Ֆեոդոր Դոստոևսկի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
1rightarrow blue.svg Անվան այլ գործածումների համար տես՝ Դոստոևսկի (այլ կիրառումներ)
Ֆյոդոր Դոստոևսկի
Фёдор Михайлович Достоевский
Dostoevsky 1872.jpg
ռուս գրող
Ծնվել է հոկտեմբեր 30 (նոյեմբեր 11), 1821
Ծննդավայր Մոսկվա, Ռուսական կայսրություն
Մահացել է հունվար 28 (փետրվար 9), 1881
Մահվան վայր Սանկտ Պետերբուրգ,

Ռուսական կայսրություն

Ֆյոդոր Միխայլովիչ Դոստոևսկի (ռուս.՝ Фёдор Михайлович Достоевский, 1821թ. հոկտեմբերի 30 (նոյեմբերի 11), Մոսկվա, Ռուսական կայսրություն - 1881թ. հունվարի 28 (փետրվարի 9), Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսական կայսրություն), ռուս մեծ գրող, գրականագետ, փիլիսոփա։ Դոստոևսկին ռուս գրականության դասականներից է և համաշխարհային նշանակության լավագույն վիպագիրներից մեկը։[1]

Դոստոևսկու ստեղծագործություններն իրենց արժանի տեղն են զբաղեցնում համաշխարհային գրականության գանձարանում։ «Կարամազով եղբայրները» համարվում է բոլոր ժամանակների 100 լավագույն վեպերից մեկը։[2] 1877 թվականից Պետերբուրգի ԳԱ թղթակից-անդամ է։

Ծագում[խմբագրել]

Հոր գծով Ֆեոդոր Միխայլովիչը ծագում է Դոստոևսկիների ազնվականական տոհմից, որը սկզբնավորվել է 1506 թվականից։ Գրողի կենսագիր Լյուդմիլա Սարասկինը նշում է, որ Դոստոևսկին չգիտեր իր տոհմի` այդքան հին լինելու մասին։ Դոստոևսկիների տոհմաբանությամբ, նրա մահից հետո միայն, սկսեց զբաղվել գրողի այրին։[3]

Հայրը` Միխայիլ Անդրեևիչը (1787-1839), սովորել է Կայսերական բժշկա-վիրաբուժական ակադեմիայի Մոսկվայի բաժանմունքում, ծառայել է որպես բժիշկ` Բորոդինոյի հետևակային գնդում, որպես օրդինատոր` Մոսկվայի զինվորական հոսպիտալում, որպես բժիշկ` Մոսկվայի դաստիարակչական տան Մարիինյան հիվանդանոցում (աղքատների հիվանդանոց, որ հայտնի էր Բոժեդոմկի անունով)։ Գրողի մայրը` Մարիա Ֆեոդորովնա Նեչաևան (1800-1837), Կալուգայի նահանգի Բորովսկ քաղաքից սերող, մոսկովյան 3-րդ գիլդիայի վաճառական[4] Ֆեոդոր Տիմոֆեևիչ Նեչաևի (1769-1832) դուստրն էր։

Գրողի մայրը` Մարիա Ֆեոդորովնան
Գրողի մայրը` Մարիա Ֆեոդորովնան
Հայրը` Միխայիլ Անդրեևիչը
Հայրը` Միխայիլ Անդրեևիչը

1827 թվականին Դոստոևսկին երկարամյա գերազանց ծառայության համար արժանացավ կոլեգիական դատական ատենակալի կոչման, որը ժառանգական ազնվականության իրավունք էր տալիս։ Ավելի ուշ, 1829 թվականին, ջերմեռանդ աշխատանքի համար պարգևատրվեց Սուրբ Վլադիմիրի 4-րդ աստիճանի շքանշանով, իսկ 1832 թվականին արժանացավ պալատական խորհրդատուի կոչման և Սուրբ Աննայի 2-րդ աստիճանի շքանշանի («Анна на шее»)։[3]

Չնայած նրան, որ 1857 թվականին Դոստոևսկուն վերադարձվեց ազնվականության իրավունքը, 1917 թվականի հեղափոխությունից հետո գրողի դասային պատկանելությունը բնորոշվեց քաղաքենի կամ տարատոհմիկ հասկացություններով։ Դոստոևսկու մասին հոդվածում Լունաչարսկին գրողին մասնավորապես ներկայացրել է որպես «կիսաջախջախված քաղքենի տարատոհմիկ», ով ձգտում էր «հեղափոխության բարոյական ոչնչացման»։[5]

1831 թվականին Միխայիլ Անդրեևիչը ձեռք բերեց Դարովոյե փոքրիկ գյուղը Տուլայի նահանգի Կաշիրյան գավառում,[6] իսկ 1833 թվականին նաև հարևան գյուղը` Չերեմոշնիան (Չերմաշնիան), որտեղ 1839 թվականին, ըստ լուրերի,[7] սպանվեց սեփական գյուղացիների ձեռքով։

Կյանքը[խմբագրել]

Ֆյոդոր Միխայլովիչ Դոստոևսկին ծնվել է 1821 թվականի նոյեմբերի 11-ին Մոսկվայում։ 1837 թվականին ընդունվել է զինվորական ուսումնական հաստատություն։ 1843 թվականին նրան ընդունում են Ինժեներական կորպուս, որտեղ ծառայում է մեկ տարի, այնուհետև հրաժարվում զինվորական կարիերայից և իրեն նվիրում գրականությանը։

Ապրելով Սանկտ Պետերբուրգում՝ Դոստոևսկին ճանաչում է աղքատ և նվաստացուցիչ կյանքի բոլոր դառնությունները։

Առաջին իսկ՝ «Խեղճ մարդիկ» (1846 թ.) վիպակով արժանացել է հասարակության ուշադրությանը։ 1849 թվականին Դոստոևսկին հեղափոխական Պետրաշևսկու գործով ձերբակալվում է և տարվում Պետրոպավլովյան ամրոց՝ դատապարտվելով մահապատժի, որը վերջին պահին Նիկոլայ I կայսեր հրամանով փոխարինվում է տաժանակիր աշխատանքներով և սիբիրյան աքսորով, որտեղ էլ հրատարակում է «Քեռու երազը» (1859), «Ստեպանչիկովո գյուղը և նրա բնակիչները» (1859) վիպակներն ու «Ստորացվածներնը և անարգվածները» (1861) վեպը։

1859 թվականին գրողն իրավունք է ստանում վերադառնալ Տվեր, այնուհետև Պետերբուրգ։ Աքսորից հետո Դոստոևսկին գրում է «Նոթեր մեռյալ տնից»։ 1862-63-ին ճանապարհորդել է Եվրոպայում։ Ռուսաստանի պատմական զարգացման ուղին պատկերացրել է բոլոր դասերի համախմբման մեջ՝ միապետի և եկեղեցու ներքո։ Այս տեսակետից արծարծել է «Ձմեռային նոթեր ամառային տպավորությունների մասին» (1863), «Գրառումներ ընդհատակից» (1864) գործերում։ 1860-70-ական թվականներին գրական հանճարի ամենաբեղուն շրջանն էր, նա գրում է այսպես կոչված «մեծ վեպերը»՝ «Ոճիր և պատիժ» (1866), «Ապուշը» (1868), «Դևեր» (1871 - 1872) և «Կարամազով եղբայրներ» (1879 - 1880)՝ ստեղծելով հակասական, խռովարար և աներևակայելիորեն բարի կերպարներ, որոնցից են Ռասկոլնիկովը («Ոճիր և պատիժ»), իշխան Միշկինը, Ռագոժինը («Ապուշը»), Իվան և Ալյոշա Կարամազովները («Կարամազով եղբայրներ»)։

1881 թվականի սկզբներին Դոստոևսկու մոտ սրանում է թոքերի բորբոքումը։

Մահից առաջ նա կնոջը խնդրում է իր համար Աստվածաշունչ կարդալ։ «Հիսուսը պատասխանեց նրան։ Մի' պահիր ինձ, քանզի այսպես է վերապահված մեզ իրագործել մեծ ճշմարտությունը…»։ «Լսում ես, մի' պահիր ինձ։ Ես կմեռնեմ։ Հիշի'ր, Անյա, ես միշտ ջերմագին սիրել եմ քեզ և երբեք չեմ դավաճանել քեզ՝ նույնիսկ մտովի», - վերջին բառերն է կնոջն ասում Դոստոևսկին։

Դոստոևսկու գեղագիտական հայացքներն ու գաղափարները մեծ ազդեցություն են ունեցել ռուս և համաշխարհային գրականության, այդ թվում՝ նաև հայ հոգեբանական արձակի վրա։

Նրա գաղափարագեղագիտական հայացքները զարգացրել են Ստեֆան Ցվայգ, Ֆրանց Կաֆկան, Մարսել Պրուստը, Ալբեր Քամյուն և ուրիշներ։

Մանկություն և պատանեկություն[խմբագրել]

Այստեղ ծնվել է Ֆեոդոր Դոստոևսկին: Աղքատների Մարիինյան հիվանդանոցը` գրողի` Մերկուրովի կողմից ստեղծված և 1936 թվականին այստեղ տեղափոխված հուշարձանով

Ֆեոդոր Միխայլովիչ Դոստոևսկին ծնվել է 1821 թվականի հոկտեմբերի 30-ին (նոյեմբերի 11-ին) Մոսկվայում։[4] Նա ընտանիքի ութ զավակներից երկրորդն էր։ Կրտսեր քույրը` Լյուբովը, մահացավ 1829 թվականին` ծնվելուց շատ չանցած, երբ ապագա գրողը 7 տարեկան էր։

Ֆ. Դոստոևսկին հիշում էր, որ իր «մայրն ու հայրը աղքատ աշխատավորներ էին»։ Չնայած հոր չքավորությանը՝ Դոստոևսկին հիանալի կրթություն և դաստիարակություն է ստացել, ինչի համար ողջ կյանքում երախտապարտ է եղել ծնողներին։ Կարդալ նրան սովորեցրել է մայրը` «Հին և Նոր կտակարանների հարյուր չորս սուրբ պատմություն» գրքով։ «Կարամազով եղբայրներ» վեպում ծերունի Զոսիման պատմում է, որ մանկության տարիներին այդ գրքով է կարդալ սովորել։[8] Երեխայի վրա մեծ ազդեցություն է թողել նաև բիբլիական Իովայի գիրքը։ Արդյունքում այդ գրքի մասին մտորումներն օգտագործվել են «Դեռահասը» վեպի վրա աշխատելիս։

Մանուկ հասակից, իսկ հետո հատկապես աքսորավայրում, որտեղ Դոստոևսկին կարող էր կարդալ դեկաբրիստների կանանց նվիրած` 1823 թվականի հրատարակության Նոր կտակարանը, Աստվածաշունչը դարձավ գրողի կյանքի գլխավոր գիրքը։

1831 թվականից ընտանիքն սկսեց ամառներն անցկացնել Մոսկվայից դուրս` իր համեստ կալվածքում, որտեղ Դոստոևսկին ծանոթացավ գյուղացիների հետ և ճանաչեց ռուսական գյուղը։ Հենց այդ ժամանակ, առաջին ուղևորության ընթացքում, վախեցած տղային հանգստացրեց ճերմակած հողագործը։ Այդ դեպքի մասին իր հիշողությունը Դոստոևսկին նկարագրել է «Գրողի օրագրում», «Մուժիկ Մարեյը» պատմվածքում։[9]

Գրողի խոսքերով, մանկությունը նրա կյանքի լավագույն շրջանն է եղել։ Հայրն ավագ որդիներին լատիներեն էր սովորեցնում։ Տնային ուսուցումն ավարտելուց հետո Ֆեոդորն ավագ եղբոր` Միխայիլի հետ մոտ մեկ տարի ֆրանսերեն էր ուսումնասիրում Եկատերինյան և Ալեքսանդրովյան ուսումնարանների ուսուցիչ Ն. Դրաշուսովի կիսապանսիոնում. վերջինիս որդին` Ալեքսանդր Դրաշուսովը, տղաներին մաթեմատիկա էր ուսուցանում, իսկ մյուս որդին` Վ. Դրաշուսովը` գրականություն։

1834-1837 թվականներին Միխայիլ և Ֆեոդոր Դոստոևսկիներն ուսանում էին Լ. Չերմակի մոսկովյան հեղինակավոր պանսիոնում։

Երիտասարդություն[խմբագրել]

Երբ լրացավ Դոստոևսկու 16 տարին, թոքախտից մահացավ մայրը, և հայրն ավագ որդիներին` Ֆեոդորին ու Միխայիլին (ով արդյունքում նույնպես գրող դարձավ) ուղարկեց Պետերբուրգ` Կ. Կոստոմարովի պանսիոն` ինժեներական ուսումնարան ընդունվելուն նախապատրաստվելու։

1837 թվականը Դոստոևսկու համար խիստ կարևոր դարձավ. մահացավ մայրը, մահացավ Պուշկինը, ում ստեղծագործություններով մեծացել էին ինքն ու եղբայրը, տեղափոխվեց Պետերբուրգ և ընդունվեց Գլխավոր ինժեներական ուսումնարան։

Միխայիլ և Ֆեոդոր Դոստոևսկիները ցանկանում էին զբաղվել գրականությամբ, սակայն հայրը գտնում էր, որ գրողի աշխատանքը չի կարող ապահովել եղբայրների ապագան, և ստիպեց, որպեսզի տղաներն ընդունվեն ինժեներական ուսումնարան, որն ավարտելուց հետո ստանձնած ծառայությունը նյութական բարեկեցություն էր երաշխավորում։ «Գրողի օրագրում» Դոստոևսկին հիշում էր, թե ինչպես էին եղբայրներով Պետերբուրգի ճանապարհին «երազում միայն պոեզիայի և բանաստեղծների մասին», իսկ ինքը «մտքում անդադար վեպ էր հորինում վենետիկյան կյանքի վերաբերյալ»։

Հոր մահը[խմբագրել]

Միխայիլ Անդրեևիչ Դոստոևսկու հանելուկային մահը 1839 թվականից առայսօր քննարկման առարկա է գրողի կենսագիրների շրջանում: Գոյություն ունի նրա մահվան երկու վարկած: Ըստ պաշտոնական վարկածի՝ գրողի հայրը մահացել է դաշտում` կաթվածից: Մյուս վարկածը հիմնված է ասեկոսեների վրա, թե իբր Դոստոևսկուն սպանել են սեփական գյուղացիները: Երկու վարկածներն էլ մանրամասնորեն նկարագրել է Դոստոևսկու կենսագիր Լ. Սարասկինան[3] (մաս 2, գլուխ 2, «Հոր մահը և ճակատագրի ընտրությունը»):

Սպանության վարկածն առաջ քաշող հետազոտողները մատնանշում են գրողի կրտսեր եղբոր` Անդրեյ Միխայլովիչի հիշողությունները.

Aquote1.png Նրա հակումը սպիրտայինի հանդեպ, հավանաբար, աճել էր, և նա գրեթե անընդհատ ոչ նորմալ վիճակում էր: Նոր բացված գարունն էլ ոչ մի լավ բան չէր խոստանում․․․ Հենց այդ ժամանակ Չերմաշին գյուղում, անտառի մոտի դաշտերում մոտ 10-15 հոգուց բաղկացած մուժիկների մի խումբ էր աշխատում: Տարածքն այդ հեռու էր բնակելի տներից: Հունից դուրս գալով գյուղացիների ինչ-որ արարքից, կամ գուցե իրեն է այդպես թվացել, հայրս բորբոքվել է և սկսել գոռգոռալ գյուղացիների վրա: Նրանցից մեկը, ամենահամարձակը, գոռգոռոցին պատասխանել է կոպտությամբ և դրանից հետո, իր իսկ կոպտությունից վախեցած, բղավել. «Տղե՛րք, վերջ տանք սրան․․․»: Եվ այս բացականչությամբ բոլոր գյուղացիները, մինչև 15 հոգի, հարձակվել են հորս վրա և մի ակնթարթում, իհարկե, վերջը տվել․․․ (Ա. Դոստոևսկու հիշողություններից):[10] Aquote2.png


Բացի այդ, կենսագիրները մեջբերում են անում գրողի դստեր` Լյուբով Դոստոևսկու հուշերից. «Իմ պապը` Միխայիլը, միշտ շատ խիստ էր վարվում իր ճորտերի հետ. որքան շատ էր խմում, այնքան ավելի վայրագ էր դառնում, մինչև որ նրանք, վերջիվերջո, սպանեցին նրան»:[11]

Ո՛չ Ա. Դոստոևսկին, ո՛չ Լ. Դոստոևսկայան ականատես չեն եղել այդ իրադարձությանը: Բացի այդ, դոստոևսկիագետ Նիկոլայ Նասեդկինը գտնում է, որ «Դոստոևսկու դստեր գիրքը պարունակում է բավականաչափ ոչ ճշգրիտ փաստեր, սխալներ և վիճելի պնդումներ, բայց, չնայած դրան, պարունակում է նաև բավականին հետաքրքիր և նոր տեղեկություններ` գրողի ստեղծագործությունն ուսումնասիրողների համար»:[12]

Այնուամենայնիվ, սպանության վարկածը պաշտպանել են Դոստոևսկու կյանքի և ստեղծագործության շատ ուսումնասիրողներ, մասնավորապես, բառարանների ֆրանսիական Լառուս հրատարակչությունը. «1839 թվականի մի առավոտ դոկտոր Դոստոևսկին հայտնաբերվեց ճամփեզրին: Նրա մարմինը բզկտված էր. առանց կասկածի, նրան սպանել էին այն մուժիկները, ում խիստ բարկացրել էր նրա դաժանությունը»:[13]

Այսպես թե այնպես, հոր սպանության փաստը, որպես հասարակական վրեժխնդրություն, ջրի երես է դուրս գալիս «Կարամազով եղբայրներ» վեպի էջերում. «Ո՞վ չի կամենում հորս մահը․․․,- դատավարության դահլիճում, որտեղ ուր-որ է պետք է դատապարտեին Միտյային, նողկանքով հանդիսատեսին է դիմում Իվան Կարամազովը,- բոլորն են ցանկանում դա․․․ Չլիներ հայրասպանությունը, նրանք բոլորն էլ կզայրանային և կցրվեին չարացած․․․»: Լ. Սարասկինան գրում է, որ «բարոյազուրկ և հարբեցող հոր մասին լեգենդի սիրահար կենսագիրներն իրենք էլ հիասթափված և «չարացած կցրվեին»», քանի որ վերջին տարիներին բավականաչափ նյութեր են հավաքվել, որոնք խոսում են Միխայիլ Դոստոևսկի-ավագի մահվան բնական պատճառների մասին:

Հոր մահը չափազանց ծանր ազդեցություն է թողել պատանու վրա:[14] Դուստրը հիշում է. «Ըստ ընտանեկան ավանդության՝ հոր մահվան մասին լուրը Դոստոևսկու էպիլեպսիայի առաջին նոպայի պատճառը դարձավ»:[13] Սակայն, ըստ գրող Դմիտրի Գրիգորովիչի հիշողությունների, Ֆեոդոր Դոստոևսկու մոտ այդ նոպան եղել է հոր մահից երկու ամիս հետո:[15]

Իր հայտնի հոդվածում Ֆրոյդը գրել է, որ «Դոստոևսկու ատելությունը հոր հանդեպ, այդ չար հոր մահը կամենալը» գերաճել է Էդիպյան բարդույթի:[16] Հոր մահվան (կամ սպանության) մասին լուրը (որ համընկնում էր սեփական ամենագաղտնի ու անտանելի ցանկությունների հետ) ստանալով, մեղքի զգացումը հաղթահարելիս, որդին ինքնիրեն պատժեց առաջին էպիլեպտիկ նոպայով: Իրականում չկան հավաստի աղբյուրներ, որոնք հաստատեին Դոստոևսկու էպիլեպսիայի փաստը ո՛չ մանկության, ո՛չ պատանեկության տարիներին: Իր իսկ` գրողի վկայությամբ, առաջին նոպան նա ունեցել է ավելի ուշ` աքսորավայրում: Դոստոևսկու հինգհատորյա կենսագրության հեղինակ Ջոզեֆ Ֆրանկն առարկում է ավստրիացի հոգեվերլուծաբանին. «Որպես ապացույց Ֆրոյդը բերում է «փաստեր», որոնք, լավագույն դեպքում, կարելի է որակել որպես կասկածելի, իսկ վատագույն դեպքում` որպես մոլորություն: Դոստոևսկու հիվանդության պատմությունը, որ Ֆրոյդը կառուցում է` փորձելով «բացատրել» հոգեվերլուծաբանական տերմիններով, բացարձակ կեղծիք է»:[17]

Միխայիլ Անդրեևիչ Դոստոևսկու մահվան ճշգրիտ օրը` 1839 թվականի հունիսի 6-ը, առաջինը որոշել է Գ. Ֆեոդորովը 1975 թվականին:[18][19] Արխիվների ուսումնասիրությունից հետո Ֆեոդորովը հրապարակեց նոր փաստեր, որոնք ապացուցում են գրողի հոր բնական մահը, որն արձանագրել են իրարից անկախ երկու բժիշկներ: Գյուղացիների կողմից սպանության վարկածը տարածել է հարևան կալվածքի տերը` Պ. Խոտյաինցևը: Քանի որ այդ վարկածն ընդունում էին նաև Դոստոևսկու ազգականները, գրողի որոշ կենսագիրներ պաշտպանեցին Միխայիլ Անդրեևիչ Դոստոևսկու սպանության փաստը: Մինչ այսօր Դոստոևսկու կենսագիրները բաժանված են երկու բանակի` կախված այն բանից, թե գրողի հոր մահվան ո՞ր վարկածին են հակված:

Ֆեոդոր Միխայլովիչը եղբոր` Միխայիլի հետ պայմանավորվել էր արգելք դնել հոր մահվան մասին բոլոր տեսակի քննարկումների վրա, որի մասին նրանք առաջին անգամ հիշատակեցին այդ ողբերգական իրադարձությունից շատ տարիներ անց միայն:

Ինժեներական ուսումնարանը ժամանակի լավագույն ուսումնական հաստատություններից մեկն էր, որը տալիս էր ոչ միայն նեղ մասնագիտական` զինվորական, այլև` լայն հումանիտար կրթություն: Ուսումնարանում սովորելու տարիներին Դոստոևսկին կարդում էր Հոմերոսի, Կոռնեյլի, Ռասինի, Բալզակի, Գյոթեի, Հյուգոյի, Հոֆմանի, Շեքսպիրի, Բայրոնի գործերը, իսկ ռուս գրողներից` Դերժավինի, Լերմոնտովի, Գոգոլի, և անգիր գիտեր Պուշկինի գրեթե բոլոր ստեղծագործությունները: Ըստ ռուս աշխարհագրագետ Սեմյոնով-Տյան-Շանսկու հուշերի՝ Դոստոևսկին «իր ժամանակի շատ գրական գործիչներից, ինչպես, օրինակ, Նեկրասովից, Պանաևից, Գրիգորովիչից, Պլեշչեևից և նույնիսկ Գոգոլից ավելի կրթված էր»:[20]

Ուսումն ուսումնարանում ճնշում էր պատանուն: Նա իր ապագա ծառայության հանդեպ ոչ մի հակում չուներ: Իր ողջ ազատ ժամանակը Դոստոևսկին տրամադրում էր ընթերցանությանը, իսկ գիշերները ստեղծագործում էր: 1838 թվականի աշնանը Ինժեներական ուսումնարանի ընկերները Դոստոևսկու ազդեցությամբ գրական խմբակ հիմնեցին, որում ընդգրկվեցին Ի. Բերեժեցկին, Դ. Գրիգորովիչը, Ա. Բեկետովը և Ն. Վիտկովսկին: Ուսումնարանն ավարտելուց հետո, 1843 թվականին, Դոստոևսկին ընդգրկվեց Պետերբուրգի ինժեներական խմբում` որպես դաշտային ինժեներ-փոխտեղակալ, բայց արդեն հաջորդ տարվա ամռան սկզբում, որոշելով ամբողջովին նվիրվել գրականությանը, թոշակի անցավ և 1844 թվականի հոկտեմբերի 19-ին ազատվեց զինվորական ծառայությունից` փոխտեղակալի աստիճանով:

Առաջին գրական ստեղծագործություններ[խմբագրել]

Դեռևս ուսումնարանում սովորելու տարիներին` 1840-1842 թվականներին, Դոստոևսկին աշխատում էր «Մարիա Ստյուարտ» և «Բորիս Գոդունով» դրամաների վրա: 1844 թվականի հունվարին նա գրել է եղբորը, որ ավարտել է «Ժիդ Յանկել» դրաման: Այդ առաջին պատանեկան ստեղծագործությունները չեն պահպանվել: 1843 թվականի վերջին և 1844 թվականի սկզբին Դոստոևսկին թարգմանում էր Էժեն Սյուի «Մաթիլդա» վեպը, իսկ ավելի ուշ` Ժորժ Սանդի «Վերջին Ալդինին» վեպը` միաժամանակ սկսելով աշխատել սեփական` «Խեղճ մարդիկ» վեպի վրա: Երկու թարգմանություններն էլ մնացել են անավարտ:

Զինվորական ծառայությունից ազատվելուց մոտ մեկ տարի առաջ, 1844 թվականի հունվարին, Դոստոևսկին ավարտեց Բալզակի «Եվգենի Գրանդե» վեպի առաջին ռուսերեն թարգմանությունը: Թարգմանությունը կարելի է համարել ազատ վերապատում, քանի որ պարունակում է որոշ անճշտություններ, բացթողումներ, ինչպես նաև` որոշ հավելումներ հենց Դոստոևսկուց: «Եվգենի Գրանդեի» թարգմանությունն արված է ամենավաղ` 1834 թվականի հրատարակությունից, այդ պատճառով էլ որոշ չափով հեռացած է բնագրի վերջնական տարբերակից: Առաջին անգամ Դոստոևսկու թարգմանությունը տպագրվել է 1844 թվականին` «Խաղացանկ և պանթեոն» ամսագրում, առանց թարգմանչի անունը հիշատակելու:[21]

1845 թվականի մայիսի վերջին սկսնակ գրողն ավարտեց իր առաջին վեպը` «Խեղճ մարդիկ»: Դ. Գրիգորովիչի միջնորդությամբ ձեռագրին ծանոթացան Նիկոլայ Նեկրասովը և Վիսարիոն Բելինսկին: «Անզուսպ Վիսարիոնը» սկզբում բարձր գնահատեց այդ ստեղծագործությունը: Դոստոևսկին գրկաբաց ընդունվեց Բելինսկու խմբակում[22] և հայտնի դարձավ նախքան Նեկրասովի կողմից 1846 թվականի հունվարին վեպը հրատարակելը: Բոլորն սկսեցին խոսել «նոր Գոգոլի» մասին:

Շատ տարիներ անց, «Գրողի օրագրում», Դոստոևսկին հիշում էր Բելինսկու խոսքերը.

Aquote1.png «Ճշմարտությունը բացված և ավետված է Ձեզ` որպես արվեստագետի, տրված է Ձեզ` որպես պարգև. գնահատեք Ձեր այդ պարգևը, հավատարիմ մնացեք նրան և կդառնաք մեծ գրող...»
․․․Դա իմ կյանքի ամենահիասքանչ պահն էր: Աքսորավայրում, այդ պահը վերհիշելով, ես գոտեպնդվում էի:
— Ֆ․ Դոստոևսկի, «Գրողի օրագրերը», հունվար, 1877, գլուխ 4:
Aquote2.png


Սակայն հաջորդ` «Նմանակը» ստեղծագործությունն անըմբռնողությամբ ընդունվեց: Դ. Գրիգորովիչի խոսքերով, Դոստոևսկուն տրված հիացական գնահատականն ու «գրեթե հանճարի աստիճանի» հասցնելը փոխարինվեց հիասթափությամբ և դժգոհությամբ: Բելինսկին փոխեց իր նախնական բարյացակամ վերաբերմունքը սկսնակ գրողի հանդեպ: «Բնական դպրոցի» քննադատները ծաղրանքով էին գրում Դոստոևսկու` որպես նորահայտ և չընդունված հանճարի մասին: Բելինսկին չկարողացավ գնահատել «Նմանակի» նորարարությունը, որի մասին Միխայիլ Բախտինը գրեց միայն շատ տարիներ անց: Բացի «անզուսպ Վիսարիոնից», Դոստոևսկու առաջին երկու ստեղծագործություններին դրական գնահատական տվեց միայն սկսնակ և խոստումնալից քննադատ Վալերիան Մայկովը:[23]

Դոստոևսկու մտերիմ հարաբերությունները Բելինսկու խմբակի հետ խզվեցին 1846 թվականի վերջում` Իվան Տուրգենևի հետ ընդհարումից հետո: Այդ ժամանակ էլ Դոստոևսկին վերջնականապես գժտվեց «Սովրեմեննիկի» խմբագրության հետ` ի դեմս Նեկրասովի և սկսեց տպագրվել Անդրեյ Կրաևսկու «Օտեչեստվեննիե զապիսկի» ամսագրում:

Մեծ ճանաչումը թույլ տվեց Դոստոևսկուն ընդլայնել ծանոթությունների շրջանակը: Շատ ծանոթներ ապագա ստեղծագործությունների հերոսների նախատիպերը դարձան, մյուսների հետ կապեց բազմամյա մտերմությունը, հայացքների նմանությունը, գրականությունն ու հրապարակախոսությունը:

1846 թվականի հունվար-փետրվար ամիսներին Դոստոևսկին քննադատ Վալերիան Մայկովի հրավերով այցելեց Նիկոլայ Մայկովի գրական սալոնը, որտեղ ծանոթացավ Իվան Գոնչարովի հետ: Ալեքսեյ Նիկոլայի Բեկետովը, ում հետ Դոստոևսկին սովորում էր ինժեներական ուսումնարանում, գրողին ծանոթացրեց իր եղբայրների հետ: [24]

Ձմեռվա վերջին, 1846 թվականի գարնան սկզբին, Դոստոևսկին դարձավ Բեկետով եղբայրների (Ալեքսեյ, Անդրեյ և Նիկոլայ) գրական-փիլիսոփայական խմբակի անդամ, որում ընդգրկված էին նաև բանաստեղծ Ապոլոն Մայկովը, քննադատ Վ. Մայկովը, Ալեքսեյ Պլեշչեևը, գրողի ընկեր և բժիշկ Ստեպան Յանկովսկին, Դ. Գրիգորովիչը և ուրիշներ: Նույն տարվա աշնանը խմբակի անդամները հիմնեցին ընդհանուր տնտեսությամբ «ասոցիացիա», որը գոյատևեց մինչև 1847 թվականի փետրվարը: Նոր ծանոթների շրջանում Դոստոևսկին գտավ իսկական ընկերներ, ովքեր օգնեցին նրան վերագտնել իրեն` Բելինսկու խմբակի անդամների հետ գժտվելուց հետո:

1846 թվականի նոյեմբերի 26-ին Դոստոևսկին գրեց եղբորը` Միխայիլին, որ լավ ընկերներ Բեկետովները և մյուսները «բուժել են» իրեն «իրենց ընկերակցությամբ»:

1846 թվականի գարնանը Ա. Պլեշչեևը Դոստոևսկուն ծանոթացրեց Շարլ Ֆուրյեի երկրպագու Միխայիլ Պետրաշևսկու հետ: Բայց Դոստոևսկին միայն 1847 թվականի վերջերից սկսեց այցելել Պետրաշևսկու կազմակերպած «ուրբաթները», որտեղ հիմնական քննարկվող թեմաներն էին գրատպության ազատությունը, նավաշինության բարեփոխումները և գյուղացիների ազատագրումը: Պետրաշևականների շրջանում գործում էին մի քանի ինքնուրույն խմբակներ: Դոստոևսկին այցելում էր Սերգեյ Դուրովի գրական-երաժշտական խմբակը, որը բաղկացած էր «ուրբաթների» մասնակիցներից, ովքեր Պետրաշևսկուց առանձնացել էին քաղաքական հայացքների պատճառով:

1848 թվականի աշնանը Դոստոևսկին ծանոթացավ իրեն կոմունիստ անվանող Նիկոլայ Սպեշնևի հետ, որի շուրջը շուտով համախմբվեցին յոթ ամենաարմատական պետրաշևականները` կազմելով խիստ գաղտնի միություն: Դոստոևսկին դարձավ այդ միության անդամ, որի նպատակն էր անլեգալ տպագրության ստեղծումը և հեղաշրջումը Ռուսաստանում: Դուրովի խմբակում Դոստոևսկին մի քանի անգամ կարդաց արգելված «Բելինսկու նամակը Գոգոլին»: «Սպիտակ գիշերների» հրապարակումից շատ չանցած, 1849 թվականի ապրիլի 23-ին գրողը, մյուս պետրաշևականների հետ միասին, ձերբակալվեց և 8 ամիս բանտարկված մնաց Պետրոպավլովյան ամրոցում: Պետրաշևականների գործի քննությունն անտեղյակ մնաց Սպեշնյովի յոթնյակի գոյությունից: Այդ մասին հայտնի դարձավ շատ տարիներ հետո միայն` բանաստեղծ Ա. Մայկովի հուշերից: Հարցաքննությունների ժամանակ Դոստոևսկին քննությանը ներկայացնում էր մինիմում վարկաբեկիչ ինֆորմացիա:

Չնայած Դոստոևսկին հերքում էր իրեն ներկայացված մեղադրանքները, դատարանը նրան ճանաչեց «ամենագլխավոր հանցագործներից մեկը»:[7]

Aquote1.png Զինվորական դատարանը մեղադրյալ Դոստոևսկուն մեղավոր է ճանաչում այն բանում, որ նա, սույն թվականի մարտին Մոսկվայից, ազնվական Պլեշչեևից ստանալով․․․ գրական գործիչ Բելինսկու հանցավոր նամակի կրկնօրինակը, կարդացել է այն ժողովների ժամանակ. սկզբում` մեղադրյալ Դուրովի, այնուհետև` մեղադրյալ Պետրաշևսկու մոտ: Ուստի զինվորական դատարանը դատապարտում է նրան գրական գործիչ Բելինսկու` կրոնի և իշխանության վերաբերյալ հանցավոր նամակի մասին չիրազեկելու և այն տարածելու համար․․․ զինվորական վճիռների ժողովածուի հիման վրա զրկել․․․ բոլոր կոչումներից և սեփականության իրավունքից և դատապարտել մահվան` գնդակահարության միջոցով:[25] Aquote2.png


Երիտասարդ Դոստոևսկին տառապում էր ավելի շուտ մտահղացումների ու սյուժեների առատությունից, այլ ոչ նյութի պակասից: Դոստոևսկու ստեղծագործության առաջին շրջանի աշխատանքները պատկանում էին տարբեր ժանրերի` հումորային պատմվածք («Վեպ ինը նամակներով», 1845), ֆիզիոլոգիական ակնարկ («Պետերբուրգյան տարեգրություններ» ֆելիետոնները, 1847), պատմվածք («Պարոն Պրոխարչին», 1846, «Պոլզունկով», 1847, «Ազնիվ գողը», 1848), ծննդյան տոների պատմվածք («Տոնածառ և հարսանիք», 1848), վիպակ («Տիրուհին», 1847, «Թույլ սիրտը», 1848, «Սպիտակ գիշերներ», 1848), վեպ («Նետոչկա Նեզվանովա» անավարտ դաստիարակչական վեպը, 1848-1849):

Ալեքսեևյան ռավելինում Դոստոևսկին գրեց «Փոքրիկ հերոսը» (1849) պատմվածքը: Երիտասարդ գրողի ստեղծագործական շատ ձեռնարկումներ և մտահղացումներ իրենց առավել լայն մարմնավորումը ստացան նրա հետագա գործերում:

Աքսոր[խմբագրել]

Դատն ու մահվան դատավճիռը 1849 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Սեմյոնովսկի հրապարակում իրականացվեց որպես մահապատժի ներկայացում. վերջին պահին դատապարտյալներին հայտարարեցին ներման և մահապատիժը աքսորով փոխարինելու մասին: Դատապարտյալներից մեկը` Նիկոլայ Գրիգորևը, խելագարվեց: Զգացողությունները, որ նա կարող էր ունենալ մահապատժից առաջ, Դոստոևսկին նկարագրել է իշխան Միշկինի խոսքերով` «Ապուշը» վեպի մենախոսություններից մեկում:

Ամենայն հավանականությամբ, գրողի քաղաքական հայացքներն սկսեցին փոխվել դեռևս Պետրոպավլովյան ամրոցում: Այսպես, պետրաշևական Ֆ. Լվովը հիշում էր Դոստոևսկու` Սեմյոնովսկի հրապարակում ցուցադրական մահապատժից առաջ Սպեշնյովին ասած խոսքերը. «Nous serons avec le Christ» (Մենք կլինենք Քրիստոսի հետ), որին վերջինս պատասխանել է. «Un peu poussiere» (մի բուռ մոխիր):[26]

Աքսորի ճանապարհին կարճ ժամանակով (1850 թվականի հունվարի 11-20-ը) Տոբոլսկում եղած ընթացքում աքսորված դեկաբրիստների կանայք` Ժոզեֆինա Մուրավյովան, Պոլինա Աննենկովան և Նատալյա Ֆոնվիզինան կազմակերպեցին գրողի հանդիպումը մյուս աքսորյալ պետրաշևականների հետ և յուրաքանչյուրին նվիրեցին մեկական Աստվածաշունչ` կազմի մեջ աննկատ սոսնձված թղթադրամներով: Աստվածաշնչի իր օրինակը Դոստոևսկին մասունքի պես պահպանեց ամբողջ կյանքում:

Հաջորդ չորս տարիները Դոստաևսկին անցկացրեց աքսորում` Օմսկում:[7] Դոստոևսկուց բացի, 19-րդ դարի ոչ մի ռուս գրող չէր անցել աքսորի դաժան փորձության միջով: Աքսորյալները զրկված էին նամակագրության իրավունքից, բայց, զինվարական հիվանդանոցում եղած ժամանակ, գրողին հաջողվում էր գրառումներ անել այսպես կոչված «Սիբիրյան տետրում» («իմ աքսորի տետրը»): Աքսորի ընթացքում ստացած տպավորությունները հետագայում իրենց արտահայտությունը գտան «Հուշեր մեռյալ տնից» վիպակում: Դոստոևսկուն մի քանի տարի պետք եղավ, որպեսզի իր մեջ հաղթահարի իր իսկ` ազնվականի անձի հանդեպ օտարացումը, որից հետո դատապարտյալներն սկսեցին ընդունել նրան` որպես յուրայինի: Գրողի առաջին կենսագիր Օ. Միլլերը գտնում էր, որ աքսորը «Դոստոևսկու համար ժողովրդական ճշմարտության դպրոց եղավ»:

Պահպանվել են գրողի աքսորային կյանքի ականատեսներից մեկի` լեհական ապստամբության մասնակից Սիմոն Տոկարժևսկու հիշողությունները:[27]

«Ազատությունը, նոր կյանքը, հարությունը մեռյալներից»[28] վրա հասան 1854 թվականի հունվարի վերջին:

Աքսորավայրից ազատվելուց հետո Դոստոևսկին մոտ մեկ ամիս անցկացրեց Օմսկում, որտեղ ծանոթացավ և մտերմացավ ղազախ ապագա ճանապարհորդ և ազգագրագետ Չոկան Վալիխանովի հետ:[29]

1854 թվականի փետրվարի վերջին Դոստոևսկին որպես շարքային ուղարկվեց Սեմիպալատինսկ` Սիբիրյան 7-րդ սահմանային գումարտակ: Հենց այնտեղ էլ, նույն տարվա գարնանը, սկիզբ առավ գրողի սիրավեպը Մարիա Դմիտրիևնա Իսաևայի հետ, ով ամուսնացած էր տեղի չինովնիկ, մոլի հարբեցող Ալեքսանդր Իվանովիչ Իսաևի հետ: Որոշ ժամանակ անց Իսաևին տեղափոխեցին Կուզնեցկ` որպես տեղի պանդոկների վերակացու:[30] 1855 թվականի օգոստոսի 14-ին Ֆեոդոր Միխայլովիչը նամակ ստացավ Կուզնեցկից. Իսաևայի ամուսինը մահացել էր երկարատև հիվանդությունից հետո:[31]

1855 թվականի փետրվարի 18-ին մահացավ կայսր Նիկոլայ I-ը: Դոստոևսկին գրեց նրա այրուն` կայսրուհի Ալեքսանդրա Ֆեոդորովնային ուղղված հավատարմության բանաստեղծություն,[32] որի շնորհիվ դարձավ ենթասպա: Հույս ունենալով ներում ստանալ նոր կայսր Ալեքսանդր II-ից՝ Ֆեոդոր Միխայլովիչը նամակ գրեց իր հին ծանոթ, սևաստոպոլյան պաշտպանության հերոս գեներալ-համհարզ Էդուարդ Տոտլեբենին` խնդրելով իր համար բարեխոսել կայսեր մոտ: Այդ նամակը Պետերբուրգ հասցրեց գրողի ընկերը` բարոն Ա. Վրանգելը: Տոտլեբենը կայսեր մոտ անձնական ունկնդրության ժամանակ կարողացավ ստույգ ներման հասնել, սակայն Ալեքսանդր II-ը հրամայեց գրողի վրա գաղտնի հսկողություն սահմանել` մինչև նրա քաղաքական հուսալիության մեջ լիովին համոզվելը:[30] 1856 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Դոստոևսկին վառատարի կոչում ստացավ:[31]

1857 թվականի փետրվարի 6-ին[33] Դոստոևսկին և Մարիա Իսաևան պսակադրվեցին Կուզնեցկի ռուսական ուղղափառ եկեղեցում:[31] Պսակադրությունից անմիջապես հետո նրանք մեկնեցին Սեմիպալատինսկ, սակայն ճանապարհին Դոստոևսկու մոտ էպիլեպսիայի նոպա տեղի ունեցավ, և նրանք չորս օրով կանգ առան Բառնաուլում:[31] 1857 թվականի փետրվարի 20-ին Դոստոևսկին կնոջ հետ հասավ Սեմիպալատինսկ:[31]

Աքսորի և զինվորական ծառայության ժամանակաշրջանը շրջադարձային էր Դոստոևսկու կյանքում. դեռ կյանքում չկողմնորոշված «մարդու մեջ ճշմարտություն որոնողից» նա վերածվեց խորապես հավատացյալ մարդու, ում միակ իդեալը մնացած ողջ կյանքի ընթացքում դարձավ Հիսուս Քրիստոսը:

1859 թվականին «Օտեչեստվեննիե զապիսկի» ամսագրում Դոստոևսկին հրապարակեց իր «Ստեպանչիկովո գյուղն ու նրա բնակիչները» և «Քեռու երազը» վիպակները:

Աքսորից հետո[խմբագրել]

Դոստոևսկին 1863 թվականին

1859 թվականի հունիսի 30-ին Դոստոևսկուն տվեցին № 2030 տոմսը, որով նա կարող էր մուտք գործել Տվեր, և հուլիսի 2-ին նա լքեց Սեմիպալատինսկը: 1860 թվականին Դոստոևսկին կնոջ և հոգեզավակի` Պավելի հետ, վերադարձավ Պետերբուրգ, սակայն նրա նկատմամբ գաղտնի հսկողությունը շարունակվեց մինչև 1870-ական թվականները: 1861 թվականի սկզբից Ֆեոդոր Միխայլովիչն օգնում էր եղբորը հրատարակել սեփական «Վրեմյա» ամսագիրը, որը փակվելուց հետո, 1863 թվականին եղբայրներն սկսեցին լույս ընծայել «Էպոխա» ամսագիրը: Այդ ամսագրերի էջերին հայտնվեցին Դոստոևսկու այնպիսի ստեղծագործություններ, ինչպիսիք են «Ստորացվածներն ու վիրավորվածները», «Նոթեր մեռյալ տնից», «Ձմեռային օրագիր ամառային տպավորությունների մասին» և «Ընդհատակյա գրառումները»:

Դոստոևսկին արտասահմանյան ուղևորություն նախաձեռնեց երիտասարդ, կախյալ վիճակից ազատագրված մի օրիորդի` Ապոլինարիա Սուսլովայի հետ, Բադեն-Բադենում տարվեց սնանկացնող ռուլետկա խաղով, որի պատճառով սկսեց մշտապես նյութական կարիք զգալ և նույն այդ ժամանակ (1864 թվականին) կորցրեց կնոջն ու եղբորը: Այդ ժամանակաշրջանում սկսեցին կործանվել նրա պատանեկան սոցիալիստական պատրանքները (որոնց հիմքում ընկած էին եվրոպական սոցիալիստական տեսությունները) և ձևավորվել գրողի կողմից լիբերալ-բուրժուական արժեքների քննադատական ընկալումը:[34] Հետագայում այդ առթիվ Դոստոևսկու մտքերն իրենց արտացոլումը գտան «Գրողի օրագրում»:

Ստեղծագործական վերելք[խմբագրել]

«Ոճիր և պատիժը» «Ռուսկի վեստնիկում», Միխայիլ Կատկովա

Գրականագետները գրողի ամենանշանակալից ստեղծագործությունների շարքին են դասում, այսպես կոչված, «մեծ հնգամատյանը», որի մեջ մտնում են հասուն վեպերը` «Ոճիր և պատիժ», «Ապուշը», «Չար ոգիներ», «Դեռահասը» և «Կարամազով եղբայրներ»: Չնայած նրան, որ «Գրողի օրագրում» հրապարակվում էին գրական ստեղծագործություններ, այն համարվում է հրապարակախոսական և քննադատական շարք:

Եղբոր մահից կես տարի անց «Էպոխայի» հրատարակությունը կասեցվեց (1865 թվականի փետրվար): Իր վրա վերցնելով «Էպոխայի» պարտքերի հանձնառությունը և ֆինանսական դժվարություններ կրելով` Դոստոևսկին ստիպված համաձայնեց իր երկերի ժողովածուն ստրկական պայմաններով հրատարակելու Ֆեոդոր Ստելովսկու առաջարկին և սկսեց աշխատել «Ոճիր և պատիժ» վեպի վրա: Առաջին գլուխները, որպես լրակազմ, անմիջապես ուղարկվում էին Միխայիլ Կատկովին` պահպանողական «Ռուսկի վեստնիկ» ամսագրին, որտեղ էլ լույս տեսան 1866 թվականի փետրվարին և սկսեցին տպագրվել հերթական համարներում: Մինչև տարեվերջ Դոստոևսկին կարողացավ ավարտել վեպը:

Սակայն, ըստ Ստելովսկու հետ կնքած «հրեշային պայմանագրի» խիստ պայմանների,[9] գտնվելով հրատարակչի օգտին 9 տարով հեղինակային իրավունքները և իր հրատարակությունների հոնորարները կորցնելու վտանգի տակ, գրողը ստիպված էր նոր, չհրատարակված վեպ ներկայացնել մինչև 1866 թվականի նոյեմբերի 1-ը: Դոստոևսկին գտնվում էր մի այնպիսի ծայրահեղ իրավիճակում, երբ այդպիսի կարճ ժամանակահատվածում նոր վեպ գրելը նույնիսկ ֆիզիկապես անհնար էր: Բոլորովին պատահաբար օգնության հասավ գրողի ընկերը` Ա. Միլյուկովը, որը «Խաղամոլը» վեպի ստեղծման գործընթացն արագացնելու համար գտավ լավագույն սղագրուհի Աննա Գրիգորևնա Սնիտկինային:

Աննա Գրիգորևնա Դոստոևսկայա (ծննդյամբ` Սնիտկինա)

Վեպի սևագրական աշխատանքը, որ տեղի էր ունենում Պետերբուրգում, Մալայա Մեշչանսկայա փողոցի և Ստոլյարնի նրբանցքի խաչմերուկում,[9] այլ ոչ թե Բադեն-Բադենում, ինչի մասին «վկայում է» Դոստոևսկու հարթաքանդակի վրայի գրությունը` «Այստեղ գրվել է «Խաղամոլը» վեպը», տևեց 26 օր` հոկտեմբերի 4-29-ը: Հնարավոր է` գրողը պատահական չէր ընտրել այդ վայրը, որտեղ տեղի էին ունեցել Միխայիլ Լերմոնտովի «Շտոս» վիպակում նկարագրված դեպքերը և «ապրել էր» Ռասկոլնիկովը:

«Խաղամոլը» վեպի ձեռագիրը հրատարակչին հանձնելուց շատ չանցած Դոստոևսկին ամուսնության առաջարկություն արեց Աննա Գրիգորևնային: 1867 թվականի փետրվարի 15-ին Տրոյիցկի տաճարում տեղի ունեցավ Դոստոևսկու և Ա. Սնիտկինայի պսակադրության արարողությունը:

«Ոճիր և պատիժ» վեպի համար Կատկովը շատ լավ վճարեց, բայց որպեսզի այդ գումարը պարտատերերը չզավթեին, գրողն իր նոր կնոջ հետ մեկնեց արտասահման: Ուղևորությունն արտացոլվել է այն օրագրում, որ Աննա Գրիգորևնա Դոստոևսկայան սկսել էր վարել 1867 թվականից: Գերմանիայի ճանապարհին ամուսինները մի քանի օրով կանգ առան Վիլնյուսում:[35]

Երկրորդ կինը` Աննա Գրիգորևնան, կազմակերպեց գրողի կյանքը` իր վրա վերցնելով ընտանիքի ֆինանսական ղեկավարությունը, իսկ 1871 թվականից Դոստոևսկին ընդմիշտ թողեց պտուտախաղը (ռուլետկան):

1872-1878 թվականներին գրողն ապրում էր Նովգորոդի մարզի Հին Ռուսա քաղաքում: Կյանքի այդ տարիները չափազանց բեղուն էին: Այդ ժամանակաշրջանում ծնվեցին հետևյալ ստեղծագործությունները. «Չար ոգիներ» (1872), «Գրողի օրագրի» սկիզբը (1873, ֆելիետոնների, ակնարկների, օրակարգային հարցերի շուրջ բանավեճային և հրապարակախոսական գրառումների շարքը), «Դեռահասը» (1875), «Հեզաբարոն» (1876):

1878 թվականի հոկտեմբերին Դոստոևսկին վերադարձավ Պետերբուրգ, որտեղ բնակություն հաստատեց Կուզնեչնի նրբանցքի վրա գտնվող 5/2 տան բնակարաններից մեկում, որտեղ էլ մնաց մինչև իր մահը` 1881 թվականի հունվարի 28-ը: Հենց այստեղ, 1880 թվականին նա ավարտեց իր վերջին վեպը` «Կարամազով եղբայրները»: Այժմ այդ բնակարանում է գտնվում Ֆեոդոր Դոստոևսկու գրական-հուշագրական թանգարանը:

Կյանքի վերջին մի քանի տարիներին Դոստոևսկու կյանքում 2 նշանակալից իրադարձություն տեղի ունեցան: 1878 թվականին Ալեքսանդր II կայսրն իր մոտ հրավիրեց գրողին` իր ընտանիքին ներկայացնելու համար: Սակայն հանդիպման ընթացքում Դոստոևսկին չպահպանեց էթիկետը: 1880 թվականին, մահվանից ընդամենը մեկ տարի առաջ, Դոստոևսկին արտասանեց իր հանրահայտ ճառը Մոսկվայում Պուշկինին նվիրված հուշարձանի բացման արարողության ժամանակ:

Այդ տարիներին էլ գրողը մտերմացավ պահպանողական լրագրողների, հրապարակախոսների և մտածողների հետ, նամակագրություն սկսեց պետական գործիչ Կոնստանտին Պոբեդոնոսցևի հետ:


Ստեղծագործությունները[խմբագրել]

Վեպեր[խմբագրել]

Վիպակներ և պատմվածքներ[խմբագրել]

  • 1846 - Երկվորյակը (Двойник)
  • 1846 - Ինչքան վտանգովոր է տրվել փառասիրական երազներին (Как опасно предаваться честолюбивым снам)
  • 1846 - Պարոն Պրոխարչինը (Господин Прохарчин)
  • 1847 - Տանտիրուհին (Хозяйка)
  • 1848 - Պոլզունկովը (Ползунков)
  • 1848 - Թույլ սիրտը (Слабое сердце)
  • 1848 - Նետոչկա Նեզվանովա (Неточка Незванова)
  • 1848 - Սպիտակ գիշերներ (Белые ночи)
  • 1849 - Փոքրիկ հերոսը (Маленький герой)
  • 1859 - Քեռու երազը (Дядюшкин сон)
  • 1859 - Ստեպանչիկովո գյուղը և նրա բնակիչները (Село Степанчиково и его обитатели)
  • 1860 - Ուրիշի կինը ու ամուսինը մահճակալի տակ (Чужая жена и муж под кроватью)
  • 1860 - Նոթեր Մեռյալ տնից (Записки из Мёртвого дома)
  • 1862 - Ձմեռային ակնարկներ ամառային տպավորությունների մասին (Зимние заметки о летних впечатлениях)
  • 1864 - Նոթեր ընդհատակից (Записки из подполья)
  • 1864 - Տհաճ անեկդոտ (Скверный анекдот)
  • 1865 - Կոկորդիլոս (Крокодил)
  • 1869 - Հավերժ ամուսին (Вечный муж)
  • 1876 - Հեզաբարո կինը (Кроткая)
  • 1877 - Ծիծաղելի մարդու երազը (Сон смешного человека)
  • 1848 - Ազնիվ գողը (Честный вор)
  • 1848 - Տոնածառն ու հարսանիքը (Ёлка и свадьба)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Encyclopædia Britannica, Inc. Fyodor Dostoyevsky
  2. The 100 greatest novels of all time: The list 29. The Brothers Karamazov Fyodor Dostoevsky
  3. 3,0 3,1 3,2 Сараскина, 2011
  4. 4,0 4,1 ЭСБЕ, Достоевский Федор Михайлович
  5. Большая советская энциклопедия, том 23, 1931. Луначарский А. В. Достоевский Федор Михайлович. Часть 2. Миросозерцание и творчество Достоевского
  6. История Зарайского района // Официальный сайт Зарайского муниципального района
  7. 7,0 7,1 7,2 «11 ноября»։ День в истории։ РИА Новости։ 2008-11-11։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-06-25-ին։ http://www.webcitation.org/68fVS5ok4։ Վերցված է 2012-05-08։ 
  8. Достоевский Ф. М. Полное собрание сочинений. В 30 тт. — Л.: Наука, 1976. — Т. 14. — С. 264.
  9. 9,0 9,1 9,2 Гроссман Л. П., 1962
  10. Достоевский А. М., 1930, p. 108–109
  11. Достоевская Л. Ф., 1922, p. 16
  12. Наседкин, 2003
  13. 13,0 13,1 Larousse. Fedor Mikhaïlovitch Dostoïevski La mort du père
  14. Достоевская Л. Ф., 1922, p. 17
  15. Григорович Д. В. Литературные воспоминания. М.: Художественная литература, 1987. Глава VII
  16. З. Фрейд Достоевский и отцеубийство // Классический психоанализ и художественная литература / сост. В. М. Лейбин. — СПб.: Питер, 2002. — С. 70—88.
  17. Frank, Joseph Dostoevsky: A Writer in His Time. — Princeton University Press, 2009. — С. 45. — 984 с. — ISBN 9781400833412
  18. Федоров, Г. А. К биографии Ф. М. Достоевского: Домыслы и логика фактов. Литературная газета. 1975. 18 июня. № 25
  19. Фёдоров, Г. А. «Помещик. Отца убили ...», или История одной судьбы / Г. А. Фёдоров; вступ. ст. С. Г. Бочарова // Новый мир. – 1988. – No 10. – С. 219 – 238
  20. Семёнов-Тян-Шанский П. П., Мемуары. Пг., 1917. T. 1. Детство и юность (1827—1855). С. 194—215
  21. Гроссман Л. Бальзак в переводе Достоевского — М.: Евгения Гранде; Оноре де Бальзак, 2012. — 272 с. — ISBN 978-5-389-03515-7 (статья в приложении, С. 227)
  22. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Memoirs_on_Belinsky_VII
  23. Майков В. Н. Статья «Нечто о русской литературе в 1846 г.» Отечественные записки. 1847. № 1. Отд. V. С. 3–4)
  24. Журнал «Наше наследие» № 75-76, 2005 Владимир Енишерлов. «Жизнь без начала и конца»: За строками «Возмездия» (О семьях Бекетовых, Кублицких-Пиоттух и Блоков)
  25. Золотусский И. Струна в тумане // Литература : журнал. — Издательский дом «Первое сентября», 2001. — В. 45.
  26. Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества Спешнев, Николай Александрович
  27. Токаржевский С. Семь лет каторги / Отрывки и излож. В. Храневича // Русская старина. — 1910. — Т. 141. — № 2. — С. 367—376.;
    Токаржевский С. Ф. М. Достоевский по воспоминаниям ссыльного поляка // Там же. — № 3. — С. 605—621.
  28. Записки из мёртвого дома (Достоевский), Часть 2, Глава 10, Достоевский Ф. М., «Записки из мёртвого дома» Часть 2, гл. 10
  29. «Литературно-мемориальный дом-музей Ф. М. Достоевского»։ SemeyNet — Семипалатинск։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-06-25-ին։ http://www.webcitation.org/68fVWSkYt։ Վերցված է 2012-05-08։ 
  30. 30,0 30,1 Павел Косенко Иртыш и Нева. — Алма-Ата: Жазушы, 1971. — С. 31-44, 82.
  31. 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 А. Труайя, 2005
  32. Достоевский Ф. М. На европейские события в 1854 году // Полное собрание сочинений. — Т. 2.
  33. Ф. М. Достоевский и М. Д. Исаева
  34. Чулков Г. И. Достоевский и судьба России. Статья была опубликована под псевдонимом «Борис Кремнев» в литературном альманахе «Огни». М, 1918. С. 133–148
  35. («В центре Вильнюса открыли памятную доску Фёдору Достоевскому»։ Газета.Ru։ 2006։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-06-25-ին։ http://www.webcitation.org/68fVY6jT6։ Վերցված է 2012-05-08։ )
  36. Ոճիր և պատիժ = Преступление и наказание : Վեպ / Ֆ. Դոստոևսկի ; Թարգմ.՝ Հ. Մազմանյան; Խմբ.՝ Գ. Խաչատրյան; Վերջաբ.՝ Լ. Մկրտչյան. - Երևան : Սովետական գրող, 1980. - 704 էջ
  37. Ապուշը : [Վեպ] / Ֆ.Մ. Դոստոևսկի; Թարգմ.՝ Ա.Ղ. Վարդապետյան; Խմբ.՝ Դ.Գ. Եսայան. - Երևան : Հայաստան, 1965. - 850 էջ
  38. Կարամազով եղբայրներ : Վեպ / Ֆ. Դոստոևսկի; Թարգմ.՝ Կ. Սուրենյան; Խմբ.՝ Է. Մասումյան. - Երևան : Սովետական գրող, 1983. - 2 գ. ; 21 սմ. - (Ռուս դասականների գրադարան) - Գիրք 1 (1983, 464 էջ) - Գիրք 2 (1984, 636 էջ)

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Wikiquote-logo-en.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են՝