Կարթագեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Կարթագեն
լատ.՝ Carthago
փյունիկ.՝ 𐤒𐤓𐤕 𐤇𐤃𐤔𐤕 Qart-ḥada(št)
 Արևելյան-Ֆրանսիա Հռոմեական կայսրություն 
Քարտեզ

Het Rij

Ընդհանուր տեղեկանք
Լեզու փյունիկերեն
Կարթագենական կայսրության անկումը(մանուշակագունով նշված են Վերջին Հռոմեական Կարթագեն Պրովինցիան. մնացած տարածքները այն կորցրել է Պունիկյան պատերազմների ժամանակ)

Կարթագեն (լատ.՝ Carthago, փյունիկ.՝ 𐤒𐤓𐤕 𐤇𐤃𐤔𐤕 Qart-ḥada(št)), քաղաք-պետություն էր Հյուսիսային Աֆրիկայում, այժմյան Թունիսի տարածքում։ Կարթագենը օլիգարխական պետություն էր, որտեղ իշխանությունը գամվել է առևտրա-երկրագործական արիստոկրատիայի տարբեր խմբավորումների ձեռքին: Կարթագենը պատմության ընթացքում բազմաթիվ անգամներ եղել է պատերազմների թատերաբեմ, հատկապես նշվում է զինված ընդհարումները Սիցիլիայի հույների, Հռոմի և Կարթագենի միջև։

Պատմություն[խմբագրել]

Հիմնել են Տյուրոսից գաղթած փյունիկեցիները մ.թ.ա. 825 թվականին: «Qart-ḥadašt» անվանումը փյունիկերենից թարգմանվում է որպես «նոր քաղաք»։ Կարթագենը Փյունիկյան Տիր պետության կախվածությունից ազատվել և անկախություն է ձեռք բերել մ.թ.ա. 650 թվականին։ Սկսած անկախության հիմնադրումից՝ այն սկսել է գերիշխանություն ձեռք բերել Միջերկրական ծովի և Հյուսիսային Աֆրիկայի շրջանում տեղակայված այլ փյունիկյան բնակավայրերի նկատմամբ, որն ավարտվել է մ.թ.ա. 3-րդ դարում։ Մ.թ.ա. 7—4 դարերում իրեն է ենթարկել Հյուսիսային Աֆրիկայի առափնյա տարածքի զգալի, Պիրենեյան թերակղզու հարավային մասը և միջերկրածովյան մի շարք կղզիներ: Մ.թ.ա. 535 թվականին էտրուսկների դաշնակցությամբ Կորսիկայի մոտ ջախջախելով հույն գաղութաբնակների ուժերը և մ.թ.ա. մոտ 500 թվականին կործանելով Տարտեսսոս պետությունը(Պիրենեյան թերակղզում)՝ Կարթագենը ամրապնդեց իր իշխանությունը և առևտրի մենաշնորհը Արևմտյան Միջերկրականում: Սակայն մ.թ.ա. մոտ 480 թվականին պարտվելով հույներին՝ երկար ժամանակ դադարեցրեց հարձակումը նրանց վրա: Մ.թ.ա. 5-րդ դարի կեսին Կարթագենը իրեն ենթարկեց Հյուսիսային Աֆրիկայի լիբիական երկրագործ բնակչությանը: Այդ ժամանակաշրջանում Կարթագենը ընդգրկում էր Հյուսիսային Աֆրիկան, Արևմտյան Սիցիլիան, Պիրենեյան թերակղզու հարավային մասը և Սարդինիան:

Կարթագենը գտնվում է Վանդալների թագավորության կենտրոնում

Մ.թ.ա. 5-րդ դարի վերջին Կարթագենը վերսկսեց պայքարը Սիրակուսեի դեմ՝ Սիցիլիային տիրելու համար: Մ.թ.ա. 3-րդ դարի սկզբին Կարթագենի իշխանության տակ է գտնվել գրեթե ամբողջ Սիցիլիան՝ բացառությամբ Սիրակուսեի: Պունիկյան առաջին պատերազմում (մ.թ.ա. 264—241) Կարթագենի և Հռոմի միջև պայքարի հիմնական առարկան Սիցիլիան էր: Պարտություն կրելով, Կարթագենը հրաժարվեց Սիցիլիայից՝ հօգուտ Հռոմի և վճարեց զգալի ռազմատուգանք: Մ. թ. ա. 241 թվականին բռնկեց լիբիացի գյուղացիների ապստամբություն, որին մասնակցեցին նաև փախած ստրուկներ: Կարթագենը մեծ դժվարությամբ մ.թ.ա. 238 թվականին ճնշեց ապստամբությունը: Մ.թ.ա. 3-րդ դարում, 30—20-ական թվականներին իշխանությունը Կարթագենում անցավ դեմոկրատական խմբավորմանը, որը գլխավորեց Համիլկար Բարկան (Հռոմի հետ պատերազմը վերսկսելու կողմնակից): Մ.թ.ա. 237—219 թվականի ընթացքում Կարթագենը ոչ միայն վերականգնեց իր տնտեսական և ռազմական հզորությունը, այլև Համիլկար Բարկայի, Հասդրուբալի և Հաննիբալի արշավանքների հետևանքով զգալիորեն ընդլայնեց իր տիրույթները Պիրենեյան թերակղզում (մինչև Էբրո գետը): Մ. թ. ա. 219 թվականին Հաննիբալի կողմից Հռոմին դաշնակից Սագունտ քաղաքի գրավումը Պունիկյան երկրորդ պատերազմի (մ.թ.ա. 218—201) առիթ հանդիսացավ: Այս պատերազմի ընթացքում կողմերը պայքարում էին Արևմտյան Միջերկրականում գերիշխանության և առևտրում ու ծովագնացության մեջ առավելության հասնելու համար: Թափանցելով Իտալիա և մի շարք ճակատամարտերում ջախջախելով (ամենախոշորը մ.թ.ա. 216 թվականին Կաննեի մոտ) հռոմեական բանակները՝ Հաննիբալը անմիջական սպառնալիք ստեղծեց Հռոմի համար: Սակայն նա չկարողացավ զարգացնել հաջողությունը: Հռոմեացիները պատերազմը տեղափոխեցին Աֆրիկա: Մ.թ.ա. 202 թվականին Զամայի ճակատամարտում պարտվելուց հետո Կարթագենը հաշտության պայմանագիր կնքեց Հռոմի հետ: Կարթագենը զրկվեց Իսպանիայի իր տիրույթներից՝ հօգուտ Հռոմի, դրանից բացի, իրավունք չուներ պատերազմներ վարել առանց Հռոմի համաձայնության: Մ.թ.ա. 149 թվականին Հռոմը, երկյուղելով Կարթագենի տնտեսական հզորացումից, սկսեց Պունիկյան երրորդ պատերազմը (մ.թ.ա. 149—146), որի հետևանքով Կարթագենը, եռամյա պաշարումից հետո, լիովին ոչնչացվեց, իսկ բնակչությունը ստրկացվեց: Կարթագենի տարածքի մի մասը տրվեց նումիդիացիներին, մնացած մասը դարձավ Հռոմեական պրովինցիա՝ Աֆրիկա անունով: Կարթագենի արվեստը, ծագումով լինելով փյունիկյան, կրել է Հին Եգիպտոսի և Հունաստանի ազդեցությունը: Կարթագենում կառուցվել են բազմահարկ տներ, տաճարներ, դամբարաններ: Պահպանված սակավաթիվ կառույցներից է Ատեբանի աշտարականման, բուրգով պսակված դամբարանը Դուգգայում (մ.թ.ա. 200, ճարտրապետ՝ Աբարիշ): Քաղաքի շրջակայքում հայտնաբերված ոսկերչական իրերը, կավե կանթեղները, անոթները, արձանիկները, դիմակները, ինչպես և մարդկային ֆիգուրների պատկերներով քանդակազարդ սարկոֆագները պատկերացում են տալիս Կարթագենի արվեստի մասին:

Օրենսդիր իշխանություն[խմբագրել]

Այժմյան Կարթագենի պատկերը վերևից

Օրենսդիր իշխանությունը պատկանել է 10-ի խորհրդին (մ.թ.ա. 5-րդ դարի կեսից՝ 30-ի խորհուրդ) և Ավագների խորհրդին (մ.թ.ա. 5-րդ դարի կեսից՝ 100-300 անդամ): Մագիստրատների և առաջին հերթին զորահրամանատարների գործունեությունը հսկում էր 104-ի խորհուրդը:

Գերագույն գործադիր իշխանություն[խմբագրել]

Հին Կարթագենի կիսաքանդ շինություններից

Գերագույն գործադիր իշխանությունը գտնվել է 2 մագիստրատների ձեռքին, որոնք ընտրվում էին ազնվատոհմ և ունևոր մարդկանցից, կրում էին սուֆետի տիտղոս և չունեին ռազմական իշխանություն: Ժողովրդական ժողովը նշանակալի դեր չի խաղացել, այն իշխանություն էր ձեռք բերում միայն մագիստրատների միջև տարաձայնության դեպքում՝ ունենալով ոչ միայն մագիստրատների առաշարկությունները քննարկելու, այլև սեփական առաշարկություններ անելու իրավունք: Մ.թ.ա. 146 թվականին երրորդ փյունիկյան պատերազմի արդյունքում հռոմեացիների կողմից նվաճվել և ամբողջովին ոչնչացվել է։

Տնտեսություն[խմբագրել]

Աշխարհագրական հարմար դիրքի շնորհիվ արագորեն դարձել է միջնորդային առևտրի խոշոր կենտրոն: Կարթագենում եղել են զարգացած խոշոր ստրկատիրական գյուղատնտեսություն ու արհեստավորական արտադրություն: Ստրուկների հետ շահագործվել են նաև կիսազատ կախյալ արտադրողները՝ բոդերը: Մասնավոր արհեստանոցներից բացի եղել են նաև պետական արհեստանոցներ, որտեղ շահագործվել է պետական ստրուկների աշխատանքը: Կարթագենին ենթակա տերիտորիաների երկրագործ բնակչությունը պարտավոր էր վճարել հարկ՝ հացահատիկի բերքի 1/10-ի չափով, հաճախ՝ ավելի շատ: Այդ բնակչության անխնա շահագործումը բազմիցս ապստամբությունների պատճառ է դարձել: Փյունիկեցիների գաղթավայրերը (Ուտիկա, Լեպտիս Մագնա և այլն), որոնք մտել են Կարթագենի պետության կազմի մեջ, ունեցել են նրա նման հասարակական և քաղաքական կառուցվածք ե, հավանաբար, օգտվել են ներքին ինքնավարությունից: Նրանք պարտավոր էին մաքսատուրք վճարել Կարթագենին իրենց առևտրից:

Աղբյուրներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png