Մոնղոլական կայսրություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մոնղոլական կայսրություն
Монголын Эзэнт Гүрэн
1206 - 1368  
Քարտեզ

Mongol Empire map.gif
(Մոնղոլական կայսրության տարածքային փոփոխությունները)

Ընդհանուր տեղեկանք
Մայրաքաղաք Կարակորում
Մակերես 24.000.000 կմԱ
Բնակչություն 100.000.000
Կրոն Շամանիզմ
Բուդդայականություն
Քրիստոնեություն
Իսլամ
Արժույթ Տարատեսակ մետաղադրամներ
Իշխանություն
Պետական կարգ Ընտրովի միապետություն
Պատմություն

Մոնղոլական կասյրություն (մոնղ.՝ Монголын эзэнт гүрэн; Միջին մոնղոլերեն Yeke Mongγol ulus - Մեծ Մոնղոլական պետություն, մոնղ.՝ Их Монгол улс), պետություն, հիմնադրված XIII-րդ դարում Չինգիզ խանի և իր հաջորդների նվաճումների հետևանքով։ Մոնղոլական կայսրությունը աշխարհի երբևէ գոյություն ունեցած ամենամեծ պետություններից է, ներառելով վիթխարի տարածքներ Դանուբ գետից մինչև Ճապոնական ծով և Բալթիկ ծովից մինչև Հնդկաչին (տարածքը 24 000 000 կիլոմետր քառակուսի [1][2])։ Կայսրության մայրաքաղաքն էր Կարակորում։ Մոնղոլ նվաճողները բացառիկ դաժանություն էին հանդես բերում։ Այդ իսկ պատճառով ժամանակի պատմիչները վախով են խոսում մոնղոլների մասին։ Նրանք առանձին դաժանությամբ էին գրավում քաղաքները։ Նրանց հիմնական հաղթաթուղթը արագ հեծելազորն էր, որը կարող էր հազարավոր կիլոմետրեր կտրել շատ կարճ ժամանակահատվածում։

Պատմություն[խմբագրել]

Gran muralla badalig agosto 2004JPG (cuadrado).jpg

Կենտրոնական Ասիայի տափաստաններում հնագույն ժամանակներից բնակվում էին քոչվորական անասնապահությամբ զբաղվող մոնղոլական ցեղեր։ Քաղաքական կազմակերպման առումով նրանք միասնական չէին և կազմել էին բազմաթիվ ցեղային միություններ։ Մոնղոլներն զբաղեցնում էին լայնածավալ տարածքներ Բայկալ լճից մինչև Ենիսեյ գետ և Հարավային Սիբիրից մինչև Չինական մեծ պարիսպ։ 11–12 դարերում մոնղոլական ցեղերի մոտ տոհմատիրական կարգերն սկսում են քայքայվել, և ձևավորվում են ավատատիրական հարաբերություններ։ Մոնղոլական միասնական պետության առաջացումը կապված է Թեմուչինի (1155–1227) գործունեության հետ։ Նա զենքի ուժով կարողացավ միավորել մոնղոլական տարբեր ցեղերի և ստեղծել մոնղոլական առաջին պետությունը։ 1206 թվականին հրավիրվեց համամոնղոլական առաջին կուրուլթայը (համագումար), որին մասնակցում էին համարյա բոլոր ցեղերի ներկայացուցիչները։ Թեմուչինը հռչակվեց համամոնղոլական տիրակալ ստանալով Չինգիզ խան անունը։ Նա ստեղծեց ուժեղ և կանոնավոր բանակ։ Պետության ստորին ռազմավարչական միավորն ընտանիքների այն խումբն էր, որը կարող էր տրամադրել 10 զինվոր։ Հաջորդն այն միավորներն էին, որոնք տրամադրում էին 100, ապա 1000, հետո 10000 զինվոր։ Սա հնարավորություն տվեց մոնղոլական բանակի զինվորների թիվը հասցնելու 95 հազարի և ձեռնամուխ լինելու լայնածավալ նվաճումների։ 1215 թվականին մոնղոլները գրավեցին Հյուսիսային Չինաստանը, իսկ 1221 թվականին Կենտրոնական Ասիան։ Չինգիզ խանի հաջորդները նվաճեցին Իրանը, Հայաստանը, Միջագետքը, Փոքր Ասիայի մեծ մասը։ Գրավելով ռուսական հողերը մոնղոլները շարժվեցին Լեհաստան և Հունգարիա։ Նրանց առաջապահ ջոկատները հասան մինչև Ադրիատիկ ծովի ափերը։ Սակայն մոնղոլական բանակներն արդեն ուժասպառ էին եղել և հեռացան այս շրջաններից։ 1258 թվականին նրանք գրավեցին Բաղդադը, և Արաբական խալիֆայությունը դադարեց գոյություն ունենալուց։ Մոնղոլական կայսրության տարածքը ձգվում էր Խաղաղ օվկիանոսից մինչև Միջերկրական ծով։ Տերության գլուխ կանգնած էր անսահմանափակ իշխանությամբ օժտված Մեծ խանը, որը սկզբում նստում էր Կարակորում քաղաքում, իսկ 1271 թվականին Խուբիլայը մայրաքաղաքը տեղափոխեց Պեկին։ Կայսրությունը բաժանված էր հինգ ուլուսների (փոխարքայություն)։ Չորրորդ ուլուսի մեջ մտնում էին Իրանը, Իրաքը, Հայաստանը, Աղվանքը, Վրաստանը և Փոքր Ասիան։ Մայրաքաղաքը Թավրիզն էր։ Նվաճված երկրներում մոնղոլները սովորաբար կառավարումը թողնում էին տեղացիներին այն պայմանով, որ նրանք ճշգրտորեն կատարեն ռազմական և հարկային պարտավորությունները։ Զենքի ուժով ստեղծված մոնղոլական կայսրությունը, որի կազմի մեջ մտնում էին զարգացման տարբեր աստիճան ունեցող ժողովուրդներ, չէր կարող երկար գոյատևել, և արդեն 13-րդ դարի վերջին այն տրոհվեց։

Իր հզորության գագաթնակետին կայսրությունը ներառում էր Միջին Ասիան, Սիբիրը, Արևելյան Եվրոպան, Մերձավոր Արևելքը, Չինաստանը և Տիբեթը։ XIII-րդ դարի երկրորդ կեսին կայսրությունը տրոհվեց կիսանկախ իշխանությունների` ուլուսների։ Իսկ 14-րդ դարի վերջերին կայսրությունը վերջնականապես դադարեց գոյություն ունենալ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Peter Turchin, Thomas D. Hall and Jonathan M. Adams, «East-West Orientation of Historical Empires», Journal of World-Systems Research Vol. 12 (no. 2), pp. 219—229 (2006).
  2. Rein Taagepera «Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia», International Studies Quarterly Vol. 41, 475—504 (1997).

Գրականություն[խմբագրել]

  • 11-րդ դասարանի համաշխարհային պատմություն դասագիրք