Շիա իսլամ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Իսլամ

Իսլամ

Հավատի հիմքեր

Միաստվածություն
Աստվածային արդարություն
Մարգարե · Ահեղ դատաստան · Իմամաթ

Իսլամի հիմնասյուներ

Վկայություն · Աղոթք · Նվիրաբերություն
Պահք  · Ուխտագնացություն
Սրբազան պատերազմ

Պատմություն և ներկայացուցիչներ

Մուհամմադ մարգարե
Մարգարեներ · Խալիֆներ
Սուննիներ · Շիաներ

Գրքեր և օրենքներ

Ղուրան · Սուննա · Հադիսներ
Շարիաթ · Ֆիկհ
Հանաֆիականություն ·Մալիքիականություն
Շաֆիականություն ·Հանբալիականություն
Ջաֆարիականություն

Արաբամուսուլմանական փիլիսոփայություն

Մութազիլիականություն
Աշարիականություն
Սուֆիզմ

Մշակույթ և հանրություն

Արվեստ · Տոներ
Տոմար
Մզկիթներ

Պորտալ:Իսլամ

п · о · р


Շիա Իսլամ (արաբ․՝ شيعة اسلام‎‎) - թվաքանակով երկրորդ ամենամեծ դավանանքը, Սուննի իսլամից հետո։ «Շիա» եզրը պատմական «Շիաթ Ալիի» կրճատ տարբերակն է (արաբ. شيعة علي Շիաթու Ալի), որ նշանակում է Ալիի հետևորդներ։[1]

Շիաները իսլամի (արաբ․՝ اسلام‎‎) այն հետևորդներն են, ովքեր ընդունում են Ալի իբն Աբի Տալիբին (արաբ․՝ علي ابن ابي طالب‎‎) և նրա հետնորդներին որպես միակ օրինական խալիֆներ (արաբ․՝ خليفة‎‎), կրոնական ղեկավարներ և հոգևոր ուսուցիչներ: Սկզբնապես շիական շարժումը հանդես էր գալիս քաղաքական պահանջներով: Սրան զուգահեռ աստիճանաբար տեղի էր ունենում շիական գաղափարների դավանաբանական ամրագրում: Սուննիզմի և շիիզմի միջև գլխավոր և հիմնական տարաձայությունը կայանում է իմամի և իմամաթի վերաբերյալ նրանց ունեցած գաղափարներով: Սուննիների (արաբ․՝ سني‎‎) համար իմամը (խալիֆը)` հոգևոր և աշխարհիկ առաջնորդ է, ով ընտրվում էր Կուրեյշցիներից ումմայի անդամների կողմից, որպեսզի կարգավորեր համայնքի կյանքը շարիաթի (արաբ․՝ شريات‎‎) օրենքներին համապատասխան և հետևեր աստվածային կամքի կատարմանը: Մինչդեռ շիաների համար իմամության իրավունք ուներ միայն Մուհամմադի (արաբ․՝ محمد‎‎) ընտանիքի անդամը, այսինքն Ալին և նրա ժառանգները: Շիաների համար իմամը Մուհամմադի առաքելության ժառանգողն է և իմամաթը չէր կարող կախված լինել մարդկանց կամքից:

Շիական խմբավորումների դավանաբանական հայացքը ամենաբազմազանն է` սկսած չափազանց արմատականներից և «ծայրահեղականներից» (ղուլաթ,արաբ․՝ غلات‎‎), որոնց ուղղափառ իսլամի ներկայացուցիչները մուսուլմաններ չեն համարում (մասնավորապես Ալիին և այլ իմամների աստվածացնելու պատճառով), մինչև չափավորները: Իսլամը, բացի սուննի-շիա բաժանումից, որը հիմնականն էր և շարունակում է մնալ այդպիսին մեր օրերում ևս, ժամանակի ընթացքում ունեցավ նաև այլ բաժանումներ, հատկապես շիիզմի ներսում: Չափավոր շիա-իմամականները ընդունում էին 12 իմամների հաջորդականությունը (հենց այդտեղից էլ ծագում է նրանց անվանումը` իսնաաշարիականներ): 11-րդ Իմամ Հասան ալ-Ասկարիի (արաբ․՝ حسن العسكري‎‎) մահից հետո (873 թվական), իմամականները ընդունեցին նրա որդուն` մանկահասակ Մուհամմադին՝ որպես 12-րդ իմամ, որը սակայն, որոշ ժամանակ անց անհետացավ, ենթադրաբար սպանվեց: Իմամականները նրան հռչակեցին «թաքնված» իմամ: Եվ հենց «թաքնված» իմամի գաղափարը դարձավ իմամականների հիմնական դոգմաներից մեկը:

Առաջին պառակտումը շիական համայնքում:Զեյդ իբն Ալիի գործունեությունը[խմբագրել]

Սակայն դեռևս Օմայյանների օրոք, 731 թվականին 5-րդ իմամ Մուհամմադ ալ-Բաքիրի (արաբ․՝ محمد الباكر‎‎) մահից հետո շիական համայնքում տեղի ունեցավ առաջին բաժանումը: Ալ-Բաքիրի մահից հետո նրա շիա կողմնակիցները բաժանվեցին մի քանի խմբերի, որոնց մեծամասնությունը որպես իմամ ճանաչում էր նրա ավագ որդի Աբու Աբդալլահին (արաբ․՝ ابو ابدلاح‎‎), ով ավելի ուշ ստացավ «աս-Սադիկ» («Ճշմարտացի» արաբ․՝ الصادق‎‎) մականունը, որը նրան հայրն էր շնորհել: Իսկ շիաների մի մասը, որ դժգոհ էր Աս-Սադիկի` Օմայյանների դեմ պայքարում պասիվությունից, միավորվեց Զեյդ իբն Ալիի (արաբ․՝ زيد ابن علي‎‎)` ալ-Բաքիրի խորթ եղբոր և աս-Սադիկի հորեղբոր շուրջ և նրան հռչակեց 5-րդ իմամ: Զեյդը անհրաժեշտ էր համարում արդար իմամի առկայությունը և համայնքի անդամների պարտականությունն էր համարում անարդար կառավարչին գահընկեց անելը:Զեյդը նշանակություն չէր տալիս իմամության ժառանգության սկզբունքին և պասիվ քաղաքականությանը, ինչպես նաև պատրաստ չէր ընդունել պատկերացումները կապված Մահդի իմամի մարգարեության հետ: Տեսականորեն Աս-Սադիկի հորեղբայրը հայտարարում էր, որ, չնայած Ալին համարվում էր մարգարեի ամենաարժանի (ալ-աֆդալ,արաբ․՝ الافضل‎‎) ժառանգորդը, նա պետք է հավատարմություն պահպաներ նաև նախորդ խալիֆների նկատմամբ, չնայած նրանք ավելի քիչ էին արժանի դրան (ալ-մաֆդուլ,արաբ․՝ المفضل‎‎):Զեյդն իր այս տեսակետի շնորհիվ ավելի ուշ ձեռք բերեց ոչ շիա մուսուլմանների համակրանքը: Զեյդ իբն Ալին օրինական է համարել այն կառավարողների իշխանությունը, որոնք Մուհամմադի ընտանիքից չէին: Նա միայն նշում էր, որ Ահլ ալ-Բեյթից (արաբ․՝ اهل البيت‎‎) կատարած ընտրությունն ավելի գերադասելի է:

Կառավարման օրինական լինելու պայման է կառավարողի նկատմամբ հավանությունը ժողովրդի կողմից և արդարությունը: Զեյդ իբն Ալին ընդունում էր Աբու Բաքրի (արաբ․՝ ابو بكر‎‎) և Օմարի (արաբ․՝ عمر‎‎) իշխանությունը և ի տարբերություն շիա-իմամականների, նա չէր համարում Ալի իբն Աբի Տալիբի խալիֆայությունը Մուհամմադի կողմից նշանակված: Ոչ մի տեղեկություն չկա այն մասին, որ Զեյդ իբն Ալին ճանաչել է Մուհամմադի ընտանիքի անդամների անսխալական լինելը, որը ճանաչել և ճանաչում են շիական շատ խմբավորումներ: Բայց, չնայած դրան, զեյդիների որոշ խմբեր ավելի ուշ ընդունեցին Ալիի, նրա կնոջ՝ Ֆատիմայի (արաբ․՝ فاطمة‎‎) և նրանց որդիների՝ Հասանի և Հուսեյնի անսխալական լինելու մասին դրույթը: Զեյդը նաև ոչինչ չի ասել «թաքնված» իմամի՝ կաիմի (արաբ․՝ قايم‎‎) մասին, ով կգա աշխարհը փրկելու: Այս համոզմունքը ընդունում է շիաների մեծամասնությունը: Ավելի ուշ, որոշ զեյդիներ նույնպես ընդունեցին այն: Զեյդը չէր ընդունում Աստվածային որոշման «փոփոխությունը»՝ բադան (արաբ․՝ بدى‎‎): Սա ընդունում էին շիական շատ խմբավորումներ: Եթե նրանց կողմից ճանաչված իմամները առաջ էին քաշում իրենց նախորդի կարծիքին հակասող դատողություն, ապա նրանք գտնում էին, որ Աստված փոխել է իր որոշումը այդ հարցի շուրջ: Մեծ մեղք գործածների (քաբաիր,արաբ․՝ كباير‎‎) հարցում Զեյդ իբն Ալին մոտ էր մութազիլիականների դիրքորոշմանը և գտնում էր, որ մեղք գործածները կգտնվեն միջանկյալ դիրքում՝ հավատքի և անհավատության միջև: Աստվածային նախախնամության և մարդու ազատ կամքի հարցով Զեյդը գտնում էր, որ մարդը ազատ է և ինքն է պատասխան տալիս իր արարքների համար, որոնք կատարվում են Աստծո կողմից տրված ուժով: Բայց անթույլատրելի արարքները Աստծո կողմից չեն արժանանում հավանության:Զեյդի մարտնչող քաղաքականության և պահպանողական ուսմունքի միասնությունը նրա շուրջ համախմբեց նաև բազմաթիվ շիաների: Զեյդը Օմայյան խալիֆ Հիշամի դեմ 740 թվականին սկսեց ապստամբություն, որը ձախողվեց, իսկ Զեյդը և նրա կողմնակիցները մահացան: Չնայած Զեյդի ապստամբության ձախողմանը, զեյդիական շարժումը չդադարեց: Նրանք մշակեցին սեփական աստվածաբանական տեսությունը, և չնայած տեսության առումով նրանք շիաների մեջ ամենաչափավորն էին, բայց քաղաքական տեսանկյունից ամենաակտիվն էին, ինչի արդյունքում էլ 9-րդ դարի երկրորդ կեսին զեյդիները ստեղծեցին երկու պետություն, որոնցից մեկը Եմենում, մյուսը` Հյուսիսային Պարսկաստանի մերձկասպյան գավառներում:

Ջաֆար աս-Սադիկը իշխանության համար պայքարում[խմբագրել]

Վերադառնալով Ջաֆար Աս-Սադիկին՝ պետք է նշել, որ նրա իմամաթի սկզբնական շրջանում կարևոր փոփոխություններ էին տեղի ունենում նաև քաղաքական ասպարեզում: Մի քանի տասնամյակ շարունակ ակտիվ քաղաքականության արդյունքում Աբբասյանները 750 թվականին գրավեցին իշխանությունը` հեռացնելով Օմայյաններին: Նրանց այդ գործում ակտիվորեն աջակցում էին շիաները: Դա կապված էր այն փաստի հետ, որ Աբբասյանները ևս ժխտում էին Օմայյանների իշխանության օրինականոթյունը, ասելով,որ արաբական խալիֆայության օրինական կառավարող կարող է լինել միայն Մուհամմադ մարգարեի ընտանիքի անդամը կամ նրա ժառանգը: Աբբասյանները կառավարեցին արաբական խալիֆայությունը, փաստացի կամ անվանապես մոտ 5 դար` ընդհուպ մինչև 1258 թվականը:

Աբբասյանների ապստամբությունը շրջադարձային եղավ իսլամի վաղ պատմության համար` փոփոխելով սոցիալ-քաղաքական և տնտեսական գոյություն ունեցող կարգերը: Լարվեցին, ապա բացահայտ թշնամանքի վերածվեցին Աբբասյանների և շիաների միջև հարաբերությունները: Աբբասյանները, ում նրանք աջակցել էին ապստամբության ընթացքում, միամտորեն հավատալով, որ Օմայյանների տապալման դեպքում իրենք որպես Ալիի հետևորդներ կգան իշխանության, իշխանությունը ստանձնելուց հետո անգամ չէին էլ մտածում շիաներին մասնակից դարձնել երկրի կառավարմանը: Շիաները փորձեցին ապստամբություն բարձրացնել, սակայն այն ձախողվեց և Աբբասյանները հալածանքներ սկսեցին նրանց դեմ:

Պատմական այսպիսի իրադրությունում անգամ Աս-Սադիկը չէր դրսևորում քաղաքական առաջնորդի հատկանիշներ: Նա գտնում էր, որ իմամից չէր պահանջվում ուժով պայքարել իշխող ռեժիմի դեմ իր իրավունքների համար: Աշխարհը չի կարող գոյություն ունենալ առանց իմամ, ով երկրի վրա Ալլահի ներկայացուցիչն է (հուջջաթ Ալլահ, արաբ․՝ حجة الله‎‎): Ճշմարիտ իմամի ընդունումը և նրան ենթարկվելը յուրաքանչյուր հավատացյալի պարտականությունն է: Աստվածային կերպով և նասսի սկզբունքով նախորդ իմամից գիտելիքը (իլմ,արաբ․՝ علم‎‎) ժառանգածը դառնում էր կրոնական միակ օրինական ժառանգորդը, եթե նույնիսկ չէր ղեկավարում որպես խալիֆ: Այսպիսով իմամության և խալիֆայության ինստիտուտները բաժանվեցին միմյանցից:

Իմամ Ջաֆարի գերեզմանը Բակի մզկիթում

Ջա’ֆար աս-Սադիկը ժամանակի ընթացքում հայտնի դարձավ որպես գիտնական-աստվածաբան: Իմամի և նրա կողմնակիցների վարած ինտելեկտուալ գործունեության շնորհիվ իմամականները ստացան հստակորեն կազմված ծեսերի համակարգ, ինչպես նաև խիստ աստվածաբանական և իրավական տեսություն:Հիմնվելով հոր ստեղծած հիմքի վրա` իմամ աս-Սադիկը և նրա կողմնակիցները ձևավորեցին նաև իմամության տեսության հիմնական գաղափարները, որոնք հետագայում պահպանվել են ավելի ուշ շիաների` իսնա’աշարիների և իսմայիլիների կողմից:

Իսմաիլականության՝ որպես շիիզմի առանձին ճյուղի առաջացումը[խմբագրել]

VIII դարում շիիզմից, ինչպես նշվեց, անջատվեց նոր ճյուղ` իսմաիլիականությունը: Այն առաջացավ Աս-Սադիկի վիճահարույց քայլի հետևանքով: Ընդունելով իմամական շիական գլխավոր դոգման` իմամների հետևողական հաջորդականությունը, որի խախտումը համարվում էր մեծագույն նահանջ շիականության հիմնադրույթներից, Աս-Սադիկը իր իրավահաջորդին` Իսմայիլին (արաբ․՝ اسماعيل‎‎), զրկեց իմամությունից՝ դեռևս իր կենդանության օրոք 7-րդ իմամ նշանակելով կրտսեր որդի Մուսա ալ-Կազիմին (արաբ․՝ موسى الكاظم‎‎): Շիաների մի մասը Աս-Սադիկի այս քայլը համարեց օրինական և ընդունեց Ալ-Կազիմին՝ որպես իմամ: Սակայն շիաների մի մասը հրաժարվեց ընդունել այդ որոշումը՝ գտնելով, որ նա իրավունք չուներ իր ավագ որդուն՝ Իսմայիլին, զրկել իմամությունից: Նրանց փաստարկները հանգում էին հետևյալին:

  • Յուրաքանչյուր հաջորդ իմամի նշանակումը չի կարող տեղի ունենալ նրա հաջորդի կամայական որոշումով, քանի որ իմամ նշանակվելը աստվածային բարեհաճություն է և իմաստության դրսևորում, որը չի կարող փոփոխվել:
  • Քանի որ Ջաֆար աս-Սադիկը արդեն մի անգամ Իսմայիլին հռչակել էր իմամ, ապա նա իրավունք չուներ նրան զրկել իմամությունից:

Սադիկի կողմնակիցները որպես հակափաստարկ բերում էին այն, որ Իսմայիլը 760 թվականին մահացել էր և շիական համայնքը չպետք է մնար առանց իմամ: Սակայն Իսմայիլի կողմնակիցները տարածեցին լուրեր այն մասին, որ Իսմայիլը իբրև իրականում չի մահացել, և որ անգամ նրան տեսնողներ են եղել 760 թվականից հետո: Ջաֆար աս-Սադիկի կողմնակիցները իրենց դիրքերը ամրապնդելու նպատակով սկսեցին տարածել այն վարկածը, թե իմամը զրկել է իր որդուն իմամությունից, քանի որ վերջինս գինեմոլ է եղել, իսկ Ղուրանը արգելում է գինեմոլությունը: Իսմայիլին իմամությունից զրկելու ամենահավանական տարբերակն այն է, որ իմամ Ջաֆարը կողմնակից էր ավելի մեղմ քաղաքականության, իսկ Իսմայիլը ավելի կոշտ և արմատական քաղաքականության կողմնակից էր:

Այն շիաները, ովքեր կողմնակից էին իմամների նշանակմանը ըստ ժառանգականության սկզբունքի և ելնելով դրանից գտնում էին, որ օրինական իմամը Իսմայիլն էր, նրա որդուն` Մուհամմադ իբն Իսմայիլին (արաբ․՝ محمد ابن اسماعيل‎‎) ընդունեցին որպես 7-րդ իմամ , և սկսեցին կոչվել իսմայիլականներ: Այսպիսով, նման քաղաքական և գաղափարախոսական պայմաններում հիմք դրվեց իսմաիլականությանը:

Իսմաիլականությունը՝ որպես գաղափարախոսություն[խմբագրել]

Իսմայիլիզմի՝ որպես առանձին կրոնագաղափարախոսության, վերջնական ձևավորումը տեղի է ունեցել 9-րդ դարի վերջերին: Իմամները համարվում են անսխալական, պատասխան չեն տալիս ոչ մեկի առջև և կարող են անել ամեն ինչ, ինչ անհրաժեշտ կհամարեն: Չէ որ իրենք հատուկ գիտելիքների են տիրապետում, որոնք ոչ մեկին հասանելի չեն: Մարդիկ էլ պետք է ենթարկվեն նրանց, քանի որ նրանք միշտ բարին են գործում: Իր ուսմունքում իսմաիլականությունը փոխառել է նեոպլատոնականների, գնոստիկների և այլ անտիկ դպրոցների դրույթները: Մեծ ուշադրություն էր դարձվում թվերի առեղծվածին: Հատկապես նրանց կողմից մեծարվում էր 7 թիվը: Համապատասխան Պլատոնի փիլիսոփայական աշխարհայացքի՝ իսմայիլականները երկրային աշխարհը դիտում էին որպես իդեալական աշխարհի որոշակի արտացոլում: Իսմայիլականների մշակած սկզբունքով Աստված արարվածը շարժման մեջ է դնում իր հրամանով` ամր (արաբ․՝ امر‎‎), կամ խոսքով` քալիմա (արաբ․՝ كلمة‎‎): Աստծո խոսքը կամ հրամանը իր և իր արարածի միջև անմիջական կապն է: Համաշխարհային միտքը` ակլ, նրա առաջին ստեղծածն էր, որը առաջացավ ոչնչից շնորհիվ աստվածային կամքի: Միտքը հավերժ է, անշարժ: Էմանացիայի` ինբիաս (արաբ․՝ انبياس‎‎), արդյունքում միտքը ծնում է համաշխարհային հոգին` նաֆս (արաբ․՝ نفس‎‎): Հոգին կատարյալ չէ և դեպի կատարելություն իր ձգտման ընթացքում ունի մտքի կարիքը: Համաշխարհային միտքն ու հոգին ունեն իրենց անվանումները` նախորդող` սաբիկ (արաբ․՝ سابق‎‎) և հաջորդող` թալի (արաբ․՝ تالي‎‎): Հոգու ձգտումը դեպի կատարելություն բացատրում է նրա ակտիվությունն ու շարժունակությունը: Էմանացիայի միջոցով հոգին ծնում է առաջնային մատերիան և ձևը, որոնք էլ հիմք են ծառայում նյութական աշխարհի կառուցման համար: Արարման գործընթացը տեղի է ունենում հետևյալ կերպ` սկզբում հոգին ծնում է 7 ոլորտները և աստղերը, 7 ոլորտներից` 4 պարզագույն տարրերը` մուֆրադաթ (արաբ․՝ مفردات‎‎)` խոնավություն, չորություն, ցուրտ և ջերմություն: Դրանք միախառնվում և ստեղծում են 4 բարդ նյութերը`մուրակաբաթ (արաբ․՝ مراقبات‎‎)` հող, ջուր, օդ և կրակ: Այս նյութերի միախառնման արդյունքում առաջանում են բույսերը, որոնք ունեն վեգետատիվ հոգի` ան-նաֆս ան-նամիյա (արաբ․՝ النفس النامية‎‎) և կենդանիները` կենդանական հոգով`ան-նաֆս ալ-հիսսիյա (արաբ․՝ النفس الحسية‎‎): Եվ վերջապես վերջինից ստեղծվել է մարդը` բանական հոգով` ան-նաֆս ան-նատիկա (արաբ․՝ النفس الناطقة‎‎):

Իսնաաշարիականություն:Ձևավորումը և գաղափարախոսությունը[խմբագրել]

Շիաների մի մասը ընդունում է Ջաֆար աս-Սադիկի որոշումը և ընդունում Մուսա ալ-Կազիմին և նրան հաջորդած իմամներին: Այս ճյուղի հետևորդները կոչվել են 12-ականներ կամ իսնաաշարիականներ: Իսնաաշարիների հավատքի համաձայն՝ Մուհամմադի մահից հետո Ալլահի կողմից հայտնությունների առաքումը դադարեցվել է: Սակայն դրանից հետո անհրաժեշտություն է առաջացել աստվածային օրենքների կիրառումը հասարակության մեջ և հավատացյալների առօրյա կյանքում: Այս գործառույթը սկսեցին իրականացնել 4-րդ ուղղափառ խալիֆ՝ Ալի իբն Աբի Տալիբի հետնորդ-իմամները: Նրանք համարվում են Մուհամմադի ընտանիքի անդամները՝ Ահլ ալ-Բեյթ (أهل البيت): Իսնաաշարիականության մեջ իմամը իսլամի առաջնորդն ու ուսուցիչն է, որը գործում է Ալլահի անունից: Իմամները անմեղ են, համարվում են անմեղսունակ և երբեք չեն մոլորվում: Անմեղսունակ են համարվում ոչ միայն 12 պաշտված իմամները, այլ նաև Մուհամմադի դուստր Ֆատիման: Ամեն կարգադրություն և իմամի ամեն խոսք շիաները համարում են ճշմարտացի ապացույց՝ հուջջա (արաբ․՝ حجة‎‎): Այս կարգադրություններին ենթարկվելը նշանակում է ենթարկվել Ալլահին, իսկ մերժելը՝ ըմբոստանալ նրա դեմ:

Իսնաաշարիների կողմից պաշտվող իմամներն են՝

1. Ալի իբն Աբի Տալիբ (արաբ․՝ علي ابن ابي طالب‎‎)

2. Հասան իբն Ալի ազ-Զաքի (արաբ․՝ حسن ابن علي الزكي‎‎)

3. Հուսեյն իբն Ալի աշ-Շահիդ (արաբ․՝ حسين ابن الشاهد‎‎)

4. Ալի իբն Հուսեյն աս-Սաջադ (արաբ․՝ علي ابن حسين السجاد‎‎)

5. Մուհամմադ իբն Ալի ալ-Բակիր (արաբ․՝ محمد ابن علي الباكر‎‎)

6. Ջաֆար իբն Մուհամմադ աս-Սադիկ (արաբ․՝ جعفر ابن محمد الصادق‎‎)

7. Մուսա իբն Ջաֆար ալ-Քազիմ (արաբ․՝ موسى ابن جعفر الكاظم‎‎)

8. Ալի իբն Մուսա առ-Ռիզա

9. Մուհամմադ իբն Ալի ալ-Ջավադ (արաբ․՝ محمد ابن علي الجواد‎‎)

10. Ալի իբն Մուհամմադ ալ-Հադի (արաբ․՝ علي ابن محمد الحادي‎‎)

11. Հասան իբն Ալի ալ-Ասկարի (արաբ․՝ حسن ابن علي العسكري‎‎)

12. Մուհամմադ իբն Հասան (համարվում է թաքնված, սպասված իմամ՝ Մահդի ալ-Մունթազար,արաբ․՝ مهدي المنتظر‎‎)։

Ինչպես և շիիզմի բոլոր հիմնական ճյուղերում, իսնաաշարիականության մեջ նույնպես առկա է հավատքը դեպի «թաքնված իմամը» (ալ-Կաիմ,արաբ․՝ القايم‎‎): «Թաքնված իմամը» շիաներին ղեկավարում է իր «թաքստոցից», որում նա բնակվում է: Շիաների պարտականությունն է պարտադիր ենթարկվել իրենց ժամանակի իմամին: Իսնաաշարիականության մեջ «թաքնվածը» 12-րդ իմամ Մահդի ալ-Մունթազարն է: Նա իր թաքստոցի մեջ կմնա այնքան ժամանակ, ինչքան կամենա Ալլահը և այդ թաքստոցից կղեկավարի շիաներին: Իսկ նշանակված ժամին նա կիջնի երկիր և կհաստատի արդարության և բարեկեցության թագավորությունը: Իսնաաշարիների ավանդությունների համաձայն՝ իմամ Մահդին, վախենալով իր կյանքի համար, թաքնվում էր ժողովրդական զանգվածներից և միշտ իր կարգադրությունները փոխանցում էր իր լիազոր ներկայացուցիչների միջոցով: Իր «թաքնված լինելու փոքր շրջանում»՝ ալ-քայբա աս-սաղիրա , իմամ ալ-Մահդին իր հետևորդների հետ շփվում էր այդ մարդկանց միջնորդությամբ: Այս շրջանը տևել է 70 տարի՝ 882-951 թվականներին: Իմամի վերջին լիազոր-ներկայացուցչի մահից հետո շիաները հայտարարեցին, որ այդ պահից սկսում է «թաքնված լինելու մեծ շրջանը»՝ ալ-քայբա ալ-քաբիրան, որը սկսվեց 329 թվականին և շարունակվում է մինչ այսօր: Ինչպես և շիաների մեծամասնությունը, այնպես էլ իսնաաշարիները առաջին երեք խալիֆներին՝ Աբու Բաքրին, Օմարին և Օսմանին (արաբ․՝ عثمان‎‎) չեն ընդունում խալիֆայությանն արժանի և պնդում են, որ մուսուլմանական համայնքը իրավունք ունի ղեկավարել միայն Մուհամմադի ընտանիքից՝ Ահլ ալ-Բեյթից մեկը: Նրանք Ալիին համարում են ոչ միայն լավագույնը մուսուլմաններից, այլև Մուհամմադի բոլոր զինակիցներից: Շատ զինակիցների նշանակությունը և արժանիքները իսնաաշարիականության մեջ ժխտվում են: Իսնաաշարիականության մեջ պարտադիր է թաքցնել սեփական կրոնական համոզմունքները այն դեպքերում, երբ շիային անմիջական վտանգ է սպառնում: Այսինքն, արտաքնապես շիան հրաժարվում է իր կրոնից, բայց նրա սիրտը մնում է հավատարիմ դրան:

Համոզմունքները թաքցնելը կոչվում է թակիա: Գործնական կամ իրավական հարցերում շիան պետք է անշեղորեն հետևի հոգևոր վերին հեղինակության՝ մուջթահիդի (արաբ․՝ مجتهد‎‎) կարգադրություններին: Մուջթահիդները կարևոր դեր են խաղում շիական համայնքի կյանքում, ունեն սոցիալական բարձր կարգավիճակ և նշանակություն: Ղուրանի մեկնաբանության առանձնահատկությունները իսնաաշարիական շիիզմում. Ելնելով նրանից, որ իսնաաշարիական շիիզմի համաձայն իմամներն անմեղսունակ են, և ամեն մեկի կարգադրությունը գնահատվում է որպես Ալլահինը, նրանք գտնում են, որ Ղուրանի մեկնաբանությունը միայն իրենց է ճանաչելի: Այսինքն, նրանց կողմից ընդունվում են միայն այն ավանդությունները, որոնք տանում են դեպի իմամներ: Շիական ավանդույթը ժխտում է բոլոր ավանդությունները և մեկնաբանությունները, որոնք տանում են դեպի Մուհամմադի զինակիցները, ինչպես դա ընդունված է սուննիականության մեջ: Ղուրանի (ինչպես նաև Սուննայի) մեկնաբանման բնութագրիչ առանձնահատկություն է համարվում իսնաաշարիների համոզմունքը այն բանում, որ բոլոր այաթները (նաև հադիսները,արաբ․՝ حديث‎‎) ունեն ինչպես բացահայտ՝ զահիր (արաբ․՝ ظاهر‎‎), այնպես էլ թաքնված՝ բատին (արաբ․՝ باطين‎‎) իմաստներ: Ընդ որում Ղուրանի մեկնաբանման մեջ ակնհայտ իմաստները չեն հակասում թաքնված իմաստներին և հակառակը: Ղուրանի բոլոր հայտնի և գաղտնի իմաստները հայտնի են եղել միայն Մուհամմադին, վերջինս էլ դրանք փոխանցել է իր ընտանիքի անդամներին՝ Ահլ ալ-Բեյթին: Այդ պատճառով էլ ցանկացած մեկնաբանություն պետք է դեպի նրանց տանի:

Տես նաև[խմբագրել]

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Ислам; Энциклопедический словарь, Москва 1990:
  • Ահմեդ, Մուկարամ (2005)։ Encyclopedia of Islam։ Anmol Publications PVT. LTD, 234։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. The New Encyclopædia Britannica, էջ 738