Ուիլյամ Շեքսպիր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Nuvola single chevron right.svg Անվան այլ գործածումների համար տես՝ Շեքսպիր (այլ կիրառումներ)
Վիլյամ Շեքսպիր

Ուիլյամ Շեքսպիր (անգլերեն՝ William Shakespeare) (ծնվել է 1564թ. ապրիլի 26 - 1616թ. ապրիլի 23)[1] նշանավոր անգլիացի բանաստեղծ և թատերագիր։

Կյանքը[խմբագրել]

Ուիլյամ Շեքսպիրը ծնվել է 1564 թ. ապրիլի 23-ին, գավառական Ստրեդֆորդ քաղաքում։ Կրթությունն ստացել է տեղական դպրոցում։18 տարեկան հասակում ամուսնացել է Աննա Հաթավայի հետ և ունեցել է երեք զավակ։ Ենթադրում են, որ Ստրեդֆորդ քաղաքում վարել է ուսուցչի օգնականի պաշտոն։ Շեքսպիրը համալսարանական կրթություն չի ունեցել, բայց եղել է բազմակողմանի զարգացած գրող, հիմնավորապես տիրապետում էր հին և նոր լեզուներին, հիանալի գիտեր, հին հունական և հռոմեական գրականությունից բացի, իտալական, ֆրանսիական գրողներին, հայրենի գրականությունն ու պատմությունը։ Այդ բոլորը ձեռք է բերել ինքնակրթության միջոցով։ Մոտավորապես 1592 թ. Շեքսպիրը փոխադրվում է Լոնդոն, աշխատում թատրոնում որպես հուշարար և դրամատուրգ։ Թատրոնների պատվերով դրամատիկական գործեր է գրում և վերամշակում հին պիեսները։ Երբ 1599 թ. հիմնադրվում է «Գլոբուս» թատրոնը, Շեքսպիրը դառնում է նրա փայատերերից մեկը։ Բերբեջի թատրոնում է ընթանում նրա կյանքի ու գրական գործունեության լավագույն շրջանը։ 1612 թ. թողնում է Լոնդոնը, վերադառնում Ստրեդֆորդ, այստեղ անցկացնում է իր կյանքի վերջին տարիները։ Մահացել է նույն հայրենի քաղաքում, 1616 թ. ապրիլի 23-ին[1]։

Կենսագրական վավերագրերի սակավությունը, հակասականությունն ու սրանց անհամապատասխանությունը Շեքսպիրի մեծությանը առիթ են տվել Շեքսպիրի ստեղծագործությունների հեղինակ համարելու դրամատուրգ Քրիստոֆեր Մառլոյին, փիլիսոփա Ֆրենսիս Բեկոնին, ազնվականներ Դերբիին, Օքսֆորդին, Ռյութլանդին և այլոց։ Սակայն մանրակրկիտ հետազոտությունները ցույց են տվել այս վարկածների անհիմն լինելը։

Ստեղծագործության բնութագիրը[խմբագրել]

Շեքսպիրը հրապարակ է իջել, երբ Ջեֆրի Չոսերի, Թոմաս Մորի, Ջ․ Սպենսերի, Ֆ․ Սիդնիի կողմից արդեն ձևավորվել էին արձակ և բանաստեղծական հիմնական ժանրերը ժամանակակից կյանքին և պատմությանը դիմելու կայուն ավանդույթներ։ Նրանք և մասնավորապես դրամատուրգ-դերասանների (Քրիստոֆեր Մառլո, Թ․ Քիդ, Ջ․ Լիլի, Ջ․ Գրին) խումբը, հայտնի «Համալսարանական մտքեր» անունով, հենասյուներ դարձան Շեքսպիրի հանճարի դրսևորման համար։

Շեքսպիրն իր երկերը գրելիս օգտվել է անտիկ աշխարհի, միջնադարի և Վերածննդի (հատկապես իտալական ու ֆրանսիական), փիլիսոփայության, պատմագրական, գեղարվեստական գանձարանից, մայրենի բանահյուսությունից, իր ժամանակի իրադարձություններից։ Անցյալ ու արդի այդ կուտակումները մշակելով սեփական մտքի ու երևակայության խառնարանում՝ Շեքսպիրը ստեղծել է դրամատուրգիական ու պոետական հրաշալի ձուլվածք, որը դարձել է անհաս օրինակ։

Շեքսպիրը բացահայտել է գեղագիտության մի շարք օրինաչափություններ՝ անհատի և հասարակության, բնավորության ու կենսական հանգամանքների անքակտելի միասնության, նրանց փոխադարձ կապի և փոխազդեցության ասպարեզում։ Իրական երևույթներ վերարտադրելով՝ նա միաժամանակ չի խորշել առասպելականից, գերբնականից (ուրվականներ, ոգիներ, վհուկներ), այլաբանական դեմքերից (ժամանակ, Նախերգ, Արիել, Կալիբան)․ վիպագրական մոտիվների կողքին տվել է զուտ քնարականը, պատմական ճշգրտության հետ՝ հույժ պայմանականը, կոնկրետ առօրեականի հետ՝ անկաշկանդ երևակայականը։

Շեքսպիրի երկերը հիմնականում գրված են հնգոտնյա յամբով։ Ստեղծագործության սկզբնաշրջանում դրանք հանգավորված են եղել, երկրորդ կեսին մեծամասամբ դարձել են անհանգ։ Ըստ անհրաժեշտության՝ նա դիմել է արձակին կամ չափածոյի տարբեր ռիթմերի ու ձևերի (սոնետ, մադրիգալ)։ Բառապաշարը աշխարհի բոլոր գրողներից ամենահարուստն է։ Շեքսպիրին բարձր են գնահատել դեռևս ժամանակակիցները (Ֆ․ Միրըս, Բեն ՋոնսընԿլասիցիզմի և Լուսավորականության դարաշրջանում ընդունել են Շեքսպիրի՝ «բնությունը» ճշմարտապես վերարտադրելու կարողությունը, բայց դատապարտել նր բան արվեստի «կանոններն» անտեսելու համար։

Այժմ կազմված է այսպես կոչված «շեքսպիրյան կանոնը»՝ պիեսների ստեղծման ու բեմադրման ժամանակագրական ցանկը։ Ըստ գրական սեռերի՝ Շեքսպիրի ստեղծագործությունը բաժանվում է․

  1. քնարավիպերգական պոեմներ («Վեներան և Ադոնիսը», 1593, «Լուկրեցիայի առևանգումը», 1594, «Սիրահարի տրտունջը», 1609, «Կրքավառ ուխտագնացը»), որոնցում արժանապատվության, սիրո և զգայական վայելքների մեծարման տեսանկյունից հետևել է Վերածննդի դարաշրջանում լայնորեն տարածված պատմա-դիցաբանական նյութերի մշակմանը։
  2. Քնարական՝ 154 սոնետ (հրատարակվել են 1609թ., ժողովածու), որոնցից լավագույններում (№ 30, 66, 130 և այլն) Շեքսպիրը ժանրի անձուկ սահմաններում անձնական հույզերը միահյուսել է հասարակական, փիլիսոփայական մտորումներին։
  3. Դրամատիկական (37 պիես՝ քրոնիկներ, կատակերգություններ, ողբերգություններ, ողբերգակատակերգություններ)։

Շեքսպիրի գործունեությունը բաժանվում է երեք շրջանի։ Որոշ շեքսպիրագետներ այն բաժանում են չորսի՝ առաջին շրջանը մասնատելով երկուսի (1590 - 1594 թթ․ և 1595 - 1600 թթ․)։

Առաջին շրջան (1590—1600)[խմբագրել]

Քրոնիկներ՝ «Հենրի VI» (մաս 2, 1590), «Հենրի VI» (մաս 3, 1591), «Հենրի VI» (մաս 1, 1592), «Ռիչարդ III» (1593), «Ռիչարդ II» (1595), «Ջոն արքա» (1596), «Հենրի IV» (մաս 1 - 2, 1597 - 98), «Հենրի V» (1598), կատակերգություններ՝ «Սխալների կատակերգություն» (1592), «Անսանձի սանձահարումը» (1593), «Երկու վերոնացի ազնվականներ» (1594), «Սիրո կորսված ճիգերը» (1594), «Միջամառնային Գիշերվա երազ» (1596), «Վենետիկի վաճառականը» (1596), «Շատ աղմուկ ոչնչից» (1598), «Վինձորի զվարճասեր կանայք» (1598), «Ինչպես կուզեք» (1599), «Տասներկուերորդ գիշեր» (1600), ողբերգություններ՝ «Տիտուս Անդրոնիկուս» (1594), «Ռոմեո և Ջուլիետ» (1595), «Հուլիոս Կեսար» (1599-1600)։

Առաջին շրջանի մի շարք պիեսներ («Սխալների կատակերգություն», «Տիտուս Անդրոնիկուս», «Անսանձի սանձահարումը») դասական հեղինակների (Պլավտուս, Սենեկա) կամ իր ժամանակի հայտնի երկերի վերանայված տարբերակներ են։ Քրոնիկներում առավել ակնհայտ է Շեքսպիրի ինքնուրույնությունը, որոնց մեջ հեռացել է պատմության՝ նախորդների կողմից ընդունված ռոմանտիկական մեկնաբանումից։ Այդ պատմական պիեսների հիմնական թեման բացարձակ միապետության ձևավորումն ու հաստատումն է Անգլիայում՝ ի հեճուկս խոշոր ֆեոդալների և կաթոլիկ հոգևորականության կենտրոնախույս ձգտումների։ Միասնական իշխանության կողմնակից են մնացած խավերր, որոնք ներկայացված են իրենց ներհակ շահերով, տարբեր մտածողությամբ ու ձգտումներով։ Պատմությունն, ըստ Շեքսպիրի, կերտում են ոչ միայն արքաներն ու երևելիները, այլև քաղաքային ու գյուղական աշխատավորությունը, որ ներկայացված է ոչ իբրև անդեմ զանգված, այլ անձնական ու ազգային արժանապատվությամբ օժտված, սեփական կարիքները գիտակցող, պատրաստ ընդվզելու քաղաքական, բարոյական ճնշման, նյութական կեղեքման դեմ։ Պետական կարևորագույն իրադարձություններին զուգահեռ Շեքսպիրը տվել է առօրյա կյանքն իր կենցաղային շահագրգռություններով, զավեշտի պահերով։

Կատակերգությունների հիմնական նյութը սերն է, որ հաղթահարում է ծնողական բռնության, նախանձի, խանդի, սրտի անբացատրելի քմայքների խոչընդոտները։ Դարավերջին ձևավորվում են շեքսպիրյան կատակերգության բնորոշ գծերը, բազմապլան, վարպետորեն միահյուսված սյուժե՝ իրադրությունների անկաշկանդ հաջորդականությամբ, զավեշտի տարբեր ձևերի հարևանություն՝ բարձրաթռիչ քնարականությունից մինչև ֆարսային տարրեր, անմարելի կենսասիրություն՝ դժվարությունների դեմ պայքարելիս, իրականության բանաստեղծական, լավատեսական ընկալում, չափածո ռիթմերի և լեզվական բազմախավ, բազմաբնույթ ներկապնակի ճոխություն։ Ժանրի շեքսպիրյան գլուխգործոցներն են՝ «Միջամառնային գիշերվա երազ», «Տասներկուերորդ գիշեր», «Վինձորի զվարճասեր կանայք»։ Դրամատիկական տարրերի առկայությամբ առանձնանում են «Շատ աղմուկ ոչնչից», «Վենետիկի վաճառականը» կատակերգությունները, առաջինում երջանիկ վերջաբանն անսպասելի է՝ Հերոն և իր հարազատները դյուրավ ներում են հրապարակով իրենց անարգած թեթևամիտ Կլաուդիոյին․ երկրորդում՝ Շայլոքի անողորմ վրեժխնդրությունը բացատրվում է նրա դեմ ուղղված անիրավացի հալածանքներով։ Շեքսպիրի այս երկերում կամա թե ակամա տեղ է գտել կյանքի դաժանությունների օբյեկտիվ պատկերը։ Նման տեղաշարժ դեպի ողբերգությունը նկատելի է նաև մի քանի քրոնիկներում («Ռիչարղ II», «Ռիչարդ III»)։ Նույն շրջանում գրված «Տիտուս Անդրոնիկուս»-ում ողբերգականը ներկայացված է իբրև սարսափազդու իրադարձությունների կուտակում, որ արգասիք են քստմնելի մարդկանց չարագործությունների։

«Ռոմեո և Ջուլիետ»-ը լի է կենսախնդությամբ, և ողբերգականը չունի անողոք անհրաժեշտության ուժ։ Սիրահարների մահը պայմանավորված է ոչ միայն ու ոչ այնքան տոհմերի թշնամանքով, որքան նաև՝ չար պատահականությունների հաջորդականությամբ։

Միայն «Հուլիոս Կեսար»-ում են քրոնիկներին բնորոշ քաղաքական խնդիրները ստանում օբյեկտիվորեն կանխորոշված ողբերգական լուծում։ Այստեղ միապետությունը պատմականորեն անհրաժեշտ ուժ է, որի հաղթարշավը չեն կարող կասեցնել ո՛չ ազնիվ հանրապետականների զինված պայքարը, ո՛չ էլ հնարավոր միապետի ոչնչացումը։ Իսկ աշխատավոր ժողովուրդն աջակցում է իր դասակարգային թշնամիներին՝ կործանելու ավելի օգտակար կառավարման ձևը՝ հանրապետությունը, նաև՝ ժամանակակիցներից լավագույններին։

Երկրորդ շրջան (1601—1608)[խմբագրել]

Ողբերգություններ՝ «Համլետ» (1601), «Օթելլո» (1604), «Լիր արքա» (1605), «Մակբեթ» (1606) և այլն, մռայլ կատակերգություններ՝ «Լավ է այն, ինչ լավ է վերջանում» (1602), «Տրոիլուս և Կրեսիդա» (1602), «Չափն ընդդեմ չափի» (1604), ողբերգություններ՝ «Անտոնիոս և Կլեոպատրա» (1607), «Կորիոլանուս» (1607), «Տիմոն Աթենացի» (1608)։

Երկրորդ շրջանի ստեղծագործության գլուխգործոցներն են «Համլետ», «Օթելլո», «Լիր արքա», «Մակբեթ», «Անտոնիուս և Կլեոպատրա», «Կորիոլանուս» ողբերգությունները։ Դրանցում պատկերված են բացառիկ անհատականություններ՝ իրենց ընդգրկուն, ընդհանրացնող մտածողությամբ, խորունկ, զորեղ զգացումներով, անհատապաշտական և մարդասիրական մղումների տատանումներով․ նրանք ունակ են սեփական ցավերի ու ճակատագրի հորձանուտում անգամ տեսնելու հասարակական, համամարդկային երևույթներ։ Նրանց հակադրությունն ու գոտեմարտը հասարակական ուժերի հետ ավարտվում են ողբերգությամբ թե՝ իրենց, թե՝ շրջապատի համար։ Ողբերգությունների գլխավոր հերոսները գտնվում են անհատական, ընտանեկան, հասարակական, քաղաքական, ազգային-ռասայական հակամարտությունների այնպիսի հանգուցակետերում, երբ նրանց անհատական հատկանիշները, հարաբերություններն իրենց միջավայրի մյուս անձանց հետ, տիրապետող ըմբռնումների և օրենքների հետ պայմանավորում են նրանց ճակատագրի ելևէջները։

Յուրաքանչյուր ողբերգության մեջ Շեքսպիրը բացահայտում է անհատի ներաշխարհին և մարդկային հասարակությանը վերաբերող անվիճելի ճշմարտություններ, անարդար հասարակարգն ուղղելու համար անբավարար են հանճարեղ և ազնիվ անհատի՝ Համլետի և նրա հավատարիմ կուսակցի մտքի լարումն ու գործուն վարքը։ Հաշվենկատ, խարդախ մարդկանց միջավայրում Օթելլոյի և Դեզդեմոնայի անբասիր սերն անկարող է գոյատևել։ Որպեսզի Լիրը արդարամիտ արքա դառնա, պետք է կորցնի իր գահը, ապրի անօթևան, անոթի մարդկանց կյանքով։ Մարդուն ըստ հարստության և դիրքի գնահատող հասարակարգի օրենքները Մակբեթին մղում են խլելու իրեն չպատկանող գահը, և նա իր ունեցած լավագույնի հետ կորցնում է նաև կյանքը։ Անտոնիուսը և Կլեոպատրան, որ աշխարհի կեսի տիրակալներն են, չեն կարող անմնացորդ հանձնվել իրենց զգացմունքներին, պարտավոր են ենթարկվել այն աշխարհի օրենքներին, որի վրա, կարծես թե, իշխում են։ Կորիոլանուսի ուղղագիծ շիտակությունը մերժվում է հռոմեական պլեբսի կողմից, մինչդեռ նրանց միջև հակամարտություն չէր լինի, եթե նա ընտրեր կեղծավորության ուղին, ողբերգական ընթացք է ստանում թե՝ հերոսի, թե՝ ժողովրդի ճակատագիրը։ Հակասականության անքակտելի հանգույցներ են ներկայացնում այս ողբերգությունների նաև երկրորդական ու երրորդական հերոսների բնավորություններն ու ճակատագրերը։

Երրորդ շրջան (1609—1613)[խմբագրել]

Ռոմանտիկական դրամաներ կամ ողբերգակատակերգություններ՝ «Պերիկլես» (1609), «Սիմբելին» (1610), «Ձմեռային հեքիաթ» (1611), «Փոթորիկ» (1612), «Հենրի VIII» (1613, այս պիեսի Շեքսպիրին պատկանելը ոմանց կողմից վիճարկվում է)։

Երրորդ շրջանի գործերում («Սիմբելին», «Ձմեռային հեքիաթ», «Փոթորիկ») հեքիաթային, գերբնական տարրերը դառնում են գերիշխող։ Քանի որ կյանքի ողբերգական ընթացքը կասեցնելու համար բավարար չեն բարի մարդկանց անձնուրաց, համերաշխ ջանքերը, բարեհաջող վերջաբանի են հասցնում կախարդանքները, պատահականությունները։ Բնավորությունների զարգացումը մեծ մասամբ ենթարկվում է ոչ թե կյանքի տրամաբանության օրենքներին կամ որևէ օրինաչափության, այլ ըղձալի անրջանքի քմայքներին և դառնում է բանաստեղծական երևակայության արգասիք։ Շեքսպիրի ստեղծագործության այսպիսի փոխակերպումը կարելի է բացատրել այն պարզորոշ գիտակցումով, որ պատկերված հակամարտությունների դրական լուծման ուղիներ չկան իր դարաշրջանի իրականության մեջ։

Շեքսպիրը հայ իրականության մեջ[խմբագրել]

Հայ իրականության մեջ Շեքսպիրի ստեղծագործությանը առաջինը անդրադարձել է Հովսեփ Էմինը։ Նրա հուշերում՝ «Հովսեփ Էմինի՝ մի հայի կյանքն ու արկածները» (անգլ․, 1792), նշված են Շայլոքն ու Օթելլոն։ Էմինի գրքի մի գլուխը վերնագրված է «Էմինը Օթելլոյի դերում»։

1822-ին Կալկաթայի «Շտեմարան» հանդեսում հիշատակվել են Շեքսպիրի «Համլետ», «Վերոնացի երկու ազնվականներ», «Միջամառնային գիշերվա երազ», «Չափն ընդդեմ չափի», «Տասներկուերորդ գիշեր», «Շատ աղմուկ ոչնչից», «Օթելլո» գործերը և նրանցից թարգմանվել առանձին տողեր։ 1839-ին Շեքսպիրը հիշվել է Մ․ Մաղաք-Թեոփիլյանցի «Կենսագրություն երևելի արանց» գրքի 2-րդ հատորում։

Հայերեն (աշխարհաբար) առաջին թարգմանությունը տպագրվել է 1853-ին, «Արփի Արարատյան» հանդեսում («Կատակերգություն սխալանաց», թարգմանիչ՝ Կ․ Տետեյան)։ Շեքսպիրի երկերի առաջին լրիվ թարգմանությունները նույնպես կատարել է Կ․ Տետեյանը՝ «Վենետիկի վաճառականը» (1862, «Հավերժահարս» հանդես), «Հռոմեոս և Ճիւլլեէդդա» (1866), նրան է պատկանում նաև «Համլետի» թարգմանությունը՝ հատվածաբար տպագրված «Դիմակ» հանդեսում։

Հետագա տարիներին Շեքսպիր են թարգմանել Գ․ Բարխուղարյանը («Վենետիկի վաճառականը», 1879), Ս․ Սուլխանյանը («Օթելլո», 1880), Ս․ Արծրունին («Համլետ», բեմ․ 1880, հրտ․ 1889, «Լիր արքա», 1883), Հ․ Լալայանը («Զուր տեղը մեծ աղմուկ», 1888), Ս․ Մալխասյանը («Լիր թագավոր», 1888, «Մակբեթ», 1892), Ա․ Համբարգաբթանը («Աստղիկ և Ասանիս», 1886), Ա․Մանդինյանը («Անսանձի սանձահարումը», բեմադրվել է՝ 1880թ., հրատարակվել է՝ 1918թ.), Գ․ Բաբազյանը («Համլետ», 1899, «Օթելլո», 1904), Մաթիլդ Պաղտասարյանը («Հուլիոս Կեսար», 1910), Մ․ Նուպարյանը («Ռոմեո և Ջուլիետ», 1910), Գ․ Ֆնտըքլյանը («Անտոնիոս և Կլեոպատրա», 1911)։ Մի քանի ավարտուն թարգմանությունների հեղինակ է նաև նկարիչ Վ․ Սուրենյանցը, որոնցից հրատարակված է «Միջամառնային գիշերվա երազը» (1912)։

Շեքսպիրի անգերազանց թարգմանիչն է Հովհաննես Մասեհյանը։ Բացառիկ տեղ են գրավում նրա թարգմանությունների ընդարձակ առաջաբանները և ծանոթագրությունները, որոնցում թարգմանիչը հանդես է եկել նաև իբրև համաշխարհային շեքսպիրագիտության պատմաբան։

Վերջին տասնամյակների հայտնի թարգմանիչներից են Վ․ Թերզիբաշյանը, Խաչիկ Դաշտենցը, Հ․ Սևանը, Ս․ Ալաջաջյանը։ Սոնետների առաջին հայերեն ամբողջական թարգմանությունը (Դ․ Դավթյան, Հ․ Քելեշյան) տպագրվել է 1961-ին։ Շեքսպիրի ստեղծագործությանն անդրադարձել են մեծ թվով հայ մտավորականներ, գրականագետներ, գրողներ՝ Ս․ Տիգրանյան, Խ․ Աբովյան, Ս․ Նազարյան, Մ․ Նալբանդյան, Պ․ Դուրյան, Պ․ Ադամյան, Սիրանույշ, Ղ․ Աղայան, Հ․ Հովհաննիսյան, Լ․ Մանվելյան, Լեո, Վ․ Նալբանդյան, Հ․ Թումանյան, Մ․ Աբեղյան, Թեոդիկ, Ռ․ Որբերյան, Վ․ Թեքեյան, Ա․ Չոպանյան և շատ ուրիշներ։

Սովետական շրջանում Շեքսպիրի և նրա հայկական առնչությունների մասին գրել են Ս․ Հակոբյանը, Հ․ Սուրխաթյանը, Վ․ Թերզիբաշյանը, Հ․ Դյուլիքևխյանը, Ա․ Ադամյանը, Լ․ Քալանթարը, Ս․ Հարությունյանը, Ս․ Մելիքսեթյանը, Հ․ Մամիկոնյանը, Լ․ Սամվելյանը, Ա․ Արմենյանը, Ռ․ Զարյանը, Վ․ Փափազյանը, Ս․ Սողոմոնյանը և ուրիշներ։

Կլասիցիզմի սկզբունքների դիտանկյունից XIX դ․ կեսերին և հետո Շեքսպիրին գնահատել են Մխիթարյան գիտնականներ Ա․ Քասկանտիլյանը, Գ․ Զարբհանալյանը և ուրիշներ։

Շեքսպիրը հայկական բեմի վրա[խմբագրել]

Շեքսպիրի դրամատիկ երկերի հայկական բեմադրությունների պատմությունն սկսվել է 1866-ի մայիսից՝ Թովմաս և Պայծառ Ֆասուլյաճյանների հատվածաբար ներկայացրած «Վենետիկի վաճառականով» (Թիֆլիս): Շեքսպիրյան երկի անդրանիկ ամբողջական բեմադրությունը իրականացրել է Հ․ Վարդովյանը 1867-ին («Մակբեթ», գլխ․ դերում՝ Հ․ Վարդովյան)։ Հայ առաջին Օթելլոն Դ․ Չմշկյանն է (1867)։ 1880-ին տեղի է ունեցել «Անսանձի սանձահարումը» կատակերգության առաջին բեմադրությունը (Պետրուչչո՝ Մ․ Մնակյան, Կատարին՝ Աստղիկ)։ Անգերազանց Համլետ (1880), ինչպես և անկրկնելի Լիր (1886) ու նորօրինակ Օթելլո (1885) է եղել Պետրոս Ադամյանը։

1910-ին առաջին անգամ հայ բեմ է բարձրացել «Ռիչարդ III»-ը (գլխ․ դերում՝ Ամո Խարազյան), ապա՝ «Ռոմեո և Ջուլիետ»-ը (գլխ․ դերերում՝ Արշավիր Շահխաթունի և Սաթենիկ Ադամյան)։ Հետագայում շեքսպիրյան ակնառու դերակատարներ են եղել Հ․ Զարիֆյանը (Համլետ, Օթելլո, Յագո, Մերկուցիո), Կ․ Դալֆայանը (Համլետ, Օթելլո), Վ․ Փափազյանը (Օթելլո, Համլետ, Լիր)։ Տպավորիչ յագոներ ու շայլոքներ են եղել Ա․ Արմենյանը, Մ․ Մանվելյանը, Օ․ Սևումյանը։

1890-ական թթ․ շեքսպիրյան նոր դերակատարներ են հրապարակ իջնում․ Սիրանույշը՝ հայ առաջին և անգերազանց Օֆելիան, փայլուն Կատարինը, մտացի Պորցիան, հերոսական Համլետը․ Հովհաննես Աբելյանը՝ Էդգար, Օթելլո, Լիր։

Սովետական շրջանում շեքսպիրյան ներկայացումների ռեժիսորական մի նոր փուլ է սկսվում Հայաստանում․ Լ․ Քալանթարի «Անսանձի սանձահարումը» (1923) և «Վենետիկի վաճառականը» (1937), Ա․ Բուրջալյանի «Համլետը» (1924, 1942) և «Վենետիկի վաճառականը» (1926), Վ․ Աճեմյանի «12-րդ գիշերը» (1944)։ Շեքսպիրի պիեսների հիման վրա ստեղծված օպերաներ է բեմադրել Ալ․ Սպենդիարյանի անվան թատրոնը՝ «Օթելլո» (1942, 1959), «Ռոմեո և Ջուլիետ» (1955) ևն։

Այս շրջանում շեքսպիրյան ներկայացումների նկարչական ձևավորումով աչքի են ընկել Գ․ Յակուլովը («Վենետիկի վաճառականը»), Ա․ Սարգսյանը («Համլետ), Մ․ Արուտչյանը («Օթելլո)», Մ․ Սվախչյանը («12-րդ գիշեր»), Ս․ Արուտչյանը («Սխալների կատակերգությունը», «Երկու վերոնացի ազնվականներ», «Օթելլո», «Մակբեթ»), տարազների ձևավորումով՝ Ա․ Արուտչյանը («Մակբեթ», «Ռիչարդ III», «Կարմիր և սպիտակ վարդերի պատերազմը», իսկ «Շատ աղմուկ ոչնչից»-ը՝ Գ. Արուտչյանի հետ)։

Սովետահայ բեմում հանդես եկան Շեքսպիրի կերպարների նոր մարմնավորողներ՝ Ա․ Ռսկանյան (Կատարին, Պորցիա, Դեզդեմոնա, միսիս Ֆորդ), Հ․ Ներսիսյան (Համլետ, Օթելլո, Ֆալստաֆ, Լիր), Մ․ Ջանան (Ցագո, Մակբեթ), Լ․ Զոհրաբյան (Շայլոք, Թոբի), Ց․ Ամերիկյան (Շայլոք, Մալվոլիո), Գ․ Ջանիբեկյան (Օթելլո, Քենտ), Դ․ Մալյան (Կլավդիո, Ցագո), Մ․ Սիմոնյան (Դեզդեմոնա, Կորդելիա), Խորեն Աբրահամյան (Կորիոլանուս)։

Շեքսպիրին առաջինը հայ կերպարվեստ է բերել Պ․ Ադամյանը՝ 1880-ական թթ․ կեսերին։ Նա ստեղծել է Համլետի, Լիրի, Օթելլոյի ինքնատիպ տարազներ, շեքսպիրյան հերոսներին վերարտադրող կտավներ (Համլետ, Օֆելյա, Լիր), կատարել գունավոր փորագրումներ, նկարազարդումներ պնակների վրա (Լիր, Օթելլո), ինքնանկարներ շեքսպիրյան դերերում (Համլետ, Օթելլո, Լիր)։ 1921-ին Վիեննայում Մասեհյանի հրատարակած «Համլետ»-ը պատկերազարդել է Զապել Պոյաճյանը։ Շեքսպիրի դիմանկարի, ինչպես նաև 1944-ի համամիութենական շեքսպիրյան VI կոնֆերանսի էմբլեմային հեղինակն է Երվանդ Քոչարը։ Ալ․ Գրիգորյանը ստեղծել է Շեքսպիրի գլուխգործոցների գրքային նկարազարդումների շարք («Համլետ», 1971, «Մակբեթ», 1971 և այլն)։

Շեքսպիրի պիեսների համար երաժշտություն են գրել Ալեքսանդր Սպենդիարյանը («Օթելլո»), Արամ Խաչատրյանը («Օթելլո», «Մակբեթ», «Լիր արքա»)։ Անկախ թատերական ներկայացումներից՝ Շեքսպիրի երկերի հիման վրա («Ռիչարդ III») բալետային երաժշտություն է գրել Ավետ Տերտերյանը, Լորիս Ճգնավորյանը («Օթելլո») և վեց սոնետների համար՝ Մարտին Վարդազարյանը։

1965-ին Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի արվեստի ինստիտուտում կազմակերպվել է Շեքսպիրագիտական կենրոն, որը պարբերաբար հրատարակում է ժողովածուներ «Շեքսպիրական» խորագրով։ 1944-ին Երևանում կայացել է համամիութենական շեքսպիրյան VI կոնֆերանսը, որտեղ զեկուցել են Մոսկվայի, Լենինգրադի և Հայաստանի գիտնականները, և շեքսպիրյան ներկայացումների փառատոն, որին մասնակցել են Հայաստանի 5 թատրոններ՝ 6 ներկայացամով։ 1981-ին Երևանում տեղի ունեցավ շեքսպիրյան ներկայացումների համամիութենական փառատոն և շեքսպիրագիտական կոնֆերանս։ Հայաստանից հանդես եկան 5 թատրոններ, 8 ներկայացումով։ Նույն տարում ՍՍՀՄ պետ․ մրցանակ ստացավ «Կորիոլանուս» (բեմ․ Հրաչյա Ղափլանյան, նկարիչ՝ Եվգենի Սաֆրոնով) ներկայացումը։

Շեքսիրի հիմնական ստեղծագործությունները[խմբագրել]

Ողբերգություններ[խմբագրել]

(ըստ այբբենական կարգի)

Կատակերգություններ[խմբագրել]

(ըստ այբբենական կարգի)

Տարեգրություններ (քրոնիկոններ)[խմբագրել]

(ըստ այբբենական կարգի)

Գրականություն Շեքսպիրի մասին[խմբագրել]

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 Schoenbaum, Samuel (1987), William Shakespeare: A Compact Documentary Life (Revised ed.), Oxford: Oxford University Press, ISBN 0-19-505161-0 .

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png


Անգլիացի դրամատուրգ, բանաստեղծ Վիլյամ Շեքսպիրը համաշխարհային գրականության ամենախոշոր ներկայացուցիչներից է: Ծնվել է 1564թ. ապրիլի 23-ին գավառական Ստրեդֆորդ քաղաքում։ Նախնական կրթությունն ստացել է տեղի քերականական դպրոցում։ Տասնութ տարեկան հասակում ամուսնացել է Անն Հաթավայի հետ և ունեցել է երեք զավակ։ Համալսարանական կրթություն չի ունեցել, բայց եղել է բազմակողմանի զարգացած գրող, հիմնավորապես տիրապետում էր հին և նոր լեզուներին, հիանալի գիտեր հին հունական և հռոմեական գրականությունից բացի, իտալական, ֆրանսիական գրողներին, հայրենի գրականությունն ու պատմությունը։ Այդ բոլորը ձեռք է բերել ինքնակրթության միջոցով։ 1592թ. Շեքսպիրը տեղափոխվում է Լոնդոն, աշխատում թատրոնում որպես հուշարար, դրամատուրգ և դերասան, 1599թ.-ից` «Գլոբուս» թատրոնի բաժնետեր և դերասան, նույն թվականին արժանանում է ազնվականի տիտղոսի: 1612թ. թողնում է Լոնդոնը, վերադառնում հայրենի Ստրեդֆորդ և այնտեղ անցկացնում իր կյանքի վերջին տարիները։ Մահացել է հայրենի քաղաքում, 1616թ. ապրիլի 23-ին, իր ծննդյան օրը։