Վալերի Բրյուսով

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Վալերի Բրյուսով

Վալերի Յակովլևիչ Բրյուսով (Вале́рий Я́ковлевич Брю́сов, 1873, Մոսկվա - 1924, Մոսկվա) ռուս պոետ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ և պատմաբան։ Ռուսական սիմվոլիզմի հիմնադիրներից։

1910-ական թվականներին հետաքրքրվել է հայ պոեզիայով, թարգմանել հայերենից, կազմել «Հայ պոեզիան հնագույն ժամանակնորից մինչև մեր օրերը» ժողովածուն, ինչի համար 1923 թ. արժանացել է Հայաստանի ժողովրդական բանաստեղծի կոչման։ Աջակցել է Մեծ Եղեռնից տուժածներին։

Կյանքը և գործունեությունը[խմբագրել]

Բրյուսով Վալերի Յակովլևիչ 1873-1924, ռուս գրող, գրականագետ, թարգմանիչ։ Սովորել է նախ մասնավոր գիմնազիայում, այնուհետև՝ Մոսկվայի համալսարանի պատմա-բանասիրական ֆակուլտետի պատմության բաժնում, որն ավարտել է 1899 թ.։ Դեռ ուսանողական տարիներին՝ 1894-1895-ին, լույս է ընծայել երեք չափածո ժողովածուն՝ «Ռուս սիմվոլիստներ» խորագրով, որտեղ զետեղված էին հիմնականում նրա գործերը՝ գրված Պ. Վեռլենի, Ա. Ռեմբոյի և ուրիշների ազդեցությամբ։ Գրական ասպարեզ մտնելուց հետո, շատ չանցած, ճանաչվել է որպես ռուս սիմվոլիզմի առաջնորդ։ Իր բանաստեղծություններում և հոդվածներում քարոզում էր «Մաքուր արվեստի» տեսություն, անհատապաշտություն, հանդես էր գալիս ռեալիզմի դեմ։ Բայց արդեն նախահեղափոխական տարիներին Բրյուսովի ստեղծագործության մեջ երևան եկան երանգներ, որանք նրան տարբերում էին մյուս սիմվոլիստներից։ Մի շարք բանաստեղծություններում /«Ի պատասխան», «Քարտաշը», «Աշխատանք»/ նա գովերգում էր ստեղծագործական աշխատանքը ցույց տալիս կյանքի սոցիալական հասկացությունները, կանխատեսում հեղափոխության անխուսափելիությունը։ Բրյուսովի ստեղծագործության մեջ այս մոտիվներն ամրապնդվում էին Ռուսաստանում հեղափոխական շարժման ծավալմանը համեմատ։ Սակայն Բրյուսովը հեղափոխության խնդիրներն ըմբռնում էր միակողմանի և, ըստ էության, անարխիստորեն, տեսնում ու փառաբանում էր միայան նրա կործանարար կողմը՝ չկռահելով հասարակության զարգացման օրինաչափությունները։

Բազմազան ու արգասավոր է եղել Բրյուսովի գրական գործունեությունը։ Իր գրական կյանքի 30 տարում հրապարակել է ավելի քան 80 գիրք՝ բանաստեղծությունների, պատմվածքների, թարգմանությունների ու քննադատական ժողովածուներ, վեպեր, պիեսներ, ուսումնասիրություններ։ Բրյուսովը, Հոկտեմբերյան սոցիալիստական հեղափոխությունից հետո, որն ընդունեց անվերապահորեն ու ջերմորեն ակտիվորեն ներգրավվեց սովետական գրական-հասարակական և կուլտուրա-լուսավորական աշխատանքի մեջ։ Նա ղեկավարել է Մոսկվայի գրապալատը, ՌՍՖՍՀ լուսժողկոմատի գիտական գրադարանների, ապա նաև գրական բաժինը, ակտիվորեն մասնակցել Սովետական մեծ հանրագիտարանի առաջին հրատարակությանը, դասախոսել կոմունիստական ակադեմիայում և Մոսկվայի համալսարանում։ 1921 թվականին Բրյուսովը հիմնադրել է գրական-գեղարվեստական բարձրագույն ինստիտուտը, որին 1923-ին շնորհվեց նրա անունը։ Այդ ինստիտուտի ռեկտոր եղած տարիներին Բրյուսովը դասավանդել է մի շարք առարկաներ՝ ռուս և անտիկ գրականությունների պատմություն, տաղաչափություն, հնդեվրոպական լեզուների համեմատական քերականություն, նույնիսկ՝ մաթեմատիկայի պատմություն։ Ետհոկտեմբերյան տարիներին լույս տեսած «Վերջին երազանքները» 1920 թվականին, «Այդպիսի օրերին» 1921 թվականին ժողովածուները։ Բրյուսովին բնութագրում են որպես սովետական պոեզիայի հիմնադիրներից մեկի։ Նա սովետական պոեզիայում առաջիններից մեկն էր, որ երգեց Հոկտոմբերյան հեղափոխությունն ու նրա առաջնորդին, հեղափոխական դարաշրջանի մեծ իրադարձությունները։

Վալերի Բրյուսովին նվիրված ՀՀ փոստային նամականիշ

Վալերիյ Բրյուսովի թարգմանչական գործունեությունը[խմբագրել]

Բրյուսովի ստեղծագործության մեջ մեծ տեղ են գրավում թարգմանությունները։ Տիրապետելով եվրոպական մի շարք լեզուների՝ նա դեռ երիտասարդ տարիքից սկսեց ռուս ընթերցողներին ծանոթացնել տարբեր երկրների ու դարաշրջանների բանաստեղծների գրական գործերին։ Թարգմանել է Դանթեյի, Գյոթեյի, Հյուգոյի և աշխարհի շատ ուրիշ բանաստեղծների երկերը։ 1915-ի հունիսին Բրյուսովը Մոսկվայի հայկական կոմիտեի առաջարկությամբ սկսեց աշխատել «Հայ պոեզիան հնագույն ժամանակնորից մինչև մեր օրերը» անթոլոգիայի համար հայ բանաստեղծների գործերը թարգմանելու և այդ անթալոգիան խմբագրելու վրա։ Նա ամենից առաջ ուսումնասիրեց հայոց պատմության ու պոեզիայի վերաբերյալ այն ամբողջ գրականությունը, որ կար ռուսերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն, իտալերեն, անգլերեն, և իրեն մատչելի այլ լեզուներով։ Միևնույն ժամանակ զբաղվեց հայոց լեզվի ուսումնասիրությամբ։ Հետազոտական լուրջ աշխատանքի արդյունք էր «Հայ պոեզիան և նրա միասնությունը դարերի ընթացքում» ընդարձակ պատմագրական ակնարկը՝ անթոլոգիայի ներածական հոդվածը։ Հայ գրականության շատ երևույթների ու գործիչների բրուսովյան գնահատականները այսօր էլ չեն կորցրել իրենց նշանակությունը։ Բրյուսովը գրել է նաև «Հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրի տարեգրությունը» գիտական աշխատությունը։ 1916-ի հունվարին, երբ անթոլոգիայի նախապատրաստությունը հինականում ավարտված էր Բրյուսովը մեկնեց Անդրկովկաս՝ ժամանակի հայ իրականությանը անձամբ ծանոթանալու և իր կատարած աշխատանքի արդյունքը հասարակությանը ներկայացնելու համար։ Եղավ Բաքվում, Թիֆլիսում, Երևանում ու Էջմիածնում, որտեղ մեծ հաջողությամբ զեկուցումներ կարդաց հայոց պատմության ու պոզիայի մասին, հանդես եկավ հայ բանաստեղծներից կատարված իր թարգմանություններով։ Այդ ուղևորության ընթացքում Բրյուսովը մտերմական կապեր հաստատեց ականավոր գրական ու հասարակական գործիչների, ամենից առաջ Թումանյանի հետ։ Հայ պոեզիայի անթոլոգիայի նախաբանում Բրյուսովը գրել է. «…Հայաստանը ուսումնասիրելու մեջ գտա վեհ, հոգևոր հրճվանքների անսպառ աղբյուր… Որպես պատմաբան, որպես գիտության մարդ, ես Հայաստանի պատմության մեջ տեսա մի ամբողջ ինքնատիպ աշխարհ, որի հազարավոր հետաքրքիր, բարդ հարցերը գիտական հետաքրքրություն էին հարուցում, իսկ որպես բանաստեղծ, որպես արվեստագետ՝ հայ պոեզիայի մեջ տեսա գեղեցկության նույնպիսի մի ինքնատիպ աշխարհ, նոր, մինչ այդ ինձ անհայտ տիեզերք, որտեղ փայլատակում ու լուսավառվում էին իսկական գեղարվեստական ստեղծագործության բարձրարժեք կերտվածքները»։

Բրյուսովը թարգմանել է հայ պոեզիայի 170-ից ավելի գործեր՝ հնագույն ժամանակներից մինչև 20-րդ դարի առաջին քարորդը։ Նա ռուս ընթերցողին առաջին անգամ ծանոթացրեց հայ ժողովրդի, հին ու միջնադարյան պոեզիայի նմուշներին, նոր ժամանակի հայ բանաստեղծների ստեղծագործությանը։ Բրյուսովի թարգմանություններում ներկայացված է 40-ից ավելի բանաստեղծ և մի ամբողջ հազարամյակի հայ պոեզիայի գրեթե բոլոր անունները՝ Գրիգոր Նարեկացուց մինչև Վահան Տերյան։ Բրյուսովի թարգմանությունների մեծ մասը այսօր էլ պահպանում է իր գեղարվեստական արժեքը։ «Հայ պոեզիայի…» ժողովածուի համար հայ բանաստեղծների գործերը թարգմանելու աշխատանքում Բրյուսովը ներգրավեց այն ժամանակվա ռուսաստանի բաաստեղծական լավագույն ուժերին։ Բրյուսովի արխիվում պահպանվել է «Հայաստան» պայմանական անունով ծավալուն արձակ ժողովածուի մանրամասն ու հանգամանալից ծրագիրը, որով մտադիր էր ռուս ընթերցողին ներկայացնել բոլոր ժամանակների հայ պատմիչների ու գրողների ստեղծագործությունների առավել բնորոշ ու հետաքրքիր հատվածները՝ Մովսես Խորենացուց մինչև Րաֆֆի և այլն։ Ցավոք, այդ մտահղացումը մնաց անկատար։ Բրյուսովը Հայաստանի ու նրա գրկանության հանդեպ հետաքրքրություն ցուցաբերեց մինչև իր կյանքի վերջը։ Մահից մեկ տարի առաջ նա թարգմանեց Ե. Չարենցի «Ամենապոեմը»։ Հայաստանն ու նրա պատմական անցյալն Բրյուսովին ոգեշնչեցի ստողծելու իր բանաստեղծությունների շարքը՝ «Հայերին», «Հայաստանին», «Արարատին», «Արարատը Երևանից», «Տիգրան Մեծ»։

Թե ինչպիսի եռանդով է ուսումնասիրել Բրյուսովը հայերենը պատմում է բանաստեղծի կինը։ «Դասախոսությունները սկսվեցին սկսվեցին և շարունակվեցին ոչ մեծ ընդհատումով, մոտ 3 ամիս…. Մակինցյանը հետաքրքիր, բայց անչափ պահանջկոտ ու համառ ուսուցիչ էր։ Դասերը տեղի էին ունենում շաբաթը անպայման մի քանի անգամ։ Պարապմունքների համար ընտրված էր շատ սեղմ, խելացի և եթե, կարելի է այսպես ասել, խտացրած ձևեր, այնպես որ՝ առաջին, նախնական պատկերացումը լեզվի մասին Վալերի Յակովլևիչը ստացավ շատ շուտ։ Դասերին հաճախ մասնակցում էի և ես։ Վալերի Յակովլևիչը և ես սովորեցինք կարդալ և գրել հայերեն։»

Հասկանալի է որ ընդամենը 3 ամսում անհնար էր հայոց լեզվին տիրապետել այնքան, որ առանց բառացի թարգմանության ինքնուրույն կերպով կարելի լիներ թարգմանել հայկական պոեզիան, մանավանդ հնադարյանը և միջնադարյանը։ Բայց Բրյուսովը իր առջև այդպիսի նպատակ չէր էլ դրել, նրա համար կարևոր էր ծանոթանալ լեզվին, գաղափար կազմել նրա մասին, սովորել կարդալ ու գրել հայերեն, որպիսզի կարողանար վերարտադրել և լսել հայերեն լեզուն, նրա հնչույթը և իմաստը։ Կանգ առնելով հայ բազմաթիվ բանաստեղծների գործունեության վրա, Բրյուսովը ջանում է գտնել նրանց առավել էական ու առանձնահատուկ գծերը, որոշել նրանցից յուրաքանչյուրի տեղը ու նշանակությունը պոեզիայի պատնության մեջ։ Ընդ որում, նա ոչ միայն բացահայտում էր այս կամ այն բանաստեղծի ստեղծագործության գաղափարական բովանդակությունը, հիմնական մոտիվները, այլև շատ դեպքերում բնութագրում բանաստեղծական արվեստը, գեղարվեստական վարպետությունը։ Այս առումով հատկապես հետաքրքրական են ակնարկի այն էջերը, որոնք նվիրված են Սայաթ-Նովային, Պատկանյանին, Թումանյանին, Իսահակյանին և այլոց։ Հավատարիմ մնալով թարգմանչական իր հիմնական սկզբունքին / թե բովանդակության, թե ձևի մեջ հարազատ լինել բնագրին/, Բրյուսովը միշտ ձգտում էր թարգմանվող բանաստեղծին վերարտադրել անհատական տարբերիչ գծերով, նրա ամբողջ ազգային առանձնահատկությամբ։

Նա կարողացավ ընթերցողին հաղորդել հայ ժողովրդակն երգերի անկրկնելի հրապույրը։ Նրա թարգմանությամբ առաջին անգամ ռուսերեն լեզվով ամբողջ ձայնով հնչեցին այնպիսի հրաշալի քնաերգուներ, ինչպիսիք են Նահապետ Քուչակը և Սայաթ-Նովան, նա ռուս ընթերցող հասարակության սեփականություն դարձրեց Հովհաննես Հովհաննիսյանի, Հովհաննես Թումանյանի, Ավետիք Իսահակյանի, Վահան Տերյանի և շատ այլ ականավոր բանաստեղծների բազմաթիվ ստեղծագործությունները։ «Միջնադարյան հայկական քնաերգությունը մարդկային հոգու ամենահիանալի հաղթանակներից մեկն են, որոնք երբևէ ճանաչել է համայն աշխարհի տարեգրությունը։ Բոլորովին յուրակերպ մի պոեզիա, իր ձևերով մեզ համար նոր, խոշոր բովանդակությամբ, տեխնիկայի փայլուն վարպետությամբ…»,- ասել է Բրյուսովը։

Բրյուսովի կարծիքով հայակական պոեզիան միշտ արտահայտել է ժողովրդի պատմական կյանքը, նրա երազանքները ու խոհերը, հույսերն ու ձգտումները, ուրախությունն ու վիշտը։ Բրյուսովի գլխավոր վաստակը հայ ժողովրդի և մշակույթի նկատմամբ ոչ այնքան այն է, որ նա որպես գիտական գրականագետ ճիշտ հասկացավ և բարձր գնահատական տվեց հայկական պոեզիայի լավագույն ստեղծագործությունների, այլ այն, որ նա, որպես հիանալի թարգմանիչ ցույց տվեց, որ այդ գործերն արժանի են բարձր գնահատականի։ Շատ հարգելով հայերի վիշտը Բրյուսովը ասել է.«Թուրքերը շարունակում են իրենց վաղեմի քաղաքականությունը։ Նրանք չեն դադարի իրագործել մասսայական և չափազանց սարսափելի ջարդերը, որ նույնիսկ Լենկ Թեմուրը չէր համարձակվի անել»։ Վալերի Բրյուսովի գործունեությունը հայ մշակույթի նվաճումների թարգմանության ու մասսայականացման գործում մի կատարյալ հասարակական սխրագործություն էր։ Նա զգալի ավանդ մուծեց ռուս և հայ կուլտուրաների մերձացման, մեր ժողովուրդների բարեկամության ամրապնդման գործում։ Ահա թե ինչու 1923թ.–ին, Բրյուսովի 50-ամյակի օրը, նրան շնորհվեց հայաստանի ժողովրդական բանաստեղծի կոչում։ Ահա թե ինչու Վալերի Բրյուսովի անունը հայ ժողովուրդը արտասանում էմիշտ անկեղծ սիրով, իր հարգանքներով ու երախտագիտությամբ։

Неколебимой истине
Не верю я давно,
И все моря, все пристани
Люблю, люблю равно.
Хочу, чтоб всюду плавала
Свободная ладья,
И Господа, и Дьявола
Хочу прославить я……………
Վ.Յ. Բրյուսով

Օգտագործված գրականության ցանկ[խմբագրել]

  1. Հայկական Սովետական հանրագիտարան, Երևան, 1977 թ, էջ. 570-571
  2. Валерий Брюсов. Собрание сочинений в семи томах. Том 7. "Художественная Литература", Москва 1975.
  3. http//։www.hpj.asj-oa.am/550/1/63-4(15).pdf Թաթոսյան Գ. Ա.

Գրականություն Վ. Բրյուսովի մասին (հայերեն)[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են