Իվան Տուրգենև

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Իվան Սերգեյի Տուրգենև
Иван Сергеевич Тургенев
Turgenev-1914.jpg
Ծնվել է 1818 թ. նոյեմբերի 9
Ծննդավայր Օրյոլ, Ռուսական կայսրություն
Մահացել է 1883 թ. սեպտեմբերի 3
Մահվան վայր Բուժիվալ, Ֆրանսիա
Ազգություն Ռուսաստան ռուս
Մասնագիտություն գրող, բանաստեղծ

Իվան Տուրգենև (ռուս.՝ Иван Сергеевич Тургенев, հոկտեմբերի 28 նոյեմբերի 9, 1818 թ., Օրյոլ, Ռուսական կայսրություն - օգոստոսի 22 սեպտեմբերի 3, 1883 թ., Բուժիվալ, Ֆրանսիա), ռուս գրող, բանաստեղծ, Պետերբուրգի գիտությունների կայսերական ակադեմիայի Ռուսերենի գծով թղթակից անդամ։ Հեղինակ է վեպերի, վիպակների և պատմվածքների, որոնցից առավել հայտնի են և բազմաթիվ լեզուներով (այդ թվում նաև հայերեն) թարգմանվել են հետևյալները. «Նախօրեին» (Накануне, 1860), «Ծուխը» (Дым, 1867), «Հայրեր և որդիներ» (Отцы и дети, 1862) վեպերը, «Որսորդի հիշատակարանը» (Записки охотника, 1852) պատմվածքների ժողովածուն, «Մումու» (Муму, 1852), «Գարնանային ջրեր» (Вешние воды, 1872), «Հաղթանակող սիրո երգը» (Песнь торжествующей любви, 1881) վիպակները[1],[2],[3][4]։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Ծագում և վաղ տարիներ[խմբագրել]

Վարվարա Պետրովնա Լուտովինովան՝ գրողի մայրը
Սերգեյ Նիկոլաևիչ Տուրգենևը՝ գրողի հայրը

Իվան Սերգեևիչ Տուրգենևի ընտանիքը ծագում էր Տուլայի Տուրգենևների հին ազնվական տոհմից։ Իր հուշագրքում ապագա գրողի մայրը գրանցել է. «1818 թվականի հոկտեմբերի 28-ին, երկուշաբթի, առավոտյան ժամը 12-ին, Օրյոլում, իր տանը, ծնվեց որդիս` Իվանը, հասակը` 12 վերշոկ։ Կնքեցին նոյեմբերի 4-ին` Ֆեոդոր Սեմյոնովիչ Ուվարովը քրոջ` Ֆեդոսիա Նիկոլաևնա Տեպլովայի հետ»։

Իվանի հայրը` Սերգեյ Նիկոլաևիչ Տուրգենևը (1793-1834), այն ժամանակ ծառայում էր գվարդիական հեծելազորային գնդում։ Գվարդիայի գեղեցկադեմ հեծելազորայինի վարած անհոգ կյանքը քայքայեց նրա ֆինանսական վիճակը, որի կարգավորման համար 1816 թվականին նա շահադիտական նպատակներով ամուսնացավ ոչ երիտասարդ և անհրապույր, սակայն բավականաչափ հարուստ Վարվարա Պետրովնա Լուտովինովայի (1787-1850) հետ։ 1821 թվականին, Կիրասիրյան գնդի գնդապետի կոչումով, հայրն անցավ թոշակի։ Իվանն ընտանիքի երկրորդ զավակն էր։ Ապագա գրողի մայրը` Վարվարա Պետրովնան, ծագում էր հարուստ ազնվականական ընտանիքից։ Նրա ամուսնությունը Սերգեյ Նիկոլաևիչի հետ անհաջող էր։ Վերջինս 1821 թվականին մահացավ` թողնելով երեք որդիներին` Նիկոլային, Իվանին և Սերգեյին, որը վաղաժամ մահացավ էպիլեպսիայից։ Մայրը էությամբ իշխող և բռնակալ կին էր։ Նա ինքը, վաղաժամ զրկվելով հորից, տառապել էր մոր (որին հետագայում թոռը պատկերեց իր «Մահը» ակնարկում` պառավի կերպարում) դաժան վերաբերմունքից և վայրագ, խմող հորից, ով հաճախակի ծեծում էր նրան։ Մշտական ծեծի ու նվաստացումների պատճառով նա հետագայում փախել էր իր հորեղբոր մոտ, որի մահից հետո դարձել էր հոյակապ կալվածքի և 500 ճորտերի տիրուհի։

Վարվարա Պետրովնան պարզունակ կին չէր։ Նա օժտված էր ճորտատիրական հակումներով, սակայն միաժամանակ բավականին կիրթ և կարդացած անձնավորություն էր։ Երեխաների դաստիարակությունը նա զուգակցում էր ընտանեկան բռնության հետ։ Մայրական ծեծի էր ենթարկվում նաև Իվանը` չնայած համարվում էր մոր ամենասիրելի որդին։ Տղայի գրագիտությամբ զբաղվել են հաճախակի փոփոխվող ֆրանսիացի և գերմանացի տնային դաստիարակները։ Վարվարա Պետրովնայի ընտանիքում բոլորն, առանց բացառության, միմյանց հետ խոսում էին ֆրանսերեն, նույնիսկ աղոթքներն էին արտասանվում ֆրանսերեն։ Վարվարան շատ էր ճանապարհորդում և լուսավորված կին էր, շատ էր կարդում, դարձյալ առավելապես ֆրանսերեն։ Սակայն հարազատ լեզուն ու գրականությունը ևս խորթ չէին նրա համար։ Նա ինքը տիրապետում էր հրաշալի պատկերավոր ռուսերեն խոսքին, իսկ Սերգեյ Նիկոլաևիչը պահանջում էր երեխաներից, որպեսզի իր բացակայության ժամանակ նրանք իրեն ռուսերեն նամակներ գրեն։ Տուրգենևների ընտանիքը կապ էր պահպանում Վ. Ա. Ժուկովսկու և Մ. Ն. Զագոնսկու հետ։ Վարվարա Պետրովնան հետևում էր գրականության նորույթներին, լավ տեղեկացված էր Ն. Մ. Կարամզինի, Վ. Ա. Ժուկովսկու, Ա. Ս. Պուշկինի, Մ. Յու. Լերմոնտովի և Ն. Վ. Գոգոլի ստեղծագործություններից, որոնցից հաճույքով մեջբերումներ էր անում որդուն գրված նամակներում։

Ռուսական գրականության հանդեպ սերը պատանի Տուրգենևի մեջ սերմանել է նաև ճորտ սպասավորներից մեկը, ով հետագայում դարձավ Պունինի նախատիպը «Պունինը և Բաբուրինը» պատմվածքում։ Մինչև 9 տարեկանը Տուրգենևն ապրել է մայրական ժառանգական կալվածքում` Սպասկոյե-Լուտովինովոյում, Օրլովյան նահանգում, Մցենսկից 10 կմ հեռավորության վրա։ 1827 թվականին Տուրգենևները, երեխաներին կրթության տալու նպատակով, հաստատվեցին Մոսկվայում, Սամոտյոկ թաղամասում։ Ապագա գրողը սկզբում սովորել է Վեյդենհամերի պանսիոնում, այնուհետև դարձել է Լազարյան ճեմարանի տնօրեն Ի. Ֆ. Կրաուզեի սանը։

Կրթություն, գրական գործունեության սկիզբ[խմբագրել]

Երիտասարդ Իվան Տուրգենևը

1833 թվականին, 15 տարեկան հասակում Տուրգենևն ընդունվում է Մոսկվայի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետ։ Այդ նույն ժամանակ այստեղ ուսանում էին Ալեքսանդր Գերցենը և Վիսարիոն Բելինսկին։ Մեկ տարի անց, երբ Իվանի ավագ եղբայրն ընդունվում է գվարդիայի հրետանային գունդ, ընտանիքը տեղափոխվում է Սանկտ-Պետերբուրգ, որտեղ Իվան Տուրգենևը փոխադրվում է Պետերբուրգի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետ։ Նրա համալսարանական ընկերն էր ապագա հայտնի գիտնական-պատմաբան Տիմոֆեյ Գրանովսկին։[5]

Սկզբում Տուրգենևն ուզում էր բանաստեղծ դառնալ։ 1834 թվականին, երբ նա երրորդ կուրսի ուսանող էր, գրեց «Պատը» հնգոտանի յամբով դրամատիկ պոեմը։ Երիտասարդ հեղինակն իր գրչի փորձը ցույց տվեց իր ուսուցչին` ռուս բանասիրության պրոֆեսոր Պյոտր Պլետնյովին։ Դասախոսություններից մեկի ժամանակ Պլետնյովը բավականին խիստ վերլուծեց այդ պոեմը, հեղինակին չբացահայտելով, սակայն միաժամանակ խոստովանեց, որ այդ ստեղծագործողի մեջ «ինչ-որ բան կա»։ Այդ խոսքերից ոգեշնչված` երիտասարդ գրողը ստեղծեց ևս մի քանի բանաստեղծություն, որոնցից երկուսը 1838 թվականին, «…..въ» ստորագրությամբ, Պլետնյովը տպագրեց «Սովրեմեննիկ» ամսագրում, որի խմբագիրը հենց ինքն էր։ Դրանք էին «Երեկո» և «Վեներա Մեդիցեյսկայայի մոտ»» բանաստեղծությունները:[6][7]

Տուրգենևի առաջին հրապարակումը լույս է տեսել 1836 թվականին. «Ժողովրդական կրթության նախարարության ամսագրում» նա հրապարակեց Անդրեյ Մուրավյովի «Ճանապարհորդություն դեպի սուրբ վայրեր» ստեղծագործության հանգամանալից տեսությունը։[8] Մինչև 1837 թվականը նա գրել էր արդեն մոտ հարյուր փոքր բանաստեղծություն և մի քանի պոեմ (անավարտ «Ծերունու պատմությունը», «Խաղաղություն ծովի վրա», «Լուսնային գիշերվա ցնորքներ», «Երազ»)։

Համալսարանն ավարտելուց հետո[խմբագրել]

1836 թվականին Տուրգենևն ավարտեց համալսարանը` իսկական ուսանողի աստիճանով։ Երազելով գիտական գործունեության մասին` հաջորդ տարի նա հանձնեց ավարտական քննությունը և ստացավ թեկնածուի աստիճան։ 1838 թվականին մեկնեց Գերմանիա և, հաստատվելով Բեռլինում, սկսեց լրջորեն զբաղվել ուսմամբ։ Բեռլինյան համալսարանում մասնակցում էր հռոմեական և հունական գրականության պատմության դասախոսություններին, իսկ տանն զբաղվում էր հին հունարենի և լատիներենի քերականության ուսումնասիրությամբ։ Հին լեզուների իմացությունն օգնում էր նրան ազատորեն կարդալ անտիկ դասականների գործերը։ Ուսման տարիներին Տուրգենևն ընկերացավ ռուս գրականագետ և մտածող Նիկոլայ Ստանկևիչի հետ, ով զգալի ազդեցություն ունեցավ գրողի վրա։ Տուրգենևն այցելում էր հեգելիստների դասախոսությունները, հետաքրքրվում էր համաշխարհային զարգացման, «բացարձակ հոգու» և փիլիսոփայի ու բանաստեղծի բարձրագույն կոչման մասին գերմանական իդեալիզմի գաղափարներով։[6] Արևմտաեվրոպական կենսաձևն, ընդհանրապես, մեծ տպավորություն գործեց Տուրգենևի վրա։ Երիտասարդ ուսանողը հանգեց այն եզրակացության, որ միայն համամարդկային մշակույթի հիմքերի յուրացումը կարող է դուրս բերել Ռուսաստանին այն խավարից, որում նա գտնվում է։ Այդ առումով գրողը դարձավ համոզված «արևմտական»։[8]

1830-1850-ական թվականներին կազմավորվեց գրողի` գրական ծանոթությունների լայն շրջանակը։ Դեռ 1837 թվականին տեղի ունեցան Ալեքսանդր Պուշկինի հետ թռուցիկ հանդիպումները։ Հենց այդ ժամանակ էլ Տուրգենևը ծանոթացավ Վ. Ա. Ժուկովսկու, Ալեքսանդր Նիկիտենկոյի, Ալեքսեյ Կոլցովի, ավելի ուշ` Միխայիլ Լերմոնտովի հետ։ Այսպես, «Ծերունի կալվածատերը» բանաստեղծության (1841) կառուցվածքը տեղ-տեղ հիշեցնում է Լերմոնտովի «Կտակը», «Բալլադում» նկատվում է «Երգ վաճառական Կալաշնիկովի մասին» ստեղծագործության ազդեցությունը։ Սակայն Լերմոնտովի ստեղծագործության հետ աղերսներն առավել զգալի են «Խոստովանություն» բանաստեղծության մեջ (1845), որի մերկացուցիչ պաթոսը մոտեցնում է այն Լերմոնտովի «Խոհ» բանաստեղծությանը։ 1839 թվականին Սպասսկոյեի հին տունն այրվեց, և Տուրգենևը վերադարձավ հայրենիք, սակայն արդեն 1840 թվականին կրկին մեկնեց արտասահման` այցելելով Գերմանիա, Իտալիա և Ավստրիա։ Ֆրանկֆուրտում մի աղջկա հետ հանդիպման ազդեցությամբ` Տուրգենևը հետագայում գրեց «Գարնանային ջրեր» վիպակը։ 1841 թվականին Տուրգենևը վերադառնում է Լուտովինովո։[9]

Стихи Тургенева на видном месте в известном журнале, 1843, № 9

1842 թվականի սկզբին Տուրգենևը փիլիսոփայության մագիստրոսի աստիճանի քննության թույլտվության հայտ ներկայացրեց Մոսկվայի համալսարան, սակայն այդ ժամանակ համալսարանում չկար փիլիսափայության հաստիքային պրոֆեսոր, ուստի նրա հայտը մերժվեց։ Մոսկվայում չտեղավորվելով` Տուրգենևը հունական և լատինական բանասիրության մագիստրոսի կոչման համար լատիներեն լեզվով բավարար քննություն հանձնեց Պետերբուրգի համալսարանում և դիսերտացիա գրեց բանասիրական ֆակուլտետի համար։ Բայց այդ ժամանակ արդեն գիտական գործունեությամբ տարվելու մոլուցքն աստիճանաբար նվազում էր` տեղի տալով գրական ստեղծագործության հանդեպ ձգտմանը։ Դիսերտացիայի պաշտպանությունից հրաժարվելով` մինչև 1844 թվականը նա ծառայում է Ներքին գործերի նախարարությունում` որպես կոլեգիական քարտուղար։]][10]

1843 թվականին Տուրգենևը գրում է «Պարաշա» պոեմը։ Հույս չունենալով դրական արձագանք ստանալու` նա, այնուամենայնիվ, ցույց է տալիս օրինակը Վիսարիոն Բելինսկուն։ Բելինսկին, բարձր գնահատելով ստեղծագործությունը, երկու ամիս անց «Հայրենական գրառումներում» հրապարակում է իր գրախոսությունը։ Այդպես սկսվում է նրանց ծանոթությունը` հետագայում վերածվելով ամուր ընկերության. Տուրգենևը նույնիսկ դառնում է Բելինսկու որդու` Վլադիմիրի կնքահայրը։[11] Պոեմն առանձին գրքով, «Տ. Լ.» (Տուրգենև-Լուտովինով) անվանատառերով, լույս տեսավ 1843 թվականին։[8] 1840-ական թվականներին, Պլետնյովից և Բելինսկուց բացի, Տուրգենևը հանդիպում էր նաև Աֆանասի Ֆետի հետ։

1843 թվականի նոյեմբերին Տուրգենևը գրում է «Մառախլապատ առավոտ» բանաստեղծությունը, որի համար հետագայում երաժշտություն են գրել Ալեքսանդր Գեդիկեն, Գեորգի Կատուարը և այլոք։ Սակայն ամենահայտնին ռոմանսային տարբերակն է` սկզբնապես հրատարակված «Երաժշտությունը` Աբազի» մակագրությամբ. վերջնական պատկանելությունը Վիկտոր Աբազան, Էրաստ Աբազան կամ Յուլիա Աբազան պարզված չէ։ Հրապարակումից հետո բանաստեղծությունն ընկալվեց որպես Տուրգենևի սիրո արտահայտությունը Պոլինա Վիարդոյի հանդեպ,[12] ում հենց այդ ժամանակ նա հանդիպել էր։

1844 թվականին գրվեց «Տերտերը» պոեմը, որն ինքը` բանաստեղծը, որակել է որպես զվարճություն` զուրկ որևէ «խորը և նշանակալից իմաստից»։ Այնուամենայնիվ, պոեմը հասարակական հետաքրքրություն առաջացրեց իր հակահոգևորական ուղղվածությամբ։ Ռուսաստանում այն գրաքննության կողմից ենթարկվեց կրճատումների, սակայն արտասահմանում տպագրվում էր ամբողջությամբ։[13]

1846 թվականին լույս տեսան «Բրետյոր» և «Երեք դիմանկար» վիպակները։ Տուրգենևի երկրորդ վիպակը հանդիսացող «Բրետյորում» գրողը փորձել է պատկերել լերմոնտովյան ազդեցության և ձևամոլության վարկաբեկման միջև պայքարի ձգտումը։ Երրորդ` «Երեք դիմանկար» վիպակի սյուժեն վերցվել է Լուտովինովների ընտանեկան ժամանակագրությունից։[8]

Ստեղծագործական ծաղկման շրջան[խմբագրել]

Սպասկոյե-Լուտովինովո, Տուրգենևների կալվածքը

1847 թվականից Իվան Տուրգենևն սկսեց անդամակցել կերպարանափոխված «Սովրեմեննիկին», որտեղ մտերմացավ է Նիկոլայ Նեկրասովի և Պավել Աննենկովի հետ։ Ամսագրում տպագրվեց նրա առաջին ֆելյետոնը՝ «Ժամանակակից հոդվածներ», սկսեցին տպագրել «Որսորդի հիշատակարանի» առաջին գլուխները։[14] «Սովրեմեննիկի» առաջին իսկ համարում տպագրվեց «Կզաքիսն ու Կալինիչը» պատմվածքը, որով հանրահայտ գրքի բազմաթիվ հրատարակությունների սկիզբը դրվեց։ «Որսորդի հիշատակարանից» ենթավերնագիրն ավելացրեց Ի. Ի. Պանաևը, որպեսզի գրավի ընթերցողի ուշադրությունը։ Պատմվածքը հսկայական հաջողություն ունեցավ, և դա պատճառ դարձավ նոր նմանատիպ պատմվածքների ստեղծման։ Տուրգենևի խոսքերով ասած՝ «Որսորդի հիշատակարանը» մինչև վերջ թշնամու հետ պայքարելու նրա հաննիբալյան երդման կատարումն էր, [15] թշնամի, որին նա ատել էր մանկությունից։ «Այդ թշնամին ուներ որոշակի կերպար, հայտնի անուն. դա ճորտատիրական իրավունքն էր»։ Իր նպատակի իրագործման համար Տուրգենևը որոշեց մեկնել Ռուսաստանից։ «Ես չէի կարող,-գրում է Տուրգենևը,-շնչել նույն օդը, մնալ այն բանի կողքին, ինչն ատում էի: Ինձ անհրաժեշտ էր հեռանալ իմ թշնամուց, որպեսզի հեռվից ավելի հզոր հարձակում գործեի»։[16]

1847 թվականին Տուրգենևը Բելինսկու հետ մեկնեց արտասահման և 1848 թվականին հաստատվեց Փարիզում, որտեղ հեղափոխական իրադարձությունների ականատեսը դարձավ։[17] Վկա լինելով պատանդների սպանություններին, գրոհներին, ֆրանսիական փետրվարյան հեղափոխությանը՝ նա ընդմիշտ նողկանք ապրեց բոլոր տեսակի հեղափոխությունների հանդեպ։[18] Ավելի ուշ նա մտերմացավ Ա. Ի. Գերցենի հետ, սիրահարվեց Նիկոլայ Օգարյովի կնոջը՝ Նատալյա Տուչկովային։

Դրամատուրգիա[խմբագրել]

1840-ական թվականների վերջը և 1850-ական թվականների սկիզբը Տուրգենևի համար դարձան դրամատուրգիայի ոլորտում առավել ակտիվ գործունեության, պատմության հարցերի և դրամայի թեորիայի շուրջ մտորումների ժամանակաշրջան։[19] 1848 թվականին նա գրեց «Որտեղ բարակ է, այնտեղից էլ պոկվում է», և «Ձրիակերը», 1849 թվականին` «Նախաճաշ պարագլխի մոտ» և «Ամուրին», 1850 թվականին` «Մի ամիս գյուղում», 1851 թվականին` «Գավառացի կինը» պիեսները։ Դրանցից «Ձրիակերը», «Ամուրին», «Գավառացի կինը» և «Մի ամիս գյուղում»-ը մեծ հաջողություն վայելեցին` հրաշալի բեմադրության շնորհիվ։ Նրա համար հատկապես թանկ էր «Ամուրին» պիեսի հաջողությունը, որը հնարավոր դարձավ մեծ մասամբ` շնորհիվ Ալեքսանդր Մարտինովի (ով խաղացել է նրա չորս պիեսներում) կատարողական վարպետության։[8] Ռուսական թատրոնի վիճակի և դրամատուրգիայի խնդիրների մասին իր հայացքները Տուրգենևը սահմանել էր դեռևս 1846 թվականին։ Նա գտնում էր, որ այն ժամանակ դիտվող` խաղացանկի հետ կապված ճգնաժամը կարող էր հաղթահարվել գոգոլյան դրամատուրգիայի հետևորդ գրողների ջանքերով, որոնց թվին Տուրգենևը դասում էր նաև ինքն իրեն։ [20]

Դրամատուրգիայի գրական հնարքները յուրացնելու նպատակով Տուրգենևն աշխատում էր նաև Բայրոնի և Շեքսպիրի թարգմանությունների վրա։ Դրանով հանդերձ, նա չէր ձգտում կրկնօրինակել Շեքսպիրի դրամատուրգիական հնարքները, այլ միայն մեկնաբանում էր նրա կերպարները, իսկ իր ժամանակակից դրամատուրգների` Շեքսպիրի ստեղծագործությունը որպես օրինակ կիրառելու, նրա դրամատուրգիական հնարքները փոխառելու փորձերը զայրացնում էին Տուրգենևին։ 1847 թվականին նա գրել է. «Շեքսպիրի ստվերը ծանրացել է բոլոր դրամատիկ գրողների վրա: Նրանք չեն կարողանում կտրվել հիշողություններից. այդ դժբախտները չափից ավելի են կարդացել և շատ քիչ` ապրել»։[21]

1850-ական թվականներ[խմբագրել]

Լ․ Վաքսելի ծաղրանկարը՝ «Որսորդի հիշատակարանի» այրումը, 1852

1850 թվականին Տուրգենևը վերադարձավ Ռուսաստան, սակայն մոր հետ, ով մահացել էր նույն թվականին, նրան այդպես էլ տեսնվել չհաջողվեց։ Եղբոր` Նիկոլայի հետ մոր հսկայական ունեցվածքը բաժանելով` նա հնարավորինս թեթևացրեց իրեն բաժին ընկած գյուղացիների հոգսերը։[8]

1850-1852 թվականներին ապրել է մեկ Ռուսաստանում, մեկ արտասահմանում, հանդիպել է Նիկոլայ Գոգոլի հետ։[22] Վերջինիս մահից հետո Տուրգենևը գրեց մահախոսականը, որն արգելվեց պետերբուրգյան գրաքննության կողմից։ Դժգոհության պատճառն այն էր, որ, ինչպես նշել էր Պետերբուրգի գրաքննության կոմիտեի նախագահ Միխայիլ Մուսին-Պուշկինը, «այդպիսի գրողի մասին այդպես հիացական արտահայտվելը հանզանք է»։ Այնժամ Իվան Սերգեևիչը հոդվածն ուղարկեց Մոսկվա` Վասիլի Բոտկինին, որն էլ տպագրեց այն «Մոսկովսկիե վեդոմոստիում»։ Իշխանությունները տեքստում խռովության երանգներ նկատեցին և հեղինակին բանտարկեցին մեկ ամսով։ Մայիսի 18-ին Տուրգենևին ուղարկեցին հայրենի գյուղ, և միայն կոմս Ալեքսեյ Տոլստոյի ջանքերով երկու տարի հետո նրան թույլատրեցին կրկին բնակվել մայրաքաղաքներում։[8]

Կարծիք կա, որ աքսորի պատճառը ոչ այնքան Գոգոլի մահախոսականն էր, որքան Տուրգենևի հայացքների չափազանց արմատականությունը, որն արտահայտվում էր Բելինսկու հանդեպ համակրանքով, կասկածելի հաճախակի արտասահմանյան ուղևորություններով, ճորտ գյուղացիների մասին կարեկցական պատմվածքներով, էմիգրանտ Գերցենի` Տուրգենևի մասին գովեստի խոսքով։ Միաժամանակ չպետք է անտեսել Վ. Պ. Բոտկինի` Տուրգենևին ուղղված նախազգուշացումը մարտի 10-ի նամակում, որպեսզի գրողն ավելի զգույշ լինի իր նամակներում, խորհրդի անդամների մասին հղումներում լինի ավելի շրջահայաց (Տուրգենևի տվյալ նամակն ամբողջությամբ հայտնի չէ, բայց դրա քաղվածքը, 3-րդ բաժանմունքի գործի պատճենում, Մ. Ս. Մուսին-Պուշկինի հասցեին կտրուկ արձագանքներ է պարունակում)։ Գոգոլի մասին հոդվածի հիացական տոնը լոկ լցրեց ժանդարմական համբերության բաժակը` հանդիսանալով պատժի համար հարմար առիթ, որն իշխանությունների կողմից նախապես էր որոշված։[23] Տուրգենևը մտավախություն ուներ, որ իր կալանավորումն ու աքսորը արգելք կհանդիսանան «Որսորդի հիշատակարանի» առաջին հրատարակության լույսընծայման համար, սակայն նրա մտավախությունը չիրականացավ. 1852 թվականի օգոստոսին գիրքն անցավ գրաքննությունը և լույս տեսավ։[24]

Սակայն գրաքննիչ Լվովը, որը թույլատրել էր գրքի տպագրությունը, Նիկոլայ I-ինի անձնական կարգադրությամբ ազատվեց աշխատանքից` զրկվելով նաև կենսաթոշակի իրավունքից։[16] Գրաքննությունը նաև արգելք դրեց «Որսորդի հիշատակարանի» կրկնակի հրատարակության վրա` այդ քայլը պատճառաբանելով այն հանգամանքով, որ Տուրգենևը մի կողմից բանաստեղծականացրել է ճորտ գյուղացիներին, մյուս կողմից ներկայացրել է, որ «այդ գյուղացիները գտնվում են շահագործման մեջ, որ կալվածատերերն իրենց անհարկի և անօրինական են պահում․․․ վերջապես, որ գյուղացին պետք է ապրի ազատ և անկաշկանդ կյանքով»։ [25]

«Սովրեմեննիկ» ամսագրի աշխատակիցները, 1856

Սպասկոյեում աքսորի ժամանակ Տուրգենևն զբաղվում էր որսորդությամբ, գրքեր էր կարդում, պատմվածքներ էր գրում, շախմատ խաղում, ունկնդրում Բեթհովենի «Կորեոլանը»` Ալեքսանդրա Տյուտչևայի և քրոջ կատարմամբ, որոնք այդ ընթացքում ապրում էին Սպասկոյեում, և ժամանակ առ ժամանակ ենթարկվում էր գավառական պրիստավի այցելություններին: [26]

1852 թվականին, դեռևս Սպասկոյե-Լուտովինովոյում աքսորի ընթացքում, գրեց հետագայում քրեստոմատիական դարձած «Մումու» պատմվածքը: «Որսորդի հիշատակարանի» մեծ մասը հեղինակի կողմից գրվել է Գերմանիայում։ 1854 թվականին «Որսորդի հիշատակարանն» առանձին հրատարակությամբ լույս տեսավ Փարիզում, չնայած Ղրիմի պատերազմի սկզբում այդ հրատարակությունը հակառուսական քարոզչության բնույթ էր կրում, և Տուրգենևն ստիպված եղավ հրապարակայնորեն բողոքել Էռնեստ Շառյերի կողմից ֆրանսերեն անորակ թարգմանության համար։[16] Նիկոլայ I-ինի մահից հետո մեկը մյուսի հետևից լույս տեսան գրողի առավել նշանակալից ստեղծագործություններից չորսը` «Ռուդինը» (1856), «Ազնվականների ապաստանը» (1859), «Նախօրեին» (1860) և «Հայրեր և որդիներ» (1862)։[8] Առաջին երկուսը լույս տեսան նեկրասովյան «Սովրեմեննիկում», մյուս երկուսը` Միխայիլ Կատկովի «Ռուսկիյ վեստնիկում»։

«Սովրեմեննիկի» աշխատակիցներ Ի. Ս. Տուրգենևը, Նիկոլայ Նեկրասովը, Իվան Պանաևը, Միխայիլ Լոնգինովը, Վիկտոր Գաևսկին, Դմիտրի Գրիգորովիչը երբեմն հավաքվում էին Ա. Վ. Դրուժինինի կազմակերպած, այսպես կոչված, «գրբացների» խմբակում։[27] «Գրբացների» հումորային իմպրովիզացիաները երբեմն դուրս էին գալիս գրաքննության շրջանակներից, ուստի դրանք հիմնականում տպագրվում էին արտասահմանում։ Ավելի ուշ Տուրգենևը մասնակցեց նույն Ա. Վ. Դրուժինինի նախաձեռնությամբ հիմնված «Կարիքավոր գրողների և գիտնականների օգնության խմբակցության» (Գրական ֆոնդ) գործունեությանը։ 1856 թվականի վերջերից գրողը համագործակցում էր Ա. Վ. Դրուժինինի խմբագրությամբ հրատարակվող «Գրադարան ընթերցանության համար» ամսագրի հետ։ Բայց վերջինիս խմբագրական գործունեությունը հրատարակությանն սպասված հաջողություն չբերեց, և Տուրգենևը, 1856 թվականին արագ ամսագրային հաջողություն ակնկալելով, 1861 թվականին, այդ պահի դրությամբ արդեն Ալեքսեյ Պիսեմսկու կողմից խմբագրվող «Գրադարանն» անվանեց «խուլ գավառական»։[27]

1855 թվականի աշնանը Տուրգենևի ընկերական շրջապատը համալրեց Լև Տոլստոյը։[14] Նույն թվականի սեպտեմբերին «Սովրեմեննիկում» տպագրվեց Տոլստոյի «Անտառահատում» պատմվածքը` Ի. Ս. Տուրգենևին ընծայականով։

1860-ական թվականներ[խմբագրել]

Տուրգենևն ակտիվ մասնակցություն ունեցավ ծրագրվող Գյուղացիական ռեֆորմի քննարկմանը, մասնակցեց նաև թագավոր Ալեքսանդր II-ին հասցեագրված տարաբնույթ կոլեկտիվ նամակների, բողոքների մշակմանը և այլն։ Գերցենյան «Կոլոկոլի» հրատարակման առաջին իսկ ամիսներից Տուրգենևը նրա գործունյա աշխատակիցն էր։ Գրողն ինքը «Կոլոկոլում» չէր գրում, սակայն օգնում էր նյութերի հավաքման և տպագրության նախապատրաստելու գործում։ Ոչ պակաս կարևոր էր նաև Տուրգենևի միջնորդային դերը Գերցենի և Ռուսաստանի այն թղթակիցների միջև, ովքեր այս կամ այն պատճառով չէին ցանկանում անմիջական հարաբերություններ հաստատել շնորհազրկված լոնդոնյան էմիգրանտի հետ։ Բացի այդ, Տուրգենևը Գերցենին էր ուղարկում մանրակրկիտ ակնարկային նամակներ, որոնցից քաղված ինֆորմացիան, առանց հեղինակի ստորագրության, նույնպես տպագրվում էր «Կոլոկոլում»։ Այդ ամենով հանդերձ, Տուրգենևն ամեն անգամ դեմ էր արտահայտվում գերցենյան նյութերի կտրուկ տոնին և կառավարական որոշումների ավելորդ քննադատությանը. «Մի՛ նախատիր, խնդրում եմ, Ալեքսանդր Նիկոլաևիչին: Նրան առանց այդ էլ անխնա քարկոծում են Պետերբուրգի բոլոր աղմկարարները: Ինչի՞ համար նրան այդպես երկու կողմից ճնշել: Այդպես նա, հավանաբար, հոգեկան կորովն էլ կկորցնի»։[24]

1860 թվականին «Սովրեմեննիկում» լույս տեսավ Նիկոլայ Դոբրոլյուբովի «Ե՞րբ կգա այսօրը» հոդվածը, որում քննադատը շատ դրական էր արտահայտվել «Նախօրեին» վեպի և Տուրգենևի ողջ ստեղծագործության մասին։ Այդուհանդերձ, Տուրգենևին դուր չեկան Դոբրոլյուբովի` վեպն ընթերցելուց հետո արված հեռուն գնացող ենթադրությունները։ Դոբրոլյուբովը տուրգենևյան ստեղծագործության մտահղացումը կապել էր Ռուսաստանում մոտեցող հեղափոխական վերափոխման դեպքերի հետ, ինչի հետ լիբերալ Տուրգենևը ոչ մի կերպ համակերպվել չէր կարող։ Դոբրոլյուբովը գրում էր. «Այնժամ գրականության մեջ էլ կհայտնվի ռուս Ինսարովի ամբողջական, հստակ գծագրված կենդանի կերպարը: Եվ երկար չենք սպասի նրան. այդ մասին է խոսում այն տենդագին տանջալից անհամբերությունը, որով մենք սպասում ենք նրա հայտնվելուն իրական կյանքում: Կգա, վերջապես, այդ օրը: Ամեն դեպքում, նախօրեն հեռու չէ իրեն հաջորդող օրվանից. ընդամենն ինչ-որ գիշեր է բաժանում նրանց»։ Գրողը Նեկրասովին վերջնագիր ներկայացրեց. կամ ինքը` Տուրգենևը, կամ Դոբրոլյուբովը։ Նեկրասովը գերադասեց Դոբրոլյուբովին, ինչից հետո Տուրգենևը հեռացավ «Սովրեմեննիկից» և դադարեց շփվել Նեկրասովի հետ, իսկ արդյունքում Դոբրոլյուբովը դարձավ Բազարովի նախատիպերից մեկը «Հայրեր և որդիներ» վեպում։ [28]

Տուրգենևը ձգտում էր արևմտյան գրական գործիչների խմբին, ովքեր քարոզում էին «մաքուր արվեստի» սկզբունքները` հակադրվելով տարատոհմիկ հեղափոխականների` Պ. Վ. Աննենկովի, Վ. Պ. Բոտկինի, Դ. Վ. Գրիգորովիչի, Ալեքսանդր Դրուժինինի գաղափարամետ ստեղծագործությանը։ Կարճ ժամանակ այդ խմբին էր հարում նաև Լև Տոլստոյը։ Որոշ ժամանակ Տոլստոյն ապրում էր Տուրգենևի բնակարանում։ Տոլստոյի` Ս. Ա. Բերսի հետ ամուսնանալուց հետո, Տուրգենևը, հանձինս Տոլստոյի, մտերիմ ազգական ձեռք բերեց։ Սակայն, դեռևս մինչև հարսանիքը, 1861 թվականի մայիսին, երբ երկու արձակագիրները հյուրընկալվել էին Ստեպանովոյում` Ա. Ա. Ֆետի կալվածքում, նրանց միջև լուրջ վիճաբանություն տեղի ունեցավ, որը քիչ մնաց ավարտվեր մենամարտով, ինչը փչացրեց երկու գրողների միջև հարաբերությունները հետագա 17 տարիների ընթացքում:[29] Որոշ ժամանակ Տուրգենևը բարդ հարաբերությունների մեջ էր հենց Ֆետի և որոշ այլ ժամանակակիցների` Ֆեոդոր Դոստոևսկու, Իվան Գոնչարովի հետ։[30]

1862 թվականին սկսեցին բարդանալ Տուրգենևի հարաբերությունները երիտասարդության ընկերների` Ա. Ի. Գերցենի և Մ. Ա. Բակունինի հետ։ 1862 թվականի հուլիսի 1-ից 1863 թվականի փետրվարի 15-ը գերցենյան «Կոլոկոլը» հրապարակեց «Վերջ և սկիզբ» հոդվածաշարը` բաղկացած ութ նամակից։ Չհիշատակելով հասցեատիրոջ` Տուրգենևի անունը, Գերցենը պաշտպանում էր Ռուսաստանի պատմական զարգացման մասին իր պատկերացումը, որը, նրա կարծիքով, պետք է առաջ շարժվի գյուղացիական սոցիալիզմի ճանապարհով։ Գերցենը հակադրում էր գյուղացիական Ռուսաստանը բուրժուական արևմտյան Եվրոպային, որի հեղափոխական պոտենցիալը համարում էր արդեն սպառված։ Տուրգենևը հակաճառում էր Գերցենին անձնական նամակներում` պնդելով տարբեր պետությունների և ժողովուրդների համար ընդհանուր պատմական զարգացման մասին իր հայեցակետը։[24]

1862 թվականին Տուրգենևը ներքաշվեց 32-ի գործի գործընթացի մեջ, որպես «լոնդոնյան քարոզիչների հետ հարաբերություններում մեղադրվող անձ»։ Իշխանությունների կողմից անհետաձգելի կերպով սենատ ներկայանալու գրավոր հրամանն ստանալով` Տուրգենևը որոշեց նամակ գրել թագավորին` վերջինիս վստահեցնելով իր համոզմունքների օրինապահության, «անկախ, բայց օրինական» լինելու մեջ։ Նա խնդրեց հարցաքննության կետերն ուղակել իրեն` Փարիզ։ Վերջիվերջո, 1864 թվականին նա ստիպված եղավ գալ Ռուսաստան, ներկայանալ սենատի հարցաքննությանը, որտեղ կարողացավ իր վրայից հանել բոլոր կասկածները։ Սենատը նրան անմեղ ճանաչեց։ Տուրգենևի դիմումն անձամբ Ալեքսանդր II-ին արժանացավ Գերցենի թունոտ արձագանքին «Կոլոկոլում»։ Ավելի ուշ Վլադիմիր Լենինն օգտագործեց երկու գրողների միջև հարաբերությունների այդ պահը` Տուրգենևի և Գերցենի լիբերալ տատանումների տարբերության լուսաբանման համար։ «Երբ լիբերալ Տուրգենևը անձնական նամակ գրեց Ալեքսանդր II-ին` հավաստիացնելով իր հավատարմության մեջ և երկու ոսկի նվիրաբերելով լեհական ապստամբությունը ճնշելիս վիրավորված զինվորներին, «Կոլոկոլը» գրեց «ճերմակահեր Մագդալինայի (արական սեռի) մասին, որը գրել էր թագավորին, թե քուն ու հանգիստ չունի այն պատճառով, որ թագավորը չգիտի, թե որքան խորն է ինքը զղջում», և Տուրգենևն իսկույն ճանաչեց ինքն իրեն»։ Սակայն Տուրգենևի երկընտրանքը ցարիզմի և հեղափոխական դեմոկրատիայի միջև արտահայտվում էր նաև այլ կերպ։ref name="Бялый" />

Դասականների ճաշկերույթը, Ա․ Դոդե, Գ․ Ֆլոբեր, Է․ Զոլա, Ի․ Տուրգենև

1863 թվականին Տուրգենևը հաստատվեց Բադեն-Բադենում։ Գրողն ակտիվ մասնակցում էր Արևմտյան Եվրոպայի մշակութային կյանքին, ծանոթություն հաստատում Գերմանիայի, Անգլիայի և Ֆրանսիայի մեծագույն գրողների հետ, գովազդելով ռուս գրականությունն արտասահմանում և ռուս ընթերցողին ծանոթացնելով ժամանակակից եվրոպացի հեղինակների լավագույն ստեղծագործություններին։[31] Նրա ծանոթների կամ թղթակիցների շարքում էին Ֆրիդրիխ Բոդենշտեդտը, Ուիլյամ Թեքերեյը, Չարլզ Դիքենսը, Հենրի Ջեյմսը, Ժորժ Սանդը, Վիկտոր Հյուգոն, Շառլ Օգյուստեն դը Սենտ-Բյովը, Հիպոլիտ Տենը, Պրոսպեր Մերիմեն, Էռնեստ Ռենանը, Թեոֆիլ Գոտյեն, Էդմոն Հոնկուրը, Էմիլ Զոլան, Անատոլ Ֆրանսը, Գի դը Մոպասանը, Ալֆոնս Դոդեն, Գյուստավ Ֆլոբերը։[32] 1874 թվականին փարիզյան Ռիշա կամ Պելլե ռեստորաններում անցնում էին հանրահայտ ամուրիների` Ֆլոբերի, Էդմոն Հոնկուրի, Դոդեի, Զոլայի և Տուրգենևի` «հինգի ճաշկերույթները»։ Մտահղացումը Ֆլոբերինն էր, սակայն Տուրգենևին հատկացվում էր գլխավոր դերը։ Ճաշկերույթն անցկացվում էր ամիսը մեկ։ Դրա ընթացքում բարձրացվում էին տարբեր թեմաներ` գրականության առանձնահատկությունների, ֆրանսերենի լեզվական կառուցվածքի մասին, պատմում էին տարբեր պատմություններ[33] և պարզապես վայելում էին համեղ կերակուրը։ Ճաշկերույթներն անցկացվում էին ոչ միայն փարիզյան ռեստորաններում, այլև հենց գրողների տանը։ [34]

Տուրգենևը հանդես էր գալիս որպես ռուս գրողների ստեղծագործությունների արտասահմանյան թարգմանիչների խորհրդատու և խմբագիր, գրում էր նախաբաններ և ծանոթագրություններ ռուս գրողների` եվրոպական լեզուներով թարգմանությունների, ինչպես նաև` հայտնի եվրոպական գրողների ստեղծագործությունների ռուսերեն թարգմանությունների համար։ Նա թարգմանում էր եվրոպացի գրողներին ռուսերեն, իսկ ռուս գրողներին ու բանաստեղծներին` ֆրանսերեն ու գերմաներեն։ Այդպես հայտնվեցին Ֆլոբերի «Հերովդիադա» և «Պատմություն սուրբ Հուլիոս Ողորմածի մասին» ստեղծագործությունների թարգմանությունները` ռուս և Պուշկինի գործերի թարգմանությունները` ֆրանսիացի ընթերցողի համար։ Որոշ ժամանակ Տուրգենևը Եվրոպայում ամենահայտնի և ամենակարդացվող ռուս հեղինակն էր. այստեղ գրաքննությունը նրան դասել էր դարի լավագույն գրողների շարքում։[8] 1878 թվականին Փարիզում գրողն ընտրվեց միջազգային գրական կոնգրեսի փոխնախագահ։ 1879 թվականի հունիսի 18-ին նրան շնորհվեց Օքսֆորդի համալսարանի պատվավոր դոկտորի կոչում,[7][31] այն դեպքում, որ համալսարանը մինչ այդ նման պատվի չէր արժանացրել և ոչ մի վիպասանի։ [35]

Չնայած արտասահմանյան կյանքին, Տուրգենևի բոլոր մտքերն առաջվա պես կապված էին Ռուսաստանի հետ։ Նա գրեց «Ծուխը» վեպը (1867 թվականին), որը ռուս հասարակության մեջ բազմաթիվ վեճերի առիթ դարձավ։ Հեղինակի խոսքով, վեպը քննադատում էին բոլորը` «և՛ կարմիրները, և՛ սպիտակները, և՛ ներքևից, և՛ վերևից, և՛ կողքից... հատկապես կողքից»։

1868 թվականին Տուրգենևը դարձավ «Եվրոպայի լրաբեր» լիբերալ ամսագրի մշտական աշխատակից և խզեց հարաբերությունները Մ. Ն. Կատկովի հետ։ Խզումն անհետևանք չմնաց. գրողին սկսեցին հետապնդել «Ռուսկի վեստնիկում» և «Մոսկովսկիե վեդոմոստիում»։ Հարձակումները հատկապես ակտիվացան 1870-ական թվականների վերջերին, երբ Տուրգենևի հասցեին ուղղված գովեստների առիթով կատկովյան լրագիրը հաստատում էր, որ գրողը «գլուխկոնծի է տալիս» առաջադեմ երիտասարդության առաջ։ [8]

1870-ական թվականներ[խմբագրել]

Ի․ Տուրգենևը Միլյուտին եղբայրների Բադեն-Բադենի ամառանոցում, 1867թ

Գրողի 1870-ական թվականների մտորումների պտուղը եղավ նրա վեպերից ամենածավալունը` «Նորը» (1877),[8] որը նույնպես քննադատության ենթարկվեց։ Այսպես, օրինակ, Միխայիլ Սալտիկով-Շչեդրինը վեպը դիտարկում էր որպես ծառայություն ցարական ինքնակալությանը։[6]

Տուրգենևը մտերիմ էր լուսավորության նախարար Ալեքսանդր Գոլովնինի,[36] Միլյուտին եղբայրների[37] (ներքին գործերի նախարարի ընկերոջ և զինվորական նախարարի), Նիկոլայ Տուրգենևի հետ, լավ ծանոթ էր ֆինանսների նախարար Միխայիլ Ռեյտերնին։[38][39] 1870-ական թվականների վերջերին Տուրգենևն ավելի մտերմացավ ռուսաստանցի էմիգրանտ հեղափոխական գործիչների հետ. նրա ծանոթների շարքում էին Պյոտր Լավրովը, Կրոպոտկինը, Գերման Լոպատինը և ուրիշներ։ Բոլոր հեղափոխական գործիչների մեջ Տուրգենևն առավել բարձր էր գնահատում Գերման Լոպատինին` խոնարհվելով նրա մտքի, խիզախության և բարոյական ուժի առջև։[24]

1878 թվականի ապրիլին Լև Տոլստոյն առաջարկեց Տուրգենևին մոռանալ նախկին թյուրիմացությունները, ինչին Տուրգենևն ուրախությամբ համաձայնեց։ Ընկերական հարաբերություններն ու նամակագրությունը վերսկսվեցին։[40] Տուրգենևն արևմտյան ընթերցողին բացատրում էր ժամանակակից ռուս գրականության, այդ թվում և Տոլստոյի ստեղծագործության նշանակությունը։ Ընդհանուր առմամբ, Իվան Տուրգենևը հսկայական դեր խաղաց արտասահմանում ռուս գրականության տարածման հարցում։[7]

Սակայն Դոստոևսկին իր «Չար ոգիներ» վեպում Տուրգենևին մարմնավորել է «մեծագույն գրող Կարմազինովի» կերպարում, աղմկարար, չնչին, խզբզող և բացարձակ անտաղանդ մի գրողի, որը, արտասահմանում հաստատված, իրեն հանճար է զգում։[41] [42]Մշտապես կարիքի մեջ գտնվող Դոստոևսկու նման վերաբերմունքը Տուրգենևի հանդեպ պայմանավորված էր նաև Տուրգենևի ազնվականական կենցաղով ու նյութական ապահովվածությամբ և այն ժամանակվա չափանիշներով ամենաբարձր գրական հոնորարներով. «Տուրգենևին իր «Ազնվականների ապաստարանի» (ես վերջապես կարդացի. արտակարգ լավ է) համար ինքը` Կատկովը (որից ես մեկ թերթի դիմաց 100 ռուբլի եմ խնդրում) տվել է 4000 ռուբլի, այսինքն` 400 ռուբլի մեկ թերթի դիմաց։ Բարեկա՛մս, ես շատ լավ գիտակցում եմ, որ Տուրգենևից վատ եմ գրում, բայց ո՛չ այդքան վատ, և, վերջապես, ես պատրաստվում եմ գրել շատ ավելի լավ։ Եվ ինչու՞ պիտի ես, իմ կարիքներով հանդերձ, վերցնեմ 100 ռուբլի, իսկ Տուրգենևը, որն ունի 2000 շունչ, 400»։[43][44]

Տուրգենևը, չթաքցնելով իր հակակրանքը Դոստոևսկու հանդեպ, 1882 թվականին (արդեն Դոստոևսկու մահից հետո) Մ․ Սալտիկով-Շչեդրինին ուղղված նամակում ևս չի խնայում իր հակառակորդին` նրան անվանելով «ռուս մարկիզ դը Սադ»։[45][46]

1880 թվականին գրողը մասնակցեց պուշկինյան հանդիսություններին`[7] նվիրված Մոսկվայում բանաստեղծի առաջին հուշարձանի բացմանը և կազմակերպված Ռուս գրականության սիրահարների միության կողմից։

Վերջին տարիներ[խմբագրել]

«Вестник Европы», 1882, դեկտեմբեր

Տուրգենևն իր կյանքի վերջին տարիներին փառքի գագաթնակետին հասավ ինչպես Ռուսաստանում, որտեղ գրողը համընդհանուր սիրո արժանացավ, այնպես էլ՝ Եվրոպայում, որտեղ ժամանակի լավագույն քննադատները (Իպոլիտ Տենը, Է. Ռենանը, Գեորգ Բրանդեսը և այլոք) նրան դասեցին դարի առաջնակարգ գրողների շարքում։[7] Նրա այցելությունները Ռուսաստան 1878-1881 թվականներին իսկական հաղթանակ էին։ 1882 թվականին տագնապալի լուրեր ստացվեցին գրողի մոտ հոդատապի սովորական ցավերի սաստկացման մասին։ 1882 թվականի գարնանը ի հայտ եկան մահացու հիվանդության առաջին նշանները։ Ցավերի ժամանակավոր մեղմացման պահերին Տուրգենևը շարունակում էր աշխատել և մահվանից մի քանի ամիս առաջ հրատարակեց «Արձակ բանաստեղծությունների» առաջին մասը, մանրածավալ քնարական երկերի շարք, որը դարձավ նրա յուրօրինակ հրաժեշտը կյանքին, հայրենիքին ու արվեստին։ Գիրքն սկսվում էր «Գյուղը» արձակ բանաստեղծությամբ և ավարտվում «Ռուսաց լեզու» ստեղծագործությամբ, քնարական մի հիմն, որում հեղինակն արտահայտել էր հայրենիքի մեծ ապագայի հանդեպ իր հավատը։[47]

Aquote1.png Անվստահության, հայրենիքիս ճակատագրի մասին ծանր մտորումների օրերին դու եղար իմ միակ աջակիցն ու հենարանը, օ մեծագույն, հզոր, ազնիվ և ազատ ռուսաց լեզու: Եթե չլինեիր դու, ես հուսահատության գիրկը կընկնեի՝ տեսնելով այն ամենը, ինչ կատարվում է իմ տանը: Սակայն չի կարելի չհավատալ, որ այդպիսի լեզուն տրված է մեծ ազգի... Aquote2.png


Փարիզյան բժիշկներ Ժան Շարկոն և Ժակոն գրողի մոտ ախտորոշեցին կրծքահեղձուկ, որին շուտով գումարվեց նաև միջկողային նևրալգիա։[48] Տուրգենևը վերջին անգամ Սպասկոյե-Լուտովինովոյում եղավ 1881 թվականի ամռանը։ Ձմեռները գրողն անց էր կացնում Փարիզում, իսկ ամռանը նրան տեղափոխում էին Բուժիվալի Վիարդո կալվածք։

1883 թվականի հունվարին ցավերն այնպես սաստկացան, որ նա չէր կարողանում քնել առանց մորֆինի։[49] Նրան վիրահատեցին՝ հեռացնելով որովայնի ստորին հատվածի նևրոման, սակայն վիրահատությունը միայն չնչին փոփոխություն տվեց, քանի որ ոչ մի կերպ չէին թեթևանում ողնաշարի կրծքային հատվածի ցավերը։[48] Հիվանդությունն արագ զարգանում էր. մարտին ու ապրիլին գրողն այնպես էր տանջվում, որ շրջապատողներն սկսեցին նրա մոտ գիտակցության րոպեական մթագնումներ նկատել, որոնք մասնավորապես կապված էին նաև մորֆինի ընդունման հետ։ Գրողը քաջ գիտակցում էր իր մոտալուտ վախճանը և հարմարվեց հիվանդության հետևանքներին՝ չկարողանալով այլևս քայլել կամ ուղղակի կանգնել։

Մահ և թաղում[խմբագրել]

Տուրգենևի գերեզմանաքարը Վոլկովսկի գերեզմանատանը

Տուրգենևի մահը մեծ հարված էր նրա երկրպագուների համար, որն արտահայտվեց բավականին տպավորիչ հուղարկավորությամբ։[50] Հուղարկավորությանը նախորդեց Փարիզում կայացած սգո արարողությունը, որին մասնակցեց ավելի քան չորս հարյուր մարդ, որոնցից մոտ հարյուրը ֆրանսիացիներ էին` Էդմոն Աբուն, Ժյուլ Սիմոնը, Էմիլ Օժիեն, Էմիլ Զոլան, Ալֆոնս Դոդեն, Ժուլիետ Ադանը, Ալֆրեդ Դիեդոնեն, Ժյուլ Մասնեն և այլոք։ Մասնակիցներին խիստ զգացմունքային ճառով դիմեց Էռնեստ Ռենեն։ Հանգուցյալի կամքի համաձայն, սեպտեմբերի 27-ին նրա աճյունը տեղափոխվեց Պետերբուրգ։[8]

Սահմանային Վերժբոլովո կայարանից սկսած` բոլոր կանգառներում կատարվում էին հոգեհանգստյան արարողություններ։ Պետերբուրգի Վարշավյան կայարանի կառամատույցում տեղի ունեցավ աճյունի հանդիսավոր ընդունելություն։ Սենատոր Անատոլի Կոնին այսպես էր հիշում հուղարկավորությունը Վոլկովյան գերեզմանատանը.[50]

Aquote1.png Աճյունի ընդունելությունը Պետերբուրգում և ուղևորությունը դեպի Վոլկովյան գերեզմանատուն իրենց գեղեցկությամբ, վեհ բնույթով և բացարձակ, կամավոր ու միահամուռ կարգապահությամբ մի արտասովոր տեսարան էին ներկայացնում: Գրական գործիչներից, թերթերի ու ամսագրերի, զեմստվոների ներկայացուցիչներից, կրթության ու լուսավորության աշխատակիցներից, գիտնականներից, սիբիրցիներից, լեհերից ու բուլղարներից բաղկացած 176 պատգամավորությունները, նրբագեղ, շքեղ ծաղկեպսակներով, բազմանշանակ գրություններով պաստառներով, կազմում էին մի անսպառ շղթա, որը զբաղեցնում էր մի քանի մղոն տարածություն` գրավելով երթուղու երկու կողմում լճացած, ցավակցող և հաճախ հուզված, հսկայածավալ հասարակության ուշադրությունը: Այսպես, կար ««Մումուի» հեղինակին» մակագրությամբ ծաղկեպսակ` կենդանիների հովանավորների միությունից... «Սերն ուժեղ է մահից» մակագրությամբ ծաղկեպսակ` կանանց մանկավարժական կուրսերից...
— Ա. Ֆ. Կոնի, «Տուրգենևի հուղարկավորությունը», Երկերի ժողովածու 8 հատորով, հատոր 6: Մ., Փաստաբանական գրականություն, 1968, էջ 385-386
Aquote2.png


Տեղ գտան նաև որոշ թյուրիմացություններ. Ալեքսանդր Նևսկու մայր տաճարում` Փարիզի Դարյու փողոցում, Տուրգենևի աճյունն ամփոփելու հենց հաջորդ օրը` սեպտեմբերի 19-ին,ապագա վարչապետ, սոցիալիստ Ժորժ Կլեմանսոյի կողմից հրատարակվող «Justice» փարիզյան թերթում հայտնի էմիգրանտ-նարոդնիկ Պ. Վ. Լավրովը հրապարակեց մի նամակ, որում ասվում էր, որ Ի. Ս. Տուրգենևն իր իսկ նախաձեռնությամբ երեք տարի շարունակ Լավրովին է փոխանցել տարեկան 500 ֆրանկ` «Вперёд» էմիգրանտական հեղափոխական թերթի խմբագրմանն աջակցելու նպատակով։

Ռուս լիբերալները վրդովվեցին այդ նորությունից` այն սադրանք համարելով։ Պահպանողական տպագրությունը, հանձինս Մ. Ն. Կատկովի, ընդհակառակը, օգտվեց Լավրովի հայտարարությունից` «Ռուսկի Վեստնիկում» և «Մոսկովսկիե Վեդոմոստիում» Տուրգենևին անգամ հետմահու քննադատելով, նպատակ ունենալով խոչընդոտել մահացած գրողի մեծարմանը Ռուսաստանում. գրողի աճյունը Փարիզից մայրաքաղաք պետք է բերվեր «առանց որևէ հրապարակայնության, հատուկ զգուշավորությամբ»։[48] Տուրգենևի աճյունի տեղափոխումն առանձնապես անհանգստացնում էր ներքին գործերի նախարար Դմիտրի Տոլստոյին, որը վախենում էր հնարավոր տարերային ցույցերից։ Տուրգենևի աճյունն ուղեկցող, «Վեստնիկ Եվրոպիի» խմբագիր Միխայիլ Ստասյուլևիչի խոսքերով, չինովնիկների ձեռք առած նախազգուշական միջոցներն այնքան անտեղի էին, ասես ինքն ուղեկցում էր ոչ թե մեծ գրողի աճյունը, այլ Սոլովեյ-ավազակին։ [50]

Անձնական կյանք[խմբագրել]

Պատանի Տուրգենևի առաջին ռոմանտիկ զգացմունքը սիրահարվածությունն էր իշխանուհի Շախովսկայայի դստերը` երիտասարդ բանաստեղծուհի Եկատերինային (1815-1836[51] Նրանց ծնողների մերձմոսկովյան կալվածքները սահմանակից էին, և նրանք հաճախակի փոխայցելություններ էին կատարում։ Տուրգենևը 15 տարեկան էր, Եկատերինան` 19։ Որդուն ուղղված նամակներում Վարվարա Տուրգենևան Եկատերինային անվանում էր «գրչակ» և «չարագործ», քանի որ երիտասարդ իշխանուհու հմայքին չէր դիմացել նաև ինքը` Սերգեյ Նիկոլաևիչը` Իվան Տուրգենևի հայրը, որին աղջիկը պատասխանել էր փոխադարձ զգացմունքով, ինչը կոտրեց ապագա գրողի սիրտը։ Այս դրվագն ավելի ուշ` 1860 թվականին, արտացոլվել է «Առաջին սեր» վիպակում, որտեղ գրողը Կատյա Շախովսկայայի բնավորության որոշ գծերով օժտել է վիպակի հերոսուհի[52] Զինաիդա Զասեկինային։

Անրի Տրուայա, «Իվան Տուրգենև»
Տուրգենևի պատմությունը Գ, Ֆլոբերի հետ ընթրիքին(ռուսերեն)

«Вся моя жизнь пронизана женским началом. Ни книга, ни что-либо иное не может заменить мне женщину… Как это объяснить? Я полагаю, что только любовь вызывает такой расцвет всего существа, какого не может дать ничто другое. А вы как думаете? Послушайте-ка, в молодости у меня была любовница — мельничиха из окрестностей Санкт-Петербурга. Я встречался с ней, когда ездил на охоту. Она была прехорошенькая — блондинка с лучистыми глазами, какие встречаются у нас довольно часто. Она ничего не хотела от меня принимать. А однажды сказала: «Вы должны сделать мне подарок!» — «Чего ты хочешь?» — «Принесите мне мыло!» Я принес ей мыло. Она взяла его и исчезла. Вернулась раскрасневшаяся и сказала, протягивая мне свои благоухающие руки: «Поцелуйте мои руки так, как вы целуете их дамам в петербургских гостиных!» Я бросился перед ней на колени… Нет мгновенья в моей жизни, которое могло бы сравниться с этим!»

Էդմոն Գոնկուր «Օրագիր», մարտի 2, 1872թ
Տատյանա Բակունինա, 19-րդ դարի կես

1841 թվականին, վերադառնալով Լուտովինովո, Իվանը տարվեց դերձակուհի Դունյաշայով (Ավդոտյա Երմոլաևնա Իվանովա)։ Երիտասարդների միջև սիրավեպ ծագեց, որն ավարտվեց աղջկա հղիությամբ։ Իվան Սերգեևիչն անմիջապես պատրաստակամություն հայտնեց նրա հետ ամուսնանալու, սակայն Իվանի մայրն այդ առիթով լուրջ սկանդալ սարքեց, որից հետո Իվանը մեկնեց Պետերբուրգ։ Տուրգենևի մայրը, իմանալով Ավդոտյայի հղիության մասին, նրան հապշտապ ուղարկեց Մոսկվա` ծնողների մոտ, որտեղ էլ 1842 թվականի ապրիլի 26-ին ծնվեց Պելագեան:[53]. Դունյաշային ամուսնացրին, դուստրը մնաց անորոշ կարգավիճակում: Միայն 1857 թվականին Տուրգենևը պաշտոնապես ճանաչեց երեխային:[51]

Ավդոտյա Իվանովայի հետ կապված դեպքից շատ չանցած` Տուրգենևը ծանոթացավ ապագա էմիգրանտ-հեղափոխական Միխայիլ Բակունինի քրոջ` Տատյանա Բակունինայի հետ (1815-1871)։ Սպասկոյեից Մոսկվա վերադառնալիս` նա այցելեց Բակունինների կալվածք` Պրեմուխինո։ 1841-1842 թվականների ձմեռն անցավ Բակունին քույր-եղբայրների հետ սերտ շփման միջավայրում։ Միխայիլ Բակունինի քույրերին` Լյուբովին, Վարվարային և Ալեքսանդրային, հերթով սիրահարվել էին Տուրգենևի բոլոր ընկերները` Ն. Վ. Ստանկևիչը, Վ. Գ. Բելինսկին և Վ. Պ. Բոտկինը։

Տատյանան Իվանից մեծ էր երեք տարով։ Ինչպես բոլոր երիտասարդ Բակունինները, նա տարված էր գերմանական փիլիսոփայությամբ և շրջապատի հետ իր հարաբերություններն ընկալում էր Ֆիխտեի իդեալիստական հայացքների ազդեցության ներքո։ Նա գերմաներեն նամակներ էր գրում Տուրգենևին, լի ընդարձակ դատողություններով ու ինքնավերլուծությամբ, չնայած այն բանին, որ երիտասարդներն ապրում էին նույն տանիքի տակ, և Տուրգենևից էլ ակնկալում էր սեփական արարքների ու պատասխան զգացմունքների հիմնավորում և վերլուծություն։ Գ. Ա. Բյալովի խոսքերով, ««Փիլիսոփայական» սիրավեպը, որի կտրուկ իրադարձություններին ակտիվ մասնակցում էր պրեմուխինյան օջախի ողջ երիտասարդ սերունդը, շարունակվեց մի քանի ամիս»։[24] Տատյանան իսկապես սիրահարված էր։ Իվան Սերգեևիչն էլ լիովին անտարբեր չմնաց իր հանդեպ ծագած սիրո նկատմամբ։ Նա գրեց մի քանի բանաստեղծություն («Պարաշա» պոեմը նույնպես ոգեշնչված է Բակունինայի հետ շփումից) և պատմվածք` նվիրված այդ վեհ, իդեալական, ավելի շատ` գրական-նամակագրական հրապուրանքին։ Սակայն լուրջ զգացմունքով պատասխանել նա չէր կարող։[54]

Գրողի կարճատև հրապուրանքների շարքում տեղ գտան ևս երկուսը, որոնք որոշակի դեր խաղացին նրա ստեղծագործական կյանքում։ 1850-ական թվականներին կարճատև սիրավեպ ծագեց հեռավոր զարմուհու` տասնութամյա Օլգա Ալեքսանդրովնա Տուրգենևայի հետ։ Սիրահարվածությունը փոխադարձ էր, և 1854 թվականին Տուրգենևը մտածում էր ամուսնության մասին, որի հեռանկարը միաժամանակ վախեցնում էր նրան։ Ավելի ուշ Օլգան որպես նախատիպ ծառայեց «Ծուխը» վեպի հերոսուհի Տատյանայի կերպարի համար։[55] Տուրգենևը նույնքան անվստահ գտնվեց նաև Մարիա Նիկոլաևնա Տոլստայայի հետ։ Լև Տոլստոյի քրոջ մասին Իվան Սերգեևիչը գրել է Պ. Վ. Աննենկովին. «Նրա քույրը մեկն է այն ամենագրավիչ էակներից, որոնց ես երբևէ հանդիպել եմ: Քնքուշ, խելացի, պարզ, աչքս չէի կտրի... Օր ծերության (ամսի 4-ին լրացավ 36 տարիս) քիչ էր մնում սիրահարվեի»։ Հանուն Տուրգենևի քսանչորսամյա Մ. Ն. Տոլստայան հեռացավ ամուսնուց. իր հանդեպ գրողի ուշադրությունը նա ընդունեց որպես իրական սիրո արտահայտություն։ Սակայն Տուրգենևն այս անգամ էլ սահմանափակվեց պլատոնական հրապուրանքով, իսկ Մարիա Նիկոլաևնան ծառայեց որպես «Ֆաուստ» վիպակի հերոսուհի Վերոչկայի նախատիպ։[56].

Պոլինա Վիարդո

1843 թվականի աշնանը, օպերային թատրոնի բեմում, Տուրգենևն առաջին անգամ տեսավ Պոլինա Վիարդոյին, երբ երգչուհին համերգային շրջագայությամբ ժամանել էր Սանկտ-Պետերբուրգ։ Տուրգենևը 25 տարեկան էր, Վիարդոն` 22։ Հետո, որսի ժամանակ նա ծանոթացավ Վիարդոյի ամուսնու` Փարիզի Իտալական թատրոնի տնօրեն, հայտնի քննադատ և արվեստաբան Լուի Վիարդոյի հետ, իսկ 1843 թվականի նոյեմբերի 1-ին նա ներկայացվեց անձամբ Պոլինային։ Իր մեծաքանակ երկրպագուների շարքում Պոլինան չէր առանձնացնում Տուրգենևին, որն այն ժամանակ ավելի հայտնի էր որպես հմուտ որսորդ, քան գրական գործիչ։ Իսկ երբ շրջագայությունն ավարտվեց, Տուրգենևը, մոր կամքին հակառակ, Վիարդո ընտանիքի հետ մեկնեց Փարիզ` դեռևս Եվրոպայում անհայտ և առանց դրամական միջոցների, չնայած այն բանին, որ բոլորը նրան հարուստ մարդ էին համարում։ Բայց այս անգամ նրա խիստ սուղ նյութական վիճակը հենց պայմանավորված էր մոր` Ռուսաստանի ամենահարուստ կանանցից մեկի և գյուղատնտեսական-արդյունաբերական հսկա կայսրության տիրուհու հետ անհամաձայնությամբ։[53]

«Անիծված գնչուհու» հետ կապի պատճառով մայրը երեք տարի շարունակ զրկեց որդուն դրամական միջոցներից։ Այդ տարիներին նրա կենսակերպը քիչ էր հիշեցնում իր մասին ձևավորված «հարուստ ռուսի» կարծրատիպը։[8] 1845 թվականի նոյեմբերին Տուրգենևը վերադառնում է Ռուսաստան, իսկ 1847 թվականի հունվարին, տեղեկանալով Վիարդոյի` Գերմանիայում շրջագայության մասին, կրկին հեռանում է հայրենիքից. մեկնում է Բեռլին, այնուհետև` Լոնդոն, Փարիզ, շրջագայում է Ֆրանսիայով, հետո նորից գալիս է Սանկտ-Պետերբուրգ։ Պաշտոնապես ամուսնացած չլինելով` Տուրգենևն ապրում էր Վիարդոների ընտանիքում, ինչպես ինքն էր ասում` «ուրիշի օջախի անկյունում»։ Պոլինա Վիարդոն դաստիարակում էր Տուրգենևի արտամուսնական դստերը։ 1860-ական թվականների սկզբին Վիարդո ընտանիքը հաստատվեց Բադեն-Բադենում, և նրանց հետ նաև Տուրգենևը («Villa Tourgueneff»)։ Վիարդո ընտանիքի և Իվան Տուրգենևի շնորհիվ նրանց վիլլան դարձավ հետաքրքիր երաժշտական-գեղարվեստական կենտրոն։ 1870 թվականի պատերազմը ստիպեց Վիարդոներին լքել Գերմանիան և բնակություն հաստատել Փարիզում, ուր տեղափոխվեց նաև Տուրգենևը։ [8].

Մարիա Սավինա

Պոլինա Վիարդոյի և Տուրգենևի հարաբերությունների իրական բնույթն առ այսօր քննարկումների առարկա է հանդիսանում։ Կարծիք կա, որ այն բանից հետո, երբ Լուի Վիարդոն կաթվածի հետևանքով պարալիզացվեց, Պոլինան և Տուրգենևը փաստացի ամուսնական կապ հաստատեցին։ Լուի Վիարդոն Պոլինայից մեծ էր քսան տարով։ Նա մահացավ Ի. Ս. Տուրգենևի հետ նույն տարում։[57]

Գրողի վերջին սերն Ալեքսանդրինսկի թատրոնի դերասանուհի Մարիա Սավինան էր։ Նրանց հանդիպումը տեղի ունեցավ 1879 թվականին, երբ երիտասարդ դերասանուհին 25 տարեկան էր, իսկ Տուրգենևը` 61։ Այդ ժամանակ Սավինան հանդես էր գալիս Տուրգենևի «Մի ամիս գյուղում» պիեսի հերոսուհի Վերոչկայի դերում։ Դերակատարումն այնքան տպավորիչ էր, որ հեղինակն ինքը պարզապես հիացած էր։ Ելույթից հետո, ետնաբեմում, նա վարդերի հսկայական փունջը ձեռքին մոտեցավ դերասանուհուն և բացականչեց. «Մի՞թե այս Վերոչկային ես եմ ստեղծել»։[51] Իվան Տուրգենևը սիրահարվեց Սավինային, ինչի մասին բացեիբաց խոստովանեց։ Նրանց հազվադեպ հանդիպումները լրացվում էին պարբերական նամակագրությամբ, որը շարունակվեց չորս տարի։ Չնայած Տուրգենևի անկեղծ վերաբերմունքին` Մարիայի համար նա ավելի շատ լավ ընկեր էր։ Մարիան պատրաստվում էր ամուսնանալ մեկ ուրիշի հետ, սակայն այդ ամուսնությունն այդպես էլ տեղի չունեցավ։ Տուրգենևի հետ Սավինայի ամուսնությանը ևս վիճակված չէր իրականանալ. գրողը մահացավ Վիարդոների ընտանիքում։ [51]



«Տուրգենևյան աղջիկներ»[խմբագրել]

Յուլիա Վրևսկայա (Իր միջոցներով նա սանիտարական ջոկատ է կազմել Ռուս-թուրքական պատերազմի տարիներին, որտեղ բուժքույր էր և մահացավ բծավոր տիֆից

Տուրգենևի անձնական կյանքն այնքան էլ հաջող չի դասավորվել: 38 տարի սերտ շփման մեջ ապրելով Վիարդոների ընտանիքի հետ՝ գրողն իրեն խորապես միայնակ էր զգում: Այդպիսի պայմաններում կազմավորվել է սիրո տուրգենևյան պատկերը, որը ոչ այնքան համահունչ էր գրողի մելանխոլիկ ստեղծագործական ոճին: Նրա ստեղծագործություններում գրեթե չկան երջանիկ լուծումներ, իսկ վերջաբանը ավելի հաճախ տխուր է լինում: Բայցևայնպես, ռուս գրողներից ոչ ոք այդքան ուշադրություն չի դարձրել սիրո պատկերմանը, ոչ ոք այդչափ չի իդեալականացրել կնոջը, որքան Իվան Տուրգենևը:[8]

Գրողի 1850-1880-ական թվականների ստեղծագործությունների կանանց կերպարները նպատակասլաց, մաքուր, անձնազոհ, բարոյապես ուժեղ հերոսուհիներ են, որոնք ամբողջացնում են «տուրգենևյան աղջկա» գրական ֆենոմենը: Այդպիսին են «Ավելորդ մարդու օրագիրը» վիպակի Լիզան, «Ռուդին» վեպի հերոսուհի Նատալյա Լասունսկայան, Ասյան՝ համանուն վիպակում, «Ֆաուստի» Վերան, «Ազնվականների ապաստանը» վեպի Ելիզավետա Կալիտինան, «Նախօրեին» վեպի հերոսուհի Ելենա Ստախովան, «Նորը» վեպի հերոսուհի Մարիաննա Սինեցկայան և այլոք:

Լև Տոլստոյը, խոսելով գրողի վաստակի մասին, ասել է, որ Տուրգենևը կերտել է կանանց հրաշալի կերպարներ, և որ ինքն անձամբ կյանքում հանդիպել է տուրգենևյան կանանց տեսակին: [58]

Ընտանիք[խմբագրել]

Պելագեա Տուրգենևան, լուսանկարը՝ Է․ Կարժի, 1870-ական թվականներ

Սեփական ընտանիք Տուրգենևն այդպես էլ չունեցավ:[51] Գրողի` կարող-բանվորուհի Ավդոտյա Երմոլաևնա Իվանովայից ունեցած աղջիկը` Պելագեա Իվանովնա Տուրգենևան, ամուսնության մեջ` Բրյուեր (1842-1919), ութ տարեկանից դաստիարակվել է Պոլինա Վիարդոյի ընտանիքում` Ֆրանսիայում, որտեղ Տուրգենևը փոխեց նրա Պելագեա անունը Պոլինետի, որն ավելի հաճելի էր գրական լսողությանը` Պոլինետ Տուրգենևա:[53] Իվան Տուրգենևը Ֆրանսիա տեղափոխվեց միայն վեց տարի հետո, երբ դուստրն արդեն տասնչորս տարեկան էր: Պոլինետը գրեթե մոռացել էր ռուսերենը և խոսում էր բացառապես ֆրանսերեն, որը դուր էր գալիս հորը: Միևնույն ժամանակ նրան վշտացնում էր այն փաստը, որ դստեր և Վիարդոյի միջև հարաբերությունները լարված էին: Աղջնակը չէր սիրում հոր ընկերուհուն, և շուտով դա հանգեցրեց նրան, որ աղջկան տարան մասնավոր պանսիոն: Երբ հաջորդ անգամ Տուրգենևը Ֆրանսիա ժամանեց, վերցրեց դստերը պանսիոնից, և նրանք սկսեցին միասին ապրել, իսկ Պոլինետի համար Անգլիայից տնային դաստիարակչուհի հրավիրվեց` Իննիսը:

Տասնյոթ տարեկան հասակում Պոլինետը ծանոթացավ երիտասարդ գործարար Գաստոն Բրյուերի հետ, որն Իվան Տուրգենևի վրա հաճելի տպավորություն թողեց, և վերջինս դստեր ամուսնության համար տվեց իր համաձայնությունը: Որպես օժիտ հայրը նվիրեց այն ժամանակների համար բավականին մեծ գումար` 150 հազար ֆրանկ:[53] Օրիորդն ամուսնացավ Բրյուերի հետ, ով շուտով սնանկացավ, որից հետո Պոլինետը, հոր աջակցությամբ, թաքնվում էր ամուսնուց Շվեյցարիայում: Քանի որ Տուրգենևի ժառանգորդը համարվում էր Պոլինա Վիարդոն, գրողի մահից հետո դուստրը հայտնվեց նյութական բարդ իրավիճակում: Նա մահացավ 1919 թվականին` 76 տարեկան հասակում, քաղցկեղից: Պոլինետի երեխաները` Ժորժ-Ալբերը և Ժաննան, հետնորդներ չունեին:[59] Ժորժը մահացավ 1924 թվականին: Ժաննա Բրյուեր-Տուրգենևան այդպես էլ չամուսնացավ. նա ապրում էր` մասնավոր դասեր տալով, քանի որ ազատ տիրապետում էր հինգ լեզուների: Նա նույնիսկ ուժերը փորձեց պոեզիայում` գրելով ֆրանսերեն բանաստեղծություններ: Մահացավ 1952 թվականին` 80 տարեկան հասակում, և նրանով էլ ընդհատվեց Իվան Սերգեևիչի գծով Տուրգենևների տոհմաճյուղը:[53]

Սերը որսորդության հանդեպ[խմբագրել]

Իվան Տուրգենևն իր ժամանակի ամենահայտնի որսորդներից էր ողջ Ռուսաստանում:[60] Որսորդության հանդեպ սերը գրողի մեջ սերմանել է նրա հորեղբայրը` Նիկոլայ Տուրգենևը, ով շրջապատում հայտնի էր որպես ձիերի և որսորդական շների գիտակ և արձակուրդների ընթացքում Սպասկոյեում զբաղվում էր տղայի դաստիարակությամբ: Որսորդական գործին ապագա գրողին ընտելացնում էր նաև Ալեքսանդր Կուպֆերշմիդտը,[K 1] ում Տուրգենևը համարում էր իր առաջին ուսուցիչը:[60] Նրա շնորհիվ Տուրգենևը դեռ պատանեկան տարիներին կարող էր իրեն իսկական որսորդ համարել: Նույնիսկ Իվանի մայրը, ով սկզբում որսորդներին պորտաբույծներ էր համարում, տարվեց որդու նախասիրությամբ:[61] Ժամանակի ընթացքում նախասիրությունը վերաճեց կրքի: Պատահում էր, որ ամբողջ սեզոնի ընթացքում ապագա գրողը զենքը ձեռքից վայր չէր դնում, հազարավոր մղոններ էր անցնում Կենտրոնական Ռուսաստանի բազմաթիվ նահանգներով: Տուրգենևն ասում էր, որ որսորդությունն ընդհանրապես բնորոշ է ռուս մարդուն, և որ ռուսներն անհիշելի ժամանակներից սիրել են որսորդությունը:[62]

1837 թվականին Տուրգենևը ծանոթացավ գյուղացի-որսորդ Աֆանասի Ալիֆանովի հետ, ով հետագայում դարձավ նրա հաճախակի ուղեկիցը որսորդության ժամանակ: Գրողը «գնեց» նրան 1000 ռուբլով: Գյուղացին հաստատվեց անտառում, Սպասկոյեից 5 մղոն հեռավորությոն վրա: Աֆանասին հրաշալի պատմիչ էր, և Տուրգենևը հաճախ էր այցելում նրան` մի գավաթ թեյ ճաշակելու և որսորդական պատմություններ լսելու: «Սոխակների մասին» պատմվածքը (1854) գրվել է Ալիֆանովի պատմածի հիման վրա:[62] Հենց Աֆանասին դարձավ Երմոլայի նախատիպը «Որսորդի հիշատակարանը» ստեղծագործության մեջ: Նա հայտնի էր իր որսորդական տաղանդով նաև գրողի ընկերների` Ա. Ա. Ֆետի և Իվան Բորիսովի շրջանում: Երբ 1872 թվականին Աֆանասին մահացավ, Տուրգենևը շատ էր ցավում իր հին որսորդ ընկերոջ համար և իր կառավարչին հանձնարարեց ամեն կերպ աջակցել ծերունու դստերը` Աննային: [60]

1839 թվականին, նկարագրելով Սպասկոյեում տեղի ունեցած սոսկալի հրդեհը, գրողի մայրը նշել է. «Զենքդ անվնաս է, շունդ խելքը թռցրել է»:[60] Տեղի ունեցած հրդեհն արագացրեց Տուրգենևի ժամանումը Սպասկոյե: 1839 թվականին նա առաջին անգամ ուղևորվեց որսորդության` Տելեգինյան ճահիճներ (Բոլխովյան և Օրլովյան գավառների սահմանագծին), այցելեց Լեբեդյան տոնավաճառ, որն արտացոլվեց «Լեբեդյան» պատմվածքում (1847): Վարվարա Պետրովնան հատուկ նրա համար ձեռք բերեց հինգ շնակապ քերծե, ինը շնակապ բարակ և ձիեր` իրենց թամբերով: [60]

1843 թվականի ամռանն Իվան Սերգեևիչն ապրում էր Պավլովյան ամառանոցում և զբաղվում էր որսորդությամբ: Հենց այդ տարի նա ծանոթացավ Պոլինա Վիարդոյի հետ: Գրողին նրան ներկայացրին հետևյալ խոսքերով. «Երիտասարդ ռուս կալվածատեր: Հրաշալի որսորդ և վատ բանաստեղծ»:[60] Դերասանուհու ամուսինը` Լուին, նույնպես նվիրյալ որսորդ էր: Իվան Սերգեևիչը բազմիցս հրավիրել է նրան որսորդության` Պետերբուրգի մերձակայքում: Նրանք իրենց ընկերների հետ միասին բազմիցս որսորդության են դուրս եկել Նովգորոդի նահանգում և Ֆինլանդիայում: Իսկ Պոլինա Վիարդոն Տուրգենևին էր նվիրել թանկարժեք և գեղեցիկ որսապարկ:[61]

«Իվան Տուրգենևը որսորդության ժամանակ», (1879)։ Նիկոլայ Դմիտրիև-Օրենբուրգսկի

1840-ական թվականների վերջերին գրողն ապրում էր արտասահմանում և աշխատում «Որսորդի հիշատակարանի» վրա: 1852-1853 թվականները նա անցկացրեց Սպասկոյեում` ոստիկանության հսկողության տակ: Սակայն այդ աքսորը չէր ճնշում նրան, քանի որ գյուղում նրան սպասում էր որսորդությունը, այն էլ` շատ հաջող: Իսկ հաջորդ տարի նա ուղևորվեց որսորդական արշավի` Սպասկոյեից 150 մղոն հեռավորության վրա, որտեղ Իվան Յուրասովի հետ որսորդությամբ էր զբաղվում Դեսնայի ափերին: Այդ արշավը հիմք հանդիսացավ Տուրգենևի «Ուղևորություն դեպի Պոլեսյե» (1857) վիպակի համար: [60]

1854 թվականի օգոստոսին Տուրգենևը Նիկոլայ Նեկրասովի հետ որսորդության մեկնեց Օսմինո` տիտղոսավոր խորհրդական Իվան Մասլովի կալվածքը, որից հետո երկուսն էլ շարունակեցին որսորդությունը Սպասկոյեում: 1850-ական թվականների կեսերին Տուրգենևը ծանոթացավ կոմս Տոլստոյների ընտանիքի հետ: Լև Տոլստոյի ավագ եղբայրը` Նիկոլայը, նույնպես մոլի որսորդ էր և Տուրգենևի հետ մի քանի որսորդական արշավ կազմակերպեց Սպասկոյեի և Նիկոլսկի-Վյազեմսկի մերձակայքում: Երբեմն նրան ուղեկցում էր Մարիա Տոլստոյայի ամուսինը` Վալերիան Պետրովիչը, որի բնավորության մի շարք գծեր արտացոլվել են Պրիիմկովի կերպարում` «Ֆաուստ» վեպում (1855): 1855 թվականի ամռանը Տուրգենևը որսորդությամբ չէր զբաղվում` խոլերայի համաճարակի պատճառով, բայց հետագա սեզոնների ընթացքում աշխատում էր լրացնել բաց թողածը: Ն. Տոլստոյի հետ միասին նա այցելեց Պիրոգովո` Ս. Տոլստոյի կալվածք, որը գերադասում էր քերծեներով որսը և ուներ հրաշալի ձիեր ու շներ: Իսկ Տուրգենևը սիրում էր հիմնականում թռչնի որսը` զենքով և որսկան շներով:[60]

Տուրգենևն ուներ մեծ շնանոց` յոթանասուն բարակներից և վաթսուն քերծեներից բաղկացած: Ն. Տոլստոյի, Ա. Ֆետի և Ա. Ալիֆանովի հետ միասին նա մի քանի որսորդական արշավ իրականացրեց Ռուսաստանի կենտրոնական հատվածի նահանգներում: 1860-1870-ական թվականներին Տուրգենևը հիմնականում ապրում էր արտերկրում, որտեղ նույնպես փորձում էր վերստեղծել ռուսական որսորդության մթնոլորտն ու ծեսերը, սակայն այդ ամենից միայն հեռավոր նմանություն ստեղծվեց նույնիսկ այն ժամանակ, երբ նրան, Լուի Վիարդոյի հետ համատեղ, հաջողվեց որսորդության համար բավականին հարմար տարածքներ վարձակալել:[61] 1880 թվականի գարնանը, այցելելով Սպասկոյե, Տուրգենևը դիտավորյալ մեկնեց Յասնոյե Պոլյանա, որպեսզի Լև Տոլստոյին համոզի մասնակցել պուշկինյան հանդիսություններին: Տոլստոյը հրաժարվեց հրավերից, քանի որ կարծում էր, որ հանդիսավոր ճաշկերույթներն ու լիբերալ բաժակաճառերը սովահար ռուս գյուղացիների առջև ուղղակի անպատեհ են:[63] Այնուամենայնիվ, Տուրգենևն իրականացրեց իր վաղեմի երազանքը` որսորդության գնաց Լև Նիկոլաևիչի հետ:[60] Տուրգենևի շուրջը նույնիսկ մի ողջ որսորդական խմբակ էր ձևավորվել` Նիկոլայ Նեկրասով, Ա. Ֆետ, Ալեքսանդր Օստրովսկի, Ն. և Լ. Տոլստոյներ, գեղանկարիչ Պյոտր Սոկոլով. վերջինս նկարազարդել էր «Որսորդի հիշատակարանը»:[61] Բացի այդ, նրան վիճակվեց որսորդությամբ զբաղվել գերմանացի գրական գործիչ Կարլ Մյուլլերի, ինչպես նաև` Ռուսաստանի և Գերմանիայի թագավորական տների ներկայացուցիչների` մեծ իշխան Նիկոլայ Նիկոլաևիչի և արքայազն Լյուդվիգ IV հետ:[62]

Իվան Տուրգենևը, զենքն ուսին, կտրել-անցել էր Օրլովի, Տուլայի, Տամբովի, Կուրսկի, Կալուգայի նահանգները: Նա լավ ծանոթ էր Անգլիայի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի որսորդական տարածքներին:[60] Նա գրել է որսորդության վերաբերյալ երեք մասնագիտական ստեղծագործություն` «Օրենբուրգի նահանգի հրացանավոր որսորդ Սերգեյ Ակսակովի նոթերից», «Օրենբուրգցի որսորդի նոթերը» և «Հրացանավոր որսորդի կամ որսաշան հիսուն թերությունները»: [62]

Բնավորություն և ստեղծագործական առօրյա[խմբագրել]

Տուրգենևին «Սովրեմեննիկ» հրատարակչությունից, ջրաներկը՝ Դ․ Գրիգորովիչի, 1857

Տուրգենևի կենսագիրները նշում են նրա` արվեստագետի կենցաղի անկրկնելի յուրահատկությունները: Դեռ երիտասարդ տարիքից նրա մեջ խելքը, կրթվածությունը, գեղարվեստական օժտվածությունը միահյուսվել են պասիվության, ինքնավերլուծության հակվածության, անվստահության հետ: Այդ բոլորը հրաշալի կերպով զուգակցվել է երկար ժամանակ իշխող, բռնակալ մորից կախվածության մեջ գտնվող պարոնորդու սովորությունների հետ:[64] Տուրգենևը հիշում էր, որ Բեռլինի համալսարանում Հեգելի ուսումնասիրության ժամանակ կարող էր թողնել ուսումը, երբ անհրաժեշտ էր վարժեցնել շանը կամ սովորեցնել նրան` առնետ որսալ: Տ. Գրանովսկին, նրա բնակարան այցելելով, փիլիսոփա-ուսանողին գտել է ճորտ ծառայի` Պորֆիրի Կուդրյաշովի հետ թղթախաղ խաղալիս: Մանկամտությունը ժամանակի հետ անցել է, սակայն ներքին երկվությունն ու ոչ հասուն հայացքները դեռ երկար ժամանակ իրենց զգացնել են տվել:[64] Ա. Պանաևայի խոսքերով, պատանի Իվանը ցանկանում էր ընդունված լինեն թե՛ գրական, թե՛ աշխարհիկ հասարակության կողմից, սակայն միևնույն ժամանակ խուսափում էր խոստովանել, որ գրական գործունեությամբ գումար է վաստակում, ինչն այն ժամանակվա չափանիշներով խոսում էր նրա` գրականության հանդեպ կեղծ և թեթևամիտ վերաբերմունքի մասին:[64]

Երիտասարդության շրջանում գրողի փոքրոգության մասին է վկայում 1838 թվականին Գերմանիայում տեղի ունեցած մի միջադեպ, երբ ուղևորության ժամանակ նավի վրա հրդեհ է բռնկվել, և ուղևորները հրաշքով փրկվել են: Սեփական կյանքի համար մտահոգված Տուրգենևը նավաստիներից մեկին խնդրել է փրկել իրեն` հարուստ մոր կողմից մեծ պարգևատրում խոստանալով: Մյուս ուղևորները վկայել են, որ երիտասարդը, փրկարար նավակների մոտ կանանց և երեխաներին հրելով, սրտաճմլիկ բացականչել է. «Մեռնել այդքան երիտասա՞րդ»: Բարեբախտաբար, ափը մոտ է եղել: Հասնելով ափին՝ երիտասարդն ամաչել է իր փոքրոգության համար: Նրա անհամարձակության մասին լուրերը տարածվել են հասարակության մեջ և ծաղրանքի առիթ տվել: Այդ իրադարձությունը որոշակի դեր է խաղացել գրողի հետագա կյանքում և նկարագրվել է իր իսկ Տուրգենևի կողմից` «Հրդեհը ծովում» նովելում:[65]

Հետազոտողները նշում են Տուրգենևի բնավորության ևս մեկ գիծ, որը և՛ իր, և՛ շրջապատի համար մեծ հոգսեր է ստեղծել. նրա անպարտաճանաչությունը, «համառուսաստանյան անբարեխղճությունը» կամ «օբլոմովշչինան», ինչպես գրել է Ե. Սոլովյովը: Իվան Սերգեևիչը կարող էր հյուրեր կանչել և մոռանալ այդ մասին` մեկնելով իր գործերով: Նա կարող էր Նիկոլայ Նեկրասովին «Սովրեմեննիկի» հերթական համարի համար պատմվածք խոստանալ և նույնիսկ կանխավճար վերցնել Անդրեյ Կրաևսկուց և ժամանակին չհանձնել ձեռագրերը: Նման տհաճ մանրուքների մասին Իվան Սերգեևիչն ինքն էր հետագայում նախազգուշացնում երիտասարդ սերնդին:[23] Մի անգամ նրա անպարտաճանաչության զոհը դարձավ լեհ հեղափոխական Արթուր Բենին, ում Ռուսաստանում անհիմն մեղադրեցին 3-րդ ստորաբաժանման լրտես լինելու մեջ: Այդ մեղադրանքը կարող էր ցրել միայն Ա. Գերցենը, ում Բենին նամակ գրեց` Տուրգենևին խնդրելով հարմար առիթի դեպքում նամակը հասցնել Լոնդոն: Տուրգենևը մոռացավ նամակի մասին` ուշացնելով այն մոտ երկու ամիս: Այդ ընթացքում Բենիի դավաճանության մասին լուրերը աղետալի չափերի հասան: Նամակը, որ Գերցենին հասավ մեծ ուշացումով, արդեն չէր կարող փրկել Բենիի հեղինակությունը:[66]

Այդ թերություններին հակադրվում էին հոգու փափկությունը, բարությունը, հայտնի առատաձեռնությունը, անհիշաչարությունը, բայց նրա բարեսրտությունն ուներ իր սահմանները: Երբ Սպասկոյե իր վերջին այցելության ժամանակ նա տեսավ, որ մայրը, չիմանալով ինչպես գոհացնել սիրելի որդուն, ծառուղու ամբողջ երկայնքով կանգնեցրել էր բոլոր ճորտերին, որպեսզի «բարձրաձայն և ուրախ» ողջունեին պարոնին, Իվանը բարկացավ մոր վրա, անմիջապես շրջվեց և վերադարձավ Պետերբուրգ: Դրանից հետո նրանք այլևս չտեսնվեցին` ընդհուպ մինչև մոր մահը, և նրա որոշումը չէր կարող փոխել անգամ ֆինանսական ծանր վիճակը:[23] Լյուդվիգ Պիչը Տուրգենևի բնավորության մյուս գծերի կողքին առանձնացնում էր նրա համեստությունը: Արտասահմանում, որտեղ դեռ ծանոթ չէին նրա ստեղծագործությանը, Տուրգենևը երբեք շրջապատում չէր պարծենում նրանով, որ Ռուսաստանում արդեն հայտնի գրող է: Մոր ժառանգության լիիրավ տերը դառնալով` Տուրգենևը բացարձակապես չէր մտահոգվում իր կարողության մասին: Ի տարբերություն Լև Տոլստոյի՝ նա օժտված չէր սեփականատիրոջ ջիղով:[23]

Տուրգենևն ինքնիրեն անվանում էր «ռուս կալվածատերերից ամենաանփույթը»: Իր կալվածքի կառավարման գործով նա ընդհանրապես չէր զբաղվում` այդ գործը հանձնարարելով կամ քեռուն, կամ բանաստեղծ Նիկոլայ Տյուտչևին, իսկ երբեմն նույնիսկ լրիվ պատահական մարդկանց: Տուրգենևը բավականին ապահովված էր, ուներ տարեկան մոտ 20 հազ. ռուբլու եկամուտ, սակայն դրանով հանդերձ մշտապես կարիքի մեջ էր, քանի որ ծախսում էր անհաշվենկատորեն: Զգացնել էին տալիս շռայլ ռուս բարոնի սովորությունները: Տուրգենևի գրական հոնորարները նույնպես բավականին նշանակալից էին: Նա Ռուսաստանի ամենաշատ վարձատրվող գրողներից մեկն էր: «Որսորդի հիշատակարանի» յուրաքանչյուր հրատարակությունը նրան 2500 ռուբլու մաքուր եկամուտ էր բերում: Նրա ստեղծագործությունների հրատարակման իրավունքն արժեր 20-25 հազար ռուբլի:[23]

Գործունեության նշանակությունը և գնահատումը[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Ընտիր երկեր : [Վեպեր: Պատմվածքներ: Արձակ բանաստեղծություններ] / Ի.Ս. Տուրգենև; Կազմ. և խմբ.՝ Հ. Ֆելեքյան; Թարգմ.՝ Եր. Ղազարյան և ուրիշ. - Երևան : Սովետական գրող, 1985. - 735 էջ:
  2. Ընտիր երկեր / Ի. Ս. Տուրգենև. - Երևան : Հայպետհրատ, 1951. - 416 էջ. ; 20 սմ. - (Ռուս դասականների գրադարան), Երեք պատկեր - Երեք հանդիպում - Իջևան - Անդորր - Յակով Պասինկով - Ուղևորություն դեպի Պոլեսյե - Բրիգադիր - Տափաստանային Լիր արքա - Պունին և Բաբուրին - Հաղթանակող սիրո երգը
  3. Ծուխ : Վեպ / Ի.Ս. Տուրգենև; Թարգմ.՝ Հ. Հարությունյան; Խմբ.՝ Գ. Վիրապյան. - Երևան : Հայպետհրատ, 1963. - 231 էջ:
  4. Գարնանային ջրեր : [Վիպակ] / Ի.Ս. Տուրգենև; Թարգմ.՝ Լ. Դանիելյան; Խմբ.՝ Գ.Վ. Վիրապյան. - Երևան : Հայաստան, 1972. - 230 էջ ; 17 սմ. Տողատ. ծանոթագր. Դանիելյան, Լ. թարգմ. Վիրապյան, Գևորգ Վահանի, 1917-1977 խմբ.
  5. Лебедев Ю. В.։ «Тургенев»։ Поэты и поэзия։ Библиотека русской поэзии։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-11-11-ին։ http://www.peeep.us/4b33d8ff։ Վերցված է 2013-11-11։ 
  6. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named .D0.9B.D0.AD
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Румянцева, Э. М. Тургенев Иван Сергеевич // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Сов. энциклопедия, 1977. — Т. 26.
  8. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named .D0.AD.D0.A1.D0.91.D0.95
  9. Назарова Л. Н. Тургенев И. С. // Лермонтовская энциклопедия / АН СССР. Ин-т рус. лит. (Пушкинский Дом); Науч.-ред. совет изд-ва «Сов. энциклопедия». — М.: Сов. энциклопедия, 1981. — С. 583—584.
  10. Шикман А. П. Иван Сергеевич Тургенев // Деятели отечественной истории. Биографический справочник. — М.: АСТ, 1997. — 448 с. — ISBN 5-15-000089-2
  11. Белинский В. Г. И. С. Тургеневу // Полное собрание сочинений / под. ред. М. Н. Бычкова. — М.: Изд-во АН СССР, 1956. — Т. XII. Письма (1841—1848). — С. 288. — 309 с.
  12. Мархасёв Л. С. Музы русских романсов // Серенада на все времена: книга о русском романсе и лирической песне: Рассказы. Заметки. Впечатления. — Л.: Сов. композитор, 1988. — С. 77.
  13. Поп // И. С. Тургенев. Полное собрание сочинений и писем в 30 т. — 2-е изд. — М.: Наука, 1978. — Т. 1. Стихотворения, поэмы, статьи и рецензии, прозаические наброски 1834—1849. — С. 551.
  14. 14,0 14,1 Комментарии // И. С. Тургенев в воспоминаниях современников. В 2 т / С. М. Петров, В. Г. Фридлянд. — М.: Худ. лит., 1983. — Т. 1. — С. 425. — (Лит. мемуары).
  15. Зайцев, 1949
  16. 16,0 16,1 16,2 Цейтлин А. Г. Комментарии: «Записки охотника» // И. С. Тургенев. Полное собрание сочинений и писем в 30 т. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Наука, 1979. — Т. 3.
  17. Долотова Л. М. Тургенев о революционном Париже 1848 г. // Литературное наследство. — М.: Наука, 1967. — Т. 76. И. С. Тургенев: Новые материалы и исследования. — С. 344—345.
  18. Зайцев, 1949
  19. Лотман, 1979
  20. Лотман, 1979
  21. Лотман, 1979
  22. Богословский, 1961
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 23,4 Соловьёв-Андреевич Е. А. И. С. Тургенев. Его жизнь и литературная деятельность. — 1895.
  24. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named .D0.91.D1.8F.D0.BB.D1.8B.D0.B9
  25. Сидоров Н. П. Крепостные крестьяне в русской беллетристике // Великая реформа. Русское общество и крестьянский вопрос в прошлом и настоящем. — М.: Изд-во т-ва И. Д. Сытина, 1911. — Т. III. — С. 263. — 266 с.
  26. Зайцев, 1949
  27. 27,0 27,1 ЭСБЕ, Дружинин, Александр Васильевич
  28. Муратов А. Б. Н. А. Добролюбов и разрыв И. С. Тургенева с журналом «Современник» // В мире Добролюбова. Сборник статей / Под ред. М. Н. Бычкова. — М.: Сов. писатель, 1989. — 575 с.
  29. Фет А. А. Гл. XII. Тургенев и Л. Толстой в Степановке. Ссора между ними // Мои воспоминания. — М.: Правда, 1983.
  30. Недзвецкий В. А. Конфликт И. А. Гончарова и И. С. Тургенева как историко-литературная проблема // Гончаров И. А.: Материалы юбилейной гончаровской конференции 1987 года / Ред. Н. Б. Шарыгина. — Ульяновск: Симбирская книга, 1992. — С. 72.
  31. 31,0 31,1 Ерофеева-Литвинская Е. (2013-11-09)։ «Откровение о России»։ Министерство культуры РФ։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-11-18-ին։ http://www.peeep.us/068739d0։ Վերցված է 2013-11-18։ 
  32. Хохлов С. О. И. С. Тургенев и Жюль Верн // Тургеневские чтения (4) / Под ред. Е. Г. Петраша. — М.: Русский путь, 2009. — С. 242. — 414 с. — ISBN 978-5-85887-344-0
  33. Поршнев Б. Ф. Борьба за троглодитов // Простор : журнал. — 1968. — № 4—7.
  34. ««Закуски охотника», Тургенев знал в еде толк»։ Коллекция: русская и зарубежная литература для школы։ Министерство образования и науки РФ։ 2004-11-09։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-11-18-ին։ http://www.peeep.us/9ad7c614։ Վերցված է 2013-11-18։ 
  35. Полине Виардо // И. С. Тургенев. Письма в 18 т. Письма (1866 — июнь 1867) / Под. ред. М. Н. Бычковой. — 2-е изд. — М.: Наука, 1990. — Т. 7. — С. 176—177. — 237 с.
  36. Гаркави А. М. Переписка с А. В. Головниным (1877—1881) // Литературное наследство / Под ред. А. Т. Лифшица. — М.: Наука, 1964. — Т. 73/2. Из парижского архива И. С. Тургенева. — С. 5. — 508 с.
  37. Лебедев Ю. В. Смена поколений // Тургенев / Ю. Лебедев. — М.: Мол. гвардия, 1990. — 608 с. — (Жизнь замечат. людей. Вып. 706). — ISBN 5-235-00789-1
  38. Тургенев, ПССиП в 28 т., 1960—1968, Письма. Т. XI
  39. Кононов Н. К. Имение И. С. Тургенева в Топках в пореформенные годы (1861—1880) // Образование и общество : журнал. —Орёл, 2004. — № 4. Архивировано из первоисточника 22 Նոյեմբերի 2013.
  40. Гусев Н. Н. Толстой и Тургенев // Смена : журнал. — Сентябрь 1953. — № 631. Архивировано из первоисточника 20 Նոյեմբերի 2013.
  41. Цветкова В. Несчастливец Тургенев // Независимая газета. — 16 сент. 2005.
  42. Достоевский, Собр. соч., 30 т., 1972—1990, Т. XII. «Бесы»
  43. Казаков В. И. Прозаические отношения писателей // Экспресс-газета. — 19 июня 2013.
  44. Достоевский, Собр. соч., 30 т., 1972—1990, Т. XXVIII. Кн. I. Письмо к М. М. Достоевскому от 9 мая 1859 г.
  45. Буданова Н. Ф. и др. (13 дек. 2007)։ «Русская виртуальная библиотека»։ Комментарий к роману Ф. М. Достоевского «Бесы»։ Արխիվացված օրիգինալից 2014-03-31-ին։ http://www.webcitation.org/6OTK1xMns։ Վերցված է 2014-02-05։ 
  46. Тургенев, ПССиП в 28 т., 1960—1968, Письма. Т. XIII. Кн. вторая
  47. Маркович, 1990
  48. 48,0 48,1 48,2 Утевский Л. С. Смерть Тургенева. 1883—1923. — Пг.: Атеней, 1923. — 88 с. — (Тр. тургеневского об-ва).
  49. Зайцев, 1949
  50. 50,0 50,1 50,2 Кони А. Ф. Похороны Тургенева // Собрание сочинений в восьми томах. / Муратова К. Д. — М.: Юридическая литература, 1968. — Т. 8. — С. 385—386. — 696 с. — 70 000 экз.
  51. 51,0 51,1 51,2 51,3 51,4 Казарина К. (2013-11-08)։ «Четыре возлюбленные писателя Ивана Тургенева»։ Культура։ Комсомольская правда։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-11-29-ին։ http://www.peeep.us/501fc88b։ Վերցված է 2013-11-29։ 
  52. Бондарева Ю. (2013-09-03)։ «7 интересных фактов о жизни писателя Ивана Тургенева»։ Культура։ Комсомольская правда։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-11-04-ին։ http://www.peeep.us/19a571dc։ Վերցված է 2013-11-04։ 
  53. 53,0 53,1 53,2 53,3 53,4 Мурадян А. Тургенев с нами. Отец и дочь // Орловский вестник. — 2012-02-26. Архивировано из первоисточника 30 Նոյեմբերի 2013.
  54. Носик Б. М. Премухино Бакуниных. Отцы и дети // Советский фонд культуры Наше наследие. —М., 1990. — № III (15). — С. 149—156. — ISSN 0234-1395.
  55. Кийко Е. И. (2010—2014 г.)։ «Российская виртуальная библиотека»։ Комментарии к роману «Дым»։ Արխիվացված օրիգինալից 2014-03-31-ին։ http://www.webcitation.org/6OTK3Rgtt։ Վերցված է 2014-02-19։ 
  56. Подсвирова Л.Ф. (2013-2014)։ «Лев Толстой»։ Мария Николаевна Толстая։ Государственный музей Л. Н. Толстого։ Արխիվացված օրիգինալից 2014-03-31-ին։ http://www.webcitation.org/6OTOewHqV։ Վերցված է 2014-02-19։ 
  57. Яруцкий Л. Д. (2011)։ «Старый Мариуполь. История Мариуполя»։ Вдова Бориса Савинкова жила и умерла в Мариуполе։ Игуан Медиа։ http://old-mariupol.com.ua/vdova-borisa-savinkova-zhila-i-umerla-v-mariupole-6/։ Վերցված է 2014-05-11։ 
  58. Дунаев М. И. Глава VIII. Иван Сергеевич Тургенев // Вера в горниле Сомнений. — М.: Издательский Совет Русской Православной Церкви, 2002. — С. 69. — 539 с. — ISBN 5-94625-023-Х
  59. «Орловская правда: И.С. Тургенев и его дочь Полина»։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-02-11-ին։ http://www.webcitation.org/6ELC8pTWc։ Վերցված է 2013-02-10։ 
  60. 60,0 60,1 60,2 60,3 60,4 60,5 60,6 60,7 60,8 60,9 Филюшкина О. В. (2005)։ «В отъезжих полях»։ Государственный мемориальный и природный музей-заповедник «Спасское-Лутовиново»։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-12-07-ին։ http://www.peeep.us/7dd07dae։ Վերցված է 2013-12-07։ 
  61. 61,0 61,1 61,2 61,3 Կաղապար:Статья
  62. 62,0 62,1 62,2 62,3 Կաղապար:Статья
  63. Достоевский, Собр. соч., 30 т., 1972—1990, Том XXVI
  64. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named .D0.93.D1.80.D1.83.D0.B7.D0.B8.D0.BD.D1.81.D0.BA.D0.B8.D0.B9
  65. Анри Труайя Иван Тургенев / Перевод c французского Л. Серёжкина. — М.: Эксмо, 2010. — ISBN 978-5-699-24311-2.
  66. Эджертон Уильям «Лесков, Артур Бенни и подпольное движение начала 1860-х годов». О реальной основе «Некуда» и «Загадочного человека». // Российская Академия наук, ИМЛИ им. А.М.Горького. Литературное наследство. — М.: Наследие, 1997. — В. 1. — Т. 101. — С. 615-637. — ISBN 5-201-13294-4.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Վիքիդարանը
Վիքիդարանը ունի բնօրինակ գործեր, որոնց հեղինակն է՝


Cite error: <ref> tags exist for a group named "K", but no corresponding <references group="K"/> tag was found, or a closing </ref> is missing