Հարություն Սուրխաթյան

Հարություն Սուրխաթյան (Հարություն Մանուկի Թումանյան),(1882-1938), հայ գրականագետ, թարգմանիչ, գրական-հասարակական գործիչ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից:

Գրական անունը

Նրա ծննդավայրը` Ղրիմի Հին Ղրիմ քաղաքը, ուներ իր երկրորդ, առավել հնավանդ անունը` Սուրխաթ, որից էլ գրականագետը ստեղծել է իր գրական անունը` Սուրխաթյան:

Կենսագրությունը

Ծնվել է 1882-ի մայիսի 5-ին (նոր տոմարով` մայիսի 17-ին), Ղրիմի Հին Ղրիմ (Սուրխաթ)քաղաքում: Ինը տարեկան հասակում կորցրել է հորը և սկսել աշխատել ծխախոտի պլանտացիայում: Չնայած նյութական ծանր պայմաններին, նրան, այնուամենայնիվ, հաջողվել է ավարտել տեղի ծխական դպրոցը: 1895-ին, տասներեքամյա Հարությունը մեկնում է Մելիտոպոլ և աշխատում որպես խանութի աշակերտ: Այստեղից նա գնում է Կամենսկոյե և դարձյալ կատարում նույն ծանր աշխատանքը, որի պատճառով նա ստանում է թոքախտ հիվանդությունը: Հետո մեկնում է Թիֆլիս և իր ազգականի` Քրիստափոր Կարա-Մուրզայի օգնությամբ աշխատանքի մտնում տեղի երգչախմբում: Այստեղ նրա հիվանդությունը սաստկանում է, և ստիպված էլինում թողնել աշխատանքը, 1900-ին մեկնել Աշխաբադ և ուսուցչություն անել տեղի հայկական դպրոցում: այստեղ չի կարողանում մնալ և նորից վերադառնում է Ղրիմ: Հեռակա քննություններ է հանձնում և ավարտում Նոր Նախիջևանի հոգևոր սեմինարիան: 1907-ին, կնոջ` Եկատերինա Մարտինովնայի հետ մեկնում է Խարկով, ընդունվում տեղի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը, սակայն դարձյալ առողջական վիճակի պատճառով չի կարողանում ավարտել այն: 1910-ից մշտական բնակություն է հաստատում Թիֆլիսում: Այստեղ նա սկսում է դասավանդել տեղի գիմնազիայում և Հովնանյան դպրոցում: 1918-ից աշխատակցում է «Պահակ» և «Կարմիր ծիլեր» բոլշևիկյան թերթերին: Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո աշխատում է որպես Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցիչը Վրաստանում, Արտասահմանի հետ մշակութային կապի Անդրկովկասյան կոմիտեի նախագահ: Վրաստանի լուսավորության կոմիսարիատը լիազորում է նրան վերահսկելու հայկական նոր ուղղագրության անխախտ կիրառումը Վրաստանի դպրոցներում և տեխնիկոմներում: Սուրխաթյանը գրականության բազմաթիվ դասագրքերի հեղինակ է: 1930-ական թվականներին հայկական միջնակարգ դպրոցներում պարապում էին այդ դասագրքերով: Ըստ գրականագետի կնոջ` Եկատերինա Մարտինովնայի հավաստիացման, Սուրխաթյանը 1937-ին արդեն ավարտել էր բուհերի ու տեխնիկումների համար կազմած գրականության ձեռնարկը և «Սասունցի Դավթի» մասին մի ուսումնասիրություն: Այդ երկու գործերի ձեռագրերը կորել են: Սուրխաթյանը մահացել է 1938-ի ապրիլի 9-ին, Կարնակիում:

Հարություն Սուրխաթյանի Երկերի մատենագրություն

• Մելքոն աղայի սթորիան, Բաքու, 1903:
• Մելքոն աղայի վերջաբանությունը, Ս. Պետերբուրգ, Պուշկինյան տպարան, 1904, 18 էջ:
• Թարոսի վրա, Ս. Պետերբուրգ, Պուշկինյան տպարան, 1904, 16 էջ:
• Մեր մայրերն ու աղջիկները, Ս. Պետերբուրգ, 1905, 18 էջ:
• Հին հունական գրականություն, , Թիֆլիս, տպարան «Կարմիր աստղ»-ի, 1922, 253 էջ:
• Հայ գրականություն, հատոր 2, Երևան, 1926:
• Շիրվանզադեի 50-ամյա գրական գործունեության հոբելյանը. 1880-1930, Բաքու, տպարան 3-րդ ինտերնացիոնալ, 1930, 42 էջ:
• Հոմերոս. Շեքսպիր, Երևան, Պետհրատ, 1935, 583 էջ:
• Գրականության հարցեր, Երևան, Երևանի պետական համալսարանի հրատարակչություն, 1970:

Հ. Սուրխաթյանի կատարած թարգմանությունները (ռուսերենից)

• Լեոնիդ Անդրեև, Ստություն, Ս. Պետերբուրգ, 1906, 24 էջ:
• Լև Տոլստոյ, Խոստովանություն, Թիֆլիս, 1911, 133 էջ:

Աղբյուրներ

• Գրական տեղեկատու, Եր., 1981, 544 էջ: