Նատրիում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
11 ՆեոնՆատրիումՄագնեզիում
Ջրածին Հելիում Լիթիում Բերիլիում Բորр Ածխածին Ազոտ Թթվածին Ֆտոր Նեոն Նատրիում Մագնեզիում Ալյումին Սիլիցիում Ֆոսֆոր Ծծումբ Քլոր Արգոն Կալիում Կալցիում Սկանդիում Տիտան Վանադիում Քրոմ Մանգան Երկաթ Կոբալտ Նիկել Պղինձ Ցինկ Գալիում Գերմանիում Արսեն Սելեն Բրոմ Կրիպտոն Ռուբիդիում Ստրոնցիում Իտրիում Ցիրկոնիում Նիոբիում Մոլիբդեն Տեխնեցիում Ռութենիում Ռոդիում Պալադիում Արծաթ Կադմիում Ինդիում Անագ Ծարիր Թելուր Յոդ Քսենոն Ցեզիում Բարիում Լանթան Ցերիում Պրազեոդիում Նեոդիում Պրոմեթիում Սամարիում Եվրոպիում Գադոլինիում Տերբիում Դիսպրոզիում Հոլմիում Էրբիում Թուլիում Իտերբիում Լյուտեցիում Հաֆնիում Տանտալ Վոլֆրամ Ռենիում Օսմիում Իրիդիում Պլատին Ոսի Սնդիկ Թալիում Կապար Բիսմունտ Պոլոնիում Աստատ Ռադոն Ֆրանցիում Ռադիում Ակտինիում Թորիում Պրոտակտիում Ուրան Նեպտունիում Պլուտոնիում Ամերիցիում Կյուրիում Բերկլիում Կլիֆորնիում Էյնշտեյնիում Ֆերմիում Մենդելեևիում Նոբելիում Լոուրենցիում Ռեզերֆորդիում Դուբնիում Սիբորգիում Բորիում Հասիում Մեյտներիում Դարմշտադտիում Ռենտգենիում Կոպերնիցիում Ունունտրիում Ֆլերովիում Ունունպենտիում Լիվերմորիում Ունունսեպտիում ՈւնունօկտիումՔիմիական տարրերի պարբերական համակարգ
11Na
Cubic-body-centered.svg
Electron shell 011 Sodium.svg
Պարզ նյութի արտաքին տեսք
Նոր կտրված նատրիում արծաթա-սպիտակավուն մետաղ
Sodium Spectra.jpg
Ատոմի հատկություններ
Անվանում, սիմվոլ, կարգաթիվ Նատրիում/Natrium (Na), 11
Ատոմային զանգված
(մոլային զանգված)
22,98976928(2)[1] զ. ա. մ. (գ/մոլ)
Էլեկտրոնային կոնֆիգուրացիա [Ne] 3s1
Ատոմի շառավիղ 190 պմ
Քիմիական հատկություններ
Կովալենտային շառավիղ 154 պմ
Իոնի շառավիղ 97 (+1e) պմ
Էլեկտրաբացասականություն 0,93 (Պոլինգի սանդղակ)
Էլեկտրոդային պոտենցիալ -2,71
Օքսիդացման աստիճաններ 1
Իոնիզացման էներգիա
(առաջին էլեկտրոն)
 495,6(5,14) կՋ/մոլ (էՎ)
Պարզ նյութի թերմոդինամիկական հատկություններ
Խտություն (ս. պ.-ում) 0,971 գ/սմ³
Հալման ջերմաստիճան 370,96
Եռման ջերմաստիճան 1156,1
Գոլորշիացման տեսակարար ջերմունակություն 97.9 կՋ/մոլ
Մոլային ծավալ 23,7 սմ³/մոլ
Պարզ նյութի բյուրեղացանց
Բյուրեղացանցի կառուցվածք խորանարդ
Բյուրեղացանցի տվյալներ 4,2820
Դեբայի ջերմաստիճան 150 Կ
Այլ հատկություններ
Ջերմահաղորդականություն (300 Կ) 142,0 Վտ/(մ·Կ)
CAS համար 7440-23-5
11
Նատրիում
Na
22,989
[Nе]3s1


Նատրիում, քիմիական տարր է, քիմիական բանաձևն է Na (լատ.՝ Natrium) և ատոմային համարը՝ 11։ Գտնվում է Մենդելեևի պարբերական համակարգի առաջին խմբի գլխավար ենթախմբում: Նատրիումը (7440-23-5) արծաթա-սպիտակավուն, ալկալիական մետաղ է։

Ֆիզիկական հատկությունները[խմբագրել]

Սենյակային ջերմաստիճանում նատրիումը արծաթա-սպիտակավուն մետաղ է։ Բոլոր մետաղների նման նա լավ հաղորդում է էլեկտրական հոսանքը։ Նատրիումը փափուկ է՝ հեշտությամբ կտրվում է դանակով։ Նա փոքր-ինչ թեթև է ջրից և պատկանում է թեթև մետաղների թվին։ Նատրիումը դյուրահալ մետաղ է։ Եթե մի կտոր նատրիում տեղավորենք փորձանոթում և տաքացնենք, ապա նա արագ կհալչի։ Նատրիումի հալման ջերմաստիճանն է 98 °C։

Նատրիումը բոցին տալիս է դեղնավուն գույն։

Նատրիումը և նրա միացությունները բոցին տալիս են դեղին գույն։ Այս հատկությունը հաճախ օգտագործվում է որպես նյութում նատրիումի առկայության ստուգման միջոց։

Քիմիական հատկությունները[խմբագրել]

Նատրիումն ունի քիմիական մեծ ակտիվություն։ Հետևաբար, նատրիումով աշխատելիս պետք է չափազանց զգույշ լինել։

Իր միացությունների մեջ նատրիումը միշտ միավալենտ է։

Ռեակցիան թթվածնի հետ[խմբագրել]

Եթե փոքր գդալում հալված նատրիումը մտցնենք թթվածին պարունակող անոթի մեջ, ապա այն բոցավառվում է և այրվում պայծառ դեղին բոցով, փոխարկվելով սպիտակ պինդ նյութի՝ սպիտակ «ծխի», որը նստում է անոթի պատերին։ Այս դեպքում առաջանում են նատրիումի միացություններ թթվածնի հետ, այդ թվում (փոքր քանակով) նաև նատրիումի օքսիդը (Na2O)՝

4Na + O2 = 2Na2O

Ռեակցիան ջրի հետ[խմբագրել]

Եթե մի փոքրիկ կտոր նատրիում իջեցնենք ջրի մեջ, ապա նա իսկույն դուրս կլողա նրա երեսը, կհալչի, փոխարկվելով փայլուն կաթիլի, ջրի երեսին կշարժվի զանազան ուղղություններով և աստիճանաբար կանհետանա։ Նատրիումի և ջրի հետ փոխազդման ժամանակ ստացվում են կծու նատրոն (NaOH) և ջրածին՝

2H2O + 2Na = 2NaOH + H2

Եթե ջրի մեջ իջեցրած նատրիումի կտորները մեծ լինեն, ապա պայթոյւն տեղի կունենա։

Ռեակցիան թթուների հետ[խմբագրել]

Ավելի եռանդուն, քան ջրի հետ, նատրիումը ռեակցիայի մեջ է մտնում թթուների հետ։ Եթե կոնցենտրիկ աղաթթու պարունակող բաժակի մեջ գցենք նատրիումի մի փոքրիկ կտոր, ապա կարելի է նկատել բուռն ռեակցիա, որի հետևանքով ստացվոմ են կերակրի աղի բյուրեղներ և ջրածին՝

2Na + 2HCl = 2NaCl + H2

Ռեակցիան օդի հետ[խմբագրել]

Օդի մեջ նատրիումը արագ կերպով խամրում է և աստիճանաբար ծածկվում կեղևով, որովհետև ռեակցիայի մեջ է մտնում օդում պարունակվող թթվածնի և ջրային գոլորշիների հետ։ Դրա հետևանքով առաջանում է կծու նատրոն։ Իր հերթին կծու նատրոնի հետ ռեակցիայի մեջ է մտնում օդում պարունակվող ածաթթու գազը, առաջացնելով սոդա (Na2CO3)։ Ուստի նատրիումը ծածկող կեղևը կազմված է կծու նատրոնից և սոդայից։

Շնորհիվ այն բանի, որ նատրիումը օդի մեջ շատ հեշտությամբ փոփոխվում է, այն պահում են նավթ պարունակող անոթի մեջ։

Բնության մեջ գտնվելը և ստացումը[խմբագրել]

Շնորհիվ իր քիմիական ակտիվության, մետաղական նատրիումը բնության մեջ չի հանդիպում․ այն ստանում են միացություններից, օրինակ հալված կերակրի աղը էլեկտրական հոսանքով քայքայելիս։

Տեսեք նաև[խմբագրել]

Աղբյուրներ[խմբագրել]

Յու․ Վ․ Խոդակով, Լ․ Ա․ Ցվետկով և ուրիշներ։ «Քիմիա», Երևան, 1961։


  1. Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu. Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report) (en) // Pure and Applied Chemistry. — 2013. — Т. 85. — № 5. — С. 1047-1078. — doi:10.1351/PAC-REP-13-03-02