Մոլիբդեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մոլիբդեն


Մոլիբդենն արծաթափայլ տեսքով մետաղ է

Մոլիբդեն, քիմիական տարր է, որի նշանն է Mo, ատոմային թիվը՝ 42։
Անունը գալիս է հին հունարեն Μόλυβδος բառից, որ նշանակում է կապար։

1778թ. բացահայտել է շվեդ քիմիկոս Կարլ Շեելեն՝ ստանալով МоО3։ Օքսիդն ածխածնով վերականգնելու միջոցով մետաղի վիճակի է բերել այլ շվեդ քիմիկոս Պետեր Հյելմը 1782թ.։ Վերջինիս ստացած մոլիբդենին խառնված էր ածխածին և մոլիբդենի կարբիդ։
Մաքուր մոլիբդեն առաջին անգամ 1817թ. ստացել է շվեդ քիմիկոս Յոնս Բերցելիուսը։

Հատկությունները[խմբագրել]

Մաքուր վիճակում մոլիբդենը գորշ արծաթափայլ մետաղ է, կարծրությունն ըստ Մոհսի սանդղակի 5.5 է։ Հալման ջերմաստիճանն է 2623 °C ։ Բնության մեջ հանդիպող տարրերից միայն տանտալը, օսմիումը, ռենիումը, վոլֆրամը և ածխածինն ունեն հալման ավելի բարձր ջերմաստիճաններ։ Մոլիբդենի թույլ օքսիդացումն սկսում է 300 °C-ից։ Արտադրության մեջ օգտագործվող մետաղներից այն ունի ամենափոքր ջերմային ընդարձակման գործակիցը։

Իզոտոպները[խմբագրել]

Հայտնի է մոլիբդենի 35 իզոտոպ՝ 83-ից մինչև 117 ատոմային զանգվածներով։ Բնության մեջ հանդիպող իզոտոպները յոթն են՝ 92Mb, 94Mb,95Mb, 96Mb, 97Mb, 98Mb և 100Mb։ Դրանցից միայն մոլիբդեն-100-ն է անկայուն։ Նրա կիսատրոհման ժամանակը հավասար է 1019 տարի։
Մոլիբդեն-98-ն ամենատարածվածն է և կազմում է բոլոր մոլիբդենների 24.14%-ը։

Բնության մեջ տարածվածությունը[խմբագրել]

Երկրակեղևում մոլիբդենի պարունակությունը կազմում է նրա զանգվածի 3·10−4%-ը։ Ազատ տեսքով չի հանդիպում։ Հայտնի է մոլիբդենի մոտ 20 միներալ, որոնցից ամենակարևորներն են մոլիբդենիտը MoS2 (60 % Mo), պովելիտը СаМоО4 (48 % Мо), մոլիբդիտը Fe(MoO4)3·nH2O (60 % Mo) և վուլֆենիտը PbMoO4։

Արդյունահանումը[խմբագրել]

Մոլիբդենի արդիւնահանումը 2005թ.
Տոկոսներով՝ ամենախոշոր արտադրող ԱՄՆ-ի (94 600 տոննա)՝ համեմատ։
(Հայաստան՝ 7%)

Խոշոր հանքեր կան Չիլիում, Կանադայում, Նորվեգիայում, Ռուսաստանում, Մեքսիկայում, ԱՄՆ-ում, նաև՝ Հայաստանում։
2011թ. աշխարհում մոլիբդենի արտադրությունը եղել է 250 հազար տոննա։
Խոշորագույն արտադրողները եղել են՝

2009թ. օգոստոսի դրությամբ մոլիբդենի մեկ տոննայի շուկայական գինը եղել է մոտավորապես $30 հազար։ 1997թ.-ից մինչև 2003թ. տոննայի դիմաց $10 հազար գինը պահպանելուց հետո, 2005թ. հունիսին այն հասավ իր գագաթնակետին, կազմելով $103 հազար։[1]

2012թ. դրությամբ մոլիբդենի արժեքը կազմել է տոննայի դիմաց մոտավորապես $32 500։[2].

Արդյունահանումը Հայաստանում[խմբագրել]

Աշխարհի մոլիբդենի պաշարների ավելի քան 7%-ը գտնվում է Հայաստանում, հիմնականում՝ Քաջարանում։

Քաջարանի հանքերի պաշարը գնահատվում է ավելի քան 1 մլրդ տոննա և, ըստ հաշվարկների, Քաջարանի պղնձա-մոլիբդենային կոմբինատին աշխատանք կապահովի մոտավորապես 150 տարի։ Քաջարանում մաքուր մոլիբդենի պաշարը գնահատվում է մոտավորապես 550 հազար տոննա։ Հանքաքարում մոլիբդենի պարունակությունը կազմում է 0,055 %։[3]

Ստացումը[խմբագրել]

Մոլիբդենիտից մաքուր մոլիբդեն ստանալու համար նախ հարստացված հանքաքարը ենթարկում են ջերմային մշակման մինչև МоО3 օքսիդի առաջացումը։

2MoS2+7O2→2MoO3+4SO2

Դրանից հետո մոլիբդենի օքսիդը վերականգնում են ջրածնի միջոցով։

MoO3+3H2→Mo+3H2O

Կիրառությունը[խմբագրել]

Բարձր ջերմաստիճաններին առանց նշանակալի ընդարձակվելու կամ փափկելու մոլիբդենի դիմանալու հատկությունը նրան դարձնում է օգտակար՝ ամրանների, օդանավերի մասերի, էլեկտրական կոնտակտային մասերի, շարժիչների և շիկացման թելերի արտադրության ժամանակ։
Ամենաբարձր ամրության պողպատի համաձուլվածքը (օրինակ՝ 41xx պողպատները) պարունակում են 0.25%-ից մինչև 8% մոլիբդեն։ Չնայած այդպիսի փոքր բաժիններին, տարեկան որպես չժանգոտող պողպատի, գործիքային պողպատի և բարձր ջերմաստիճաններին դիմացող համաձուլվածքների բաղադրիչ օգտագործվում է ավելի քան 43 000 տոննա մոլիբդեն։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]