Յոդ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Յոդ
I
Յոդ

Յոդ, քիմիական տարր է, որի նշանն է I և ատոմային թիվը՝ 53։

Հայտնագործման պատմություն[խմբագրել]

Յոդը և նրա միացությունները Յոդը(J2) հայտնաբերել է Բ.Կուրտուան 1811թ.։ Այն սովորական պայմաններում մանուշակագույն բյուրեղական նյութ է, որի խտությունը 4.9գ/սմ3 է, tհալԺ=114 C, tեռ=183 C։ Ջրում վատ է լուծվում, իսկ որոշ օրգանական լուծիչներում(էթիլ սպիրտ, ծծմբաջրածին, CCl4)՝ լավ։ Տաքացնելիս գոլորշիանում է առանց հեղուկ վիճակի անցնելու(սուբլիմվում է), օսլայի հետ առաջացնում է կապույտ գույնի կոմպլեքս միացություն։ Յոդը մուգ մոխրամանուշակագույն, թույլ մետաղական փայլով բյուրեղական նյութ է։ Բյուրեղները գրաֆիտ են հիշեցնում և ունեն էլեկտրական հոսանք հաղորդելու հատկություն։ Սակայն, ի տարբերություն գրաֆիտի ու մետաղների մեծամասնության, պինդ յոդը ցնդող է և հեշտորեն վերածվում է գոլորշու։ Այդ երևույթը կոչվում է սուբլիմացում։ Յոդը ջրում լուծվում է դժվարությամբ, իսկ օրգանական լուծիչներում՝ հեշտությամբ։ Յոդը քիմիապես ակտիվ ոչ մետաղ է. անմիջականորեն փոխազդում է մետաղների մեծ մասի հետ, իսկ ածխածինը, ազոտը, թթվածինը, ծծումբը և սելենը յոդի հետ անմիջականորեն չեն փոխազդում։ Յոդը հազվագյուտ քիմիական տարր է. երկրակեղևում նրա պարունակությունը, ըստ զանգվածի, կազմում է ընդամենը 4x10–5 % (մոտ 1015 տ)։ Չնայած դրան՝ բնության մեջ յոդը հանդիպում է ամենուրեք. նույնիսկ թափանցիկ քվարցի (լեռնային բյուրեղապակի) գերմաքուր բյուրեղներում առկա են յոդի միկրոխառնուրդներ։ Յոդ կա հողում, ծովերի, լճերի ու գետերի ջրերում, բուսական բջիջներում և կենդանիների օրգանիզմներում։ Յոդ պարունակող միներալներ հանդիպում են խիստ հազվադեպ։ Այդ պատճառով էլ յոդ ստանալու համար խտացնում են այն պարունակող բնական լուծույթները, օրինակ՝ աղի լճերի ջուրը, կամ վերամշակում յոդի բնական կուտակիչները՝ ծովային ջրիմուռները։ Յոդը, ինչպես և կենսական կարևորություն ունեցող մյուս տարրերը, բնության մեջ կատարում է շրջապտույտ։ Յոդի միկրոքանակները բացառիկ դեր են կատարում մարդու, կենդանիների և բույսերի կենսագործունեության մեջ։ Օրինակ՝ 1854 թ-ին հաստատվել է, որ մարդու վահանագեղձի գործառույթի խանգարումը խպիպ (զոբ) հիվանդության հիմնական պատճառն է։ Յոդի օրական պահանջը մարդու օրգանիզմում 100–200 մկգ է։ Ուստի, խպիպի կանխարգելման նպատակով խմելու ջրին և կերակրի աղին ավելացվում է յոդ։ Յոդ պարունակող նյութերի բուժիչ հատկությունները ծանոթ էին մարդուն այդ տարրի բացահայտումից դեռևս 3 հզ տարի առաջ։ Յոդը պարունակվում է բոլոր հյուսվածքներում, իսկ մարդու օրգանիզմում հիմնականում արտադրվում է վահանագեղձում։ Խթանում է նյութափոխանակությունը և ակտիվացնում մկանների աշխատանքը։ Յոդը և նրա միացությունները բժշկության մեջ օգտագործվում են որպես հակասնկիկային, հակաբորբոքային և ցավը մեղմող միջոցներ։ Յոդն օգտագործում են նաև երկրաբաններն ու բուսաբանները, քիմիկոսներն ու մետաղագործները։ Այն առաջացնում է բազմաթիվ յոդօրգանական միացություններ, որոնք մտնում են որոշ ներկանյութերի բաղադրության մեջ։ Յոդի միացությունները կիրառվում են լուսանկարչության և կինոարդյունաբերության մեջ։ Որպես կատալիզորդ՝ յոդն օգտագործվում է արհեստական կաուչուկների արտադրության մեջ. նրա օգնությամբ են ստանում այնպիսի գերմաքուր նյութեր, ինչպիսիք են գերմաքուր սիլիցիումը, տիտանը, հաֆնիումը և ցիրկոնիումը։

Քիմիական հատկություններ[խմբագրել]

Ստանում են յոդիդների օքսիդացումից.

MnO2+2KJ+2H2SO4=J2+K2SO4+MnO2+2H2O

Cl2+2KJ=2KCl+J2

Հանդես է գալիս որպես մեղմ օքսիդիչ և վերականգնիչ.

2Al+3J2=2AlJ3

H2+J2=2HJ

H2S+J2=S+2HJ

SO2+J2+2H2O=H2SO4+2HJ

3J2+6NaOH=5NaJ+NsJO3+3H2O

Յոդաջրածինը(HJ) սուր հոտով, օդում ծխացող, անգույն, ջրում լավ լուծվող գազ է, tհալ=-51 C, tեռ=-35 C։

Ստանում են ջրային լուծույթում յոդի վերականգնումով.

J2+H2S=S+2HJ

3J2+2P+6H2O=2H3PO3+6HJ

Ինչպես նաև յոդիդներից.

2KJ+H2SO4=K2SO4+2HJ

Ջրային լուծույթում ուժեղ միահիմն թթու և ուժեղ վերականգնիչ է.

HJ=H(+)+J(-)

HJ+NaOH=NaJ+H2O

8HJ+H2SO4=4J2+H2S+4H2O

2HJ+Br2=2HBr+J2


J(-) իոնի որակական ռեակցիան վառ դեղին գույնի AgJ-ի նստվածքի առաջացումն է.

J(-)+Ag(+)=AgJ

Միջհալոգենային միացությունները(ինտերհալոգենիդները) հալոգենների իրար հետ առաջացրած միացություններն են։ Ստացվում են անմիջական սինթեզով։ Շատ անկայուն են, քայքայվում են ջրով և հիմքերով.

Cl2+Br2=2BrCl

BrCl+H2O=HCl+HBrO

BrCl+2NaOH=NaCl+NaBrO+H2O