոլիկների մի որոշ մաս (մոտ 1 միլիոն մարդ) բնակվում է ցրված, հիմնականում Արևմտյան Ուկրաինայում։

XXI-րդ դարի սկզբի դրությամբ, մուսուլմանական համայնքի առաջնորդներից մեկի գնահատականով, մուսուլմանական բնակչության մասնաբաժինը Ուկրաինայում կազմում է 1 - 4 %[51] (հիմնականում էթնիկ ղրիմյան թաթարներ)։ Մուսուլմանները հիմնականում բնակվում են Ղրիմում, զգալի համայնքներ կան Սիմֆերոպոլում, Բախչիսարայում և Հին Ղրիմում։

Հայերը Ուկրաինայում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայերը Ուկրաինայում

Հայերը Ուկրաինայում բնակվել են շատ վաղուց արդեն XI դարում Կիևում կար հայկական համայնք։ Ավելի ուշ հայկական մեծ համայնքներ են եղել Լվովում, Կամենեց-Պոդոլսկում և Մոգիլյով-Պոդոլսկում։ XV-XVIII դարերում հայկական գաղութներ են հիմնվել Չեռնովցիում, Յազլովեցում, Խոտինում, Բերեժանիում, Զոնլոչևում, Ստանիսլավում (այժմ՝ Իվանո-Ֆրանկովսկ), Ժվանեցում, Դուբրովիցայում, Ռաշկովում և այլուր։ Հայերն զբաղվել են արհեստներով, առևտրով, երկրագործությամբ։ Նրանք ունեցել են ներքին ինքնավարություն, դատարաններ։ Կառուցել են բնակելի շենքեր, եկեղեցիներ, դպրոցներ, ռազմական ամրություններ, ջրմուղներ, հիմնել հիվանդանոցներ, տպարաններ, գրադարաններ, թատրոն։ Շատ հայեր մասնակցել են ուկրաինական ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարին։ Դեռևս XVI դարում նրանք մտել են կազակական զորամիավորումների մեջ և կռվել թուրք-թաթարական ասպատակիչների դեմ։ Հայերը երկար ժամանակ կարողացել են պահպանել իրենց ազգային նկարագիրը։ Սակայն օտար միջավայրն աստիճանաբար ձուլել և կլանել է նրանց, ինչին զգալի չափով նպաստել է նաև XVII դարում իրականացված բռնի կաթոլիկացումը։ Թուրքական լուծն իր հերթին սասանեց արդեն նկատելիորեն թուլացած գաղութի հիմքերը, և ապազգայնացումն ընթացավ ավելի ուժեղ թափով։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին, երբ մարտերի առաջին իսկ օրից Ուկրաինայի տարածքը վերածվեց ռազմադաշտի, հազարավոր հայ մարտիկներ, այդ թվում և Ուկրաինայում բնակվող հայեր, մասնակցեցին երկրի պաշտպանությանն ու ազատագրմանը։ Ուկրաինայի տարածքում մղված մարտերի մասնակից զորակազմավորումների մեջ էին հայկական դիվիզիաները և Սասունցի Դավիթ տանկային շարասյունը։ 1988 թ-ի Սպիտակի երկրաշարժից հետո և 1990-ական թվականներին մի քանի հազար հայաստանցիներ բնակություն են հաստատել Ուկրաինայի արդյունաբերական և ծովափնյա քաղաքներում։ Աշխուժացել է հայ ազգային կյանքը։ Ուկրաինայի գրեթե բոլոր խոշոր քաղաքներում հիմնվել են հայկական մշակութային ընկերություններ, եկեղեցիներ, դպրոցներ, հայերենի ուսուցման խմբակներ։ Ներկայումս Ուկրաինայում բնակվում է շուրջ 130 հզ. հայ, ոչ պաշտոնական տվյալների հայերը Ուկրաինայում կազմում են 400.000 մարդ։ Բնակվում են հիմնականում Կիևում (40.000), Օդեսայում, Խարկովում, Դոնեցկում, Լվովում, Զապորոժյեում, Ղրիմի քաղաքներում և այլ վայրերում։ Գործում են 23 հայկական եկեղեցիներ և 2 մատուռ , ամենօրյա և կիրակնօրյա դպրոցներ, հրատարակվում են« Արագած, Մասյաց աղավնի հայկական թերթերը, Սուրբ Խաչ հանդեսը։ 2001 թ-ին ստեղծվել է Ուկրաինայի հայերի միությունը։ Ուկրաինայում կառուցվում է 6 հայկական եկեղեցի, Դոնեցկ, Կիև Զապորոժյե, Կամենեց-Պոդոլսկի, Լուգանսկ և Սևաստպոլ քաղաքներում։

Մշակույթ[խմբագրել]

1rightarrow.png  Տես նաև Ուկրաինայի մշակույթ 
Ս. Մխայիլի Ոսկեգմբեթ տաճարը Կիևում որպես ուկրաինական ճարտարապետության նմուշ

Ուկրանիայի ավանդույթները մեծ ազդեցության տակ են գտնվում քրիստոնեական կրոնից, որը երկրի գերակայող կրոնն է։[52] Ուկրաինացիները աշխատում են պահել իրենց ավանդույթները և երեխաների դաստիարակման գործում էական է տատիկների և պապիկների ավանդը։ Այն զգալիորեն տարբերվում է արևմուտքից։[53] Ուկրաինայի մշակույթի վրա ազդել են նաև արևելյան և արևմտյան հարևանները՝ հիմանականում ազդեցություն թողնելով ճարտարապետության և երաժշտության վրա։

Կոմունիստական դարաշրջանը մեծ ազդեցություն է թողել ուկրաինական գրի վրա։[54] 1932 թ.-ին Ստալինը Խորհրդային Միությունում հրապարակեց «գրական գեղարվեստական խմբակցությունների ռեֆորմ», որով և առաջ քաշեց սոցիալիստական ռեալիզմը։ Այս հանգամանքը զգալիորեն խեղդեց մշակույթը։ Իրավիճակը շտկվեց միայն 1980-ականներին, երբ սովետական գրողները և նկարիչները ազատորեն կարողանում էին արտահայտել իրենց մտքերը։[55]

Զատկի ձուն նկարազարդելու ավանդույթը խորը արմատներ ունի Ուկրաինայում։ Նրանք այն անվանում են պիսանկա։ Ներկելու համար կա հատուկ տեխնոլոգիա։ Ձվերը պատվում են մոմի շերտով, որից հետո այն սկսում են գունազարդել տարբեր ներկանյութերով։ Մոմն արդյունքում պաշտպանում է ձվի կլեպը ներկերի ազդեցությունից։ Ներկելուց հետո մոմի շերտը հեռացնում են՝ թողնելով որ մնան գեղեցիկ նախշերը։ Այս ավանդույթն ունի հազարավոր տարիներից ավելի պատմություն և նույնիսկ եղել է քրիստոնեությունից առաջ։[56] 2000 թ.-ին Կոլոմիա քաղաքի մոտակայքում՝ Կարպատների ստորորտում կառուցվել է «պիսանկայի» թանգարանը, որն 2007 թ.-ին ճանաչվել է Ուկրաինայի յոթ հրաշալիքներից մեկը։

Ճարտարապետություն[խմբագրել]

Ուկրաինական ճարտարապետությունը մի տերմին է, որը նկարագրում է այն մոտիվները և ոճը, որոնցով կառուցված են շինությունները ժամանակակից Ուկրաինայում ամբողջ աշխարհում գտնվող ուկրաինացիների կողմից։ Ուկրաինական ճարտարապետության առաջին տարրերն ի հայտ են եկել Կիևյան Ռուսիայի ժամանակաշրջանում։ 12-րդ դարից հետո ճարտարապետական պատմությունը միանգամայն այլ կերպ զարգացավ Գալիցկի-Վոլինսկյան տիրապետության ժամանակաշրջանում։ Զապորոժյան կազակների տիրապետության ժամանակաշրջանում նոր եզակի ճարտարապետական ոճ զարգացավ Լեհա-Լիտվական միության ազդեցության ներքո։ Ցարական Ռուսաստանի հետ միավորվելուց հետո ճարտարապետությունն սկսեց զարգանալ տարբեր ուղղություններով․ ռուսական տիրապետության տակ գտնվող շրջաններում շինությունները կառուցվում էին այդ ժամանակաշրջանի Ռուսաստանին բնորոշ ոճով, մինչդեռ արևմտյան Գալիցիայի ճարտարապետությունը զարգանում էր Ավստրո-Հունգարական ազդեցության տակ՝ երկու դեպքում էլ հոյակերտ շինություններ կառուցվեցին։ Ուկրաինական ազգային մոտիվները կիրառվեցին նաև Խորհրդային Միության ժամանակ և այժմյան անկախ Ուկրաինայում։

Թատրոն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ուկրաինական թատրոն

Ուկրաինայի թատրոնը կերպարվեստի ձև է, որը հանդիսանում է մշակութային զարգացման մակարդակի նույնականացման և մշակութային արտահայտման միջոց։ Որպես արվեստի տեսակ այն դերասանի խաղի միջոցով գեղարվեստորեն բնութագրում է կյանքը հանդիսատեսի առջև։

Ուկրաինական թատրոնը, որպես ազգային թատրոն, հիմնված է Ուկրաինայի ավանդույթների, սովորույթների և լեզվի վրա։ Ուկրաինական թատրոնի մասին առաջին հիշատակումները եղել են 19-րդ դարի սկզբներին։

Կինո[խմբագրել]

Գրականություն[խմբագրել]

Երաժշտություն[խմբագրել]

Խոհանոց[խմբագրել]

Սպորտ[խմբագրել]

Ուկրաինան ընդունեց 2012 թվականի ֆուտբոլի Եվրոպայի առաջնությունը Ուկրաինայում խաղացին 16 թիմեր Ուկրաինայի 8 քաղաքների նույնքան մարզադաշտներում։ 2012 թ.-ի ամառային օլիմպիական խաղերում Ուկրաինայի թիմը նվաճեց՝ 6 ոսկե, 5 արծաթե և 9 բրոնզե մեդալներ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Global Clinical Trials by Richard Chin, Elsevier, 2011, ISBN 0123815371 (page 345)
  2. Future of Google Earth by Chandler Evans, BookSurge Publishing, 2008, ISBN 1419689037 (page 174)
  3. «Basic facts about Ukraine»։ Ukrainian consul in NY։ http://www.ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm։ Վերցված է November 10, 2010։ 
  4. «Ukraine :: History – Britannica Online Encyclopedia»։ Britannica.com։ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/214508/History։ Վերցված է October 31, 2011։ 
  5. «Activities of the Member States – Ukraine»։ United Nations։ http://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml։ Վերցված է January 17, 2011։ 
  6. «Macroeconomic Indicators»։ National Bank of Ukraine։ Արխիվացված օրիգինալից October 21, 2007-ին։ http://web.archive.org/web/20071021232506/http://bank.gov.ua/Engl/Macro/index.htm։ Վերցված է December 16, 2007։ 
  7. Inozmi, "Ukraine – macroeconomic economic situation – June 2009" online
  8. «Ukraine becomes world's third biggest grain exporter in 2011 – minister»։ Blackseagrain.net։ http://www.blackseagrain.net/photo/ukraine-becomes-worlds-third-biggest-grain-exporter-in-2011-minister։ Վերցված է 2012-08-25։ 
  9. Русанівський, В. М. Українська мова // Енциклопедія «Українська мова». — К., 2000.
  10. «З Енциклопедії Українознавства; Назва "Україна"»։ Litopys.org.ua։ http://litopys.org.ua/rizne/nazva_eu.htm։ Վերցված է October 31, 2011։ 
  11. Prat, Sandrine; Péan, Stéphane C.; Crépin, Laurent; Drucker, Dorothée G.; Puaud, Simon J.; Valladas, Hélène; Lázničková-Galetová, Martina; van der Plicht, Johannes և այլոք։ (June 17, 2011). «The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior». plosone. http://www.plosone.org/article/info:doi/10.1371/journal.pone.0020834։ Վերցված է June 21, 2011. 
  12. Carpenter, Jennifer (June 20, 2011). «Early human fossils unearthed in Ukraine». BBC. http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262։ Վերցված է June 21, 2011. 
  13. «Scythian»։ Encyclopædia Britannica (fee required)։ Արխիվացված օրիգինալից September 30, 2007-ին։ http://web.archive.org/web/20070930012558/http://www.britannica.com/eb/article-9066426։ Վերցված է September 12, 2007։ 
  14. «Ukraine»։ CIA World Factbook։ December 13, 2007։ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html։ Վերցված է December 24, 2007։ 
  15. 15,0 15,1 15,2 «Kievan Rus». The Columbia Encyclopedia. 2001–2005. http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html. (չաշխատող հղում) Retrieved on 2008-01-27.
  16. Klyuchevsky, Vasily (1987)։ The course of the Russian history։ v.1: "Myslʹ։ ISBN 5-244-00072-1։ 
  17. «The Destruction of Kiev»։ University of Toronto's Research Repository։ https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html։ Վերցված է January 3, 2008։ 
  18. Subtelny, p. 92–93
  19. Կոտեկ, Մ.; Ջ. Գրեզեր, Ս. Բեք, Բ. Ռուդոլֆ, և Ֆ. Ռուբել (2006). «Կլիմայի դասակարգման Կյոպեն-Գեյգերի աշխարհի քարտեզը». Մետեորոլ. Զ. 15 (3): 259–263. doi:10.1127/0941-2948/2006/0130. http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A4.pdf։ Վերցված է 2012-08-24. 
  20. 20,0 20,1 Ուկրաինա: (2010). Բրիտանիկա հանրագիտարանում: Ստացվել է 23 օգոստոսի 2010, առցանց Encyclopædia Britannica-ից՝ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine
  21. Ուկրաինայի արդարադատության նախարարություն
  22. 22,0 22,1 Ուկրաինայի ռազմական ուժերի պատմությունը
  23. Ուկրաինայի հատուկ զինամթերքը
  24. 24,0 24,1 Սպիտակ գիրք, 2006թ
  25. Բազմազգային խաղաղապահ զորքերը Կոսովոյում
  26. Խաղաղապահ առաքելություն
  27. Խորհրդարանը հաստատում է օտարերկրյա զինմիավորումների մասնակցությունը Ուկրաինայի զորավարժություններին
  28. Ուկրաինայի ինքնիշխանության մասին հռչակագիր
  29. 29,0 29,1 ՆԱՏՕ-ն հաստատում է Ուկրաինայի պատրաստվածությունը կազմակերպության մեջ ընդգրկվելու համար
  30. Յանուկովիչը խոստանում է Ուկրաինային հեռու պահել ՆԱՏՕ-ից
  31. Ուկրաինայի Սահմանադրությունը
  32. Խորհրդանիշեր
  33. Աշխարհի երկրների ՀՆԱ-ն
  34. 34,0 34,1 CIA — The World Factbook
  35. Ուկրաինայի ՀՆԱ-ն 2011թ աճեց 5,2%-ով
  36. Ուկրաինայի պետական պարտքը կազմեց ՀՆԱ-ից 93,5%։
  37. Համաշխարհային բանկը աջակցում է ուկրաինական արտահանությանը
  38. Տնտեսության նորություններ «Ուկրաինան մտավ համաշխարհային ներմուծողների առաջին 25-ի մեջ»
  39. Ուկրաինայի բանկային համակարգի վերլուծական ուսումնասիրությունը 2012թ 9 ամիսների ընթացքում
  40. Oсновнi показники діяльності банків України
  41. Department of State
  42. 42,0 42,1 42,2 42,3 42,4 Տեղեկություն Ուկրաինայի մասին ԿՀՎ-ի պաշտոնական կայքում
  43. Ցամաքային նավագնացություն
  44. Սևծովյան նավագնացությունը կզբաղվի անշարժ գույքով
  45. Համաուկրաինական 2001 թվականի մարդահամարի արդյունքները
  46. Ուկրաինայի Պետական վիճակագրության կոմիտե. Բնակչությունը 2012 թվականի հուլիսի 1-դրությամբ և միջին քանակությունը 2012 թվականի հունվար-հունիս ամիսներին (ռուսերեն)
  47. Յուշչենկոյի և Տիմոշենկոյի վրա նետեցին պատռված կոշիկներ, 30/12/2008
  48. Ուկրաինայի երեք շրջաններում ծնելությունը գերազանցեց մահացածությունը
  49. ԿՀԳ - Աշխարհի տվյալների գիրք
  50. Ուկրաինայի բնակչության ազգային կազմ
  51. Ղրիմի Մուֆտիյատի պաշտոնական կայք - Հարցազրույց Ղրիմի մուսուլմանների Մուֆտիի տեղակալ Այդեր Իսմաիլովի հետ
  52. «Ուկրաինիայի կրոնական պետդեպարտամենտ»։ 2003 Statistical report։ http://web.archive.org/web/20041204115821/www.derzhkomrelig.gov.ua/info_zvit_2003.html։ Վերցված է Հունվարի 27, 2008։ 
  53. «մշակութային տարբերություններ»։ Ուկրաինացիների մշակույթ։ http://www.tryukraine.com/society/cultural_differences.shtml։ Վերցված է Հունվարի 27, 2008։ 
  54. «Խորհրդային Ուկրաինա»։ Բրիտանիկա հանրագիտարան։ http://www.britannica.com/eb/article-30078/Ukraine։ Վերցված է Սեպտեմբեր 12, 2007։ "Ընդհանուր առմամբ Ուկրաինայի մշակույթի չորս հինգերորդը վերացվել է 1930-ական թթ." 
  55. «Միխայիլ Գրոբաչով»։ Բրիտանիկա հանրագիտարան։ Արխիվացված օրիգինալից Հունիսի 22, 2008-ին։ http://web.archive.org/web/20080622041436/http://www.britannica.com/eb/article-9037405։ Վերցված է Հուլիսի 30, 2008։ "Նրա նոր քաղաքականության շնորհիվ խոսքի ազատություն եղավ:" 
  56. «Ուկրաինայի Զատկի ձվեր»։ Հյուսիսային Կարոլինայի համալսարան։ http://www.cs.unc.edu/~yakowenk/pysanky/index.html։ Վերցված է Հուլիս 28, 2008։ 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

{