Կարտոֆիլ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Կարտոֆիլ
Կարտոֆիլ
Բույսի ընդհանուր տեսքը
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Բաժին Ծաղկավոր բույսեր
Դաս Երկշաքիլավորներ
Կարգ Մորմածաղկավորներ
Ընտանիք Մորմազգիներ
Ցեղ Կարտոֆիլ
Լատիներեն անվանում
Solanum tuberosum
L., 1753
Հոմանիշների ցուցակը[1]

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում





Կարտոֆիլը (լատ.՝ Solánum )` մորմազգիների (Solanaceae) ընտանիքի պալարապտղավոր բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ: Oսլա պարունակող պալարապտղավոր մշակաբույս է։

Անվանում[խմբագրել]

Ժամանակակից գիտական անվանումը՝ կարտոֆիլ տվել է Կասպեր Բաուգին[2] 1596 թվականին իր «Theatri botanici» աշխատությունում, ավելի ուշ այդ անվանումը օգտագործեց Կարլ Լիննեյը իր «Species Plantarum» [3] (1753), աշխատությունում;

«Կարտոֆիլ» բառը նկարագրում է բուն կարտոֆիլ բուսատեսակը, սակայն առավել հաճախ մարդիկ «կարտոֆիլ» ասելով հասկանում են ուտելի պալարները։ Գյուղատնտեսության ասպարեզում կարտոֆիլը մշակվում է պարենային, կերային և տեխնիկական նպատակների համար։ Կարտոֆիլը մարդու կողմից տասնյակ կերակրատեսակների ձևով օգտագործվում է ամբողջ տարվա ընթացքում, ինչի համար այն հաճախ անվանվում է «երկրորդ հաց»։

Կենսաբանական նկարագիր[խմբագրել]

Diagramme floral Solanum tuberosum-tag.svg

Արմատային համակարգը թույլ է զարգացած, ցողունը երկկող է, քառակող կամ կլոր, բարձրությունը՝ 50-80 սմ, հիմնականում՝ կանաչ, երբեմն՝ նաև կարմրամանուշակագույն կամ կապտամանուշակագույն: Տերևներն ընդհատվող կենտփետրաձև են, կտրտված: Ծաղկաբույլը ոլորք է, ծաղիկները՝ սպիտակ, կարմրամանուշակագույն, կապտամանուշակագույն: Պտուղը մանր սերմերով երկբուն հատապտուղ է: Պալարը ձևափոխված ստորգետնյա ցողուն է: Լինում է տարբեր գույների (սպիտակ, կարմիր, վարդագույն, կապտամանուշակագույն և այլն) և ձևերի (կլոր, ձվաձև, երկարավուն, տակառաձև և այլն):

Նշանակություն և կիրառում[խմբագրել]

Կարտոֆիլը մշակվում է պարենային, կերային և տեխնիկական նպատակներով: Կարտոֆիլի պալարը պարունակում է մինչև 75% ջուր, 25% չոր նյութեր, որից օսլա՝ 17-22%, սպիտակուցային նյութեր՝ 2%։ Այն պարունակում է C, B1, B2, B6, PP և A վիտամինները։ 300գ եփած կարտոֆիլը պարունակում է 21մգ ասկորբինաթթու, որը 30-50%-ի չափով բավարարում է մարդու օրական C վիտամինի պահանջը։

Ծագում[խմբագրել]

73
Սննդային արժեք (100 գ.)
Էներգետիկ արժեք 73 կկալ 305 կՋ
Ջուր 80 գ
Սպիտակուցներ 1.9 գ
Ճարպեր 0.1 գ
Ածխաջրեր 16.6 գ
օսլա 14.2 գ 

Թիամին (B1) 0.08 մգ մգ
Ռիբոֆլավին (B2) 0.03 մգ մգ
Նիացին (B3) 1.1 մգ մգ
Պանտոտենային թթու (B5) 0,061 մգ
Պիրիդօքսին (B6) 0.24 մգ մգ
Ֆոլացին (B9) 16,5 գ մկգ
Ասկորբինաթթու (վիտ․ С) 11 մգ մգ
Վիտամին D 2.1 գ մկգ
Վիտամին K 2.2 մկգ

Կալցիում 11 մգ մգ
Երկաթ 0.7 մգ մգ
Ֆոսֆոր 59 մգ մգ
Կալիում 426 մգ մգ
Նատրիում 6 մգ մգ

Կարտոֆիլի հայրենիքը Հարավային Ամերիկան է (Չիլի, Պերու, Բոլիվիա), որտեղ դրա մշակությունը բնիկներին հայտնի է եղել դեռ մեր թվարկությունից առաջ։ Եվրոպական երկրներում կարտոֆիլի մշակությունը սկսվել է 16-րդ դարի վերջերին։

Տեսակներ[խմբագրել]

Յուրահատուկ պայմաններում հանդիպում է մոտ կարտոֆիլի 10 տարբեր տեսակներ. [4]:

Կարտոֆիլի արտադրություն[խմբագրել]

Կարտոֆիլի դաշտ, ԱՄՆ
Կարտոֆիլի արտադրությունը ըստ երկրների:2005 թվականի տվյալներով
Կարտոֆիլի համաշխարհային ցանքատարածությունները

2005 թվականին կարտոֆիլի արտադրությամբ առաջաըժտար երկիր էր Չինաստանը, երկրորդ տեղում էր Ռուսաստանը և Հնդկաստանը:

Կարտոֆիլի արտադրություն (մլն տոննա)
Աղբյուր:Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության/small>
Երկիր 2011
Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն Չինաստան 88.4
Հնդկաստան Հնդկաստան 42.3
Ռուսաստան Ռուսաստան 32.7
Ուկրաինա Ուկրաինա 24.2
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ 19.4
Գերմանիա Գերմանիա 11.8
Լեհաստան Լեհաստան 8.2
Բանգլադեշ Բանգլադեշ 8.3
Ֆրանսիա Ֆրանսիա 8.0
Բելառուս Բելառուս 7.7

Հուշարձանների և թանգարաններ[խմբագրել]

  • Բելգիայում գոյություն ունի կարտոֆիլի թանգարան: Ի թիվս իր ցուցանմուշների - հազարավոր իրերի, որոնք պատմում են կարտոֆիլի ստեղծման պատմության մասին, ինչպես նաև կան այդ թեմայով բազմաթիվ նկարներ:
  • 2008 թվականին Մարինսկ քաղաքում բացվել է Կարտոֆիլի հուշարձան:[5]

Հետաքրքիր փաստեր[խմբագրել]

  • Գինեսի գրքում գրանցված ամենամեծ կարտոֆիլի քաշը կազմել է ավելի քան 8 կգ:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. См. ссылку TPL в карточке растения.
  2. «Todo sobre la patata.»։ www.historiacocina.com։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-24-ին։ http://www.webcitation.org/61ABgq1c7։ Վերցված է 2009-11-12։ 
  3. Carl von Linné Species plantarum, 1753 Vol.1 p.185
  4. См. ссылку TPL в карточке растения"
  5. Памятник Картошке в Кузбассе атаковали хулиганы

Գրականություն[խմբագրել]

  • Всё о лекарственных растениях на ваших грядках / Под ред. Раделова С. Ю.. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2010. — С. 25—28. — 224 с. — ISBN 978-5-9603-0124-4.
  • Мамонов Е. В. Сортовой каталог. Овощные культуры. — Москва: ЭКСМО-ПРЕСС, Лик Пресс, 2001. с. 430—486

Ֆիլմագրություն[խմբագրել]

  • «Կարտոֆիլի պատմություն» (անգլ.՝ The Potato Story) - Վավերագրական ֆիլմ, որը նկարահանվել է ORF 3 Sat & MR-FILM հեռուստաընկերության կաղմից 2008 թվականին:

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png