Հայեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Հայից)
Հայեր
Flag of Armenia.svg
Հայաստանի Հանրապետության դրոշը
Tigran Mets.jpg Bust Leon V of Armenia.jpg Vardan Mamikonyan 4.jpeg St.Movses Khorenatsi.jpg Tremissis of Heraclius.jpg
Տիգրան Մեծ Լևոն Զ Մամիկոնյան Խորենացի Հերակլիոս Ա
Mesrob Mashtots 1885.jpg Komitas.jpg Modern Armenian Sculpture.jpg Aivazovsky portrait by Tyranov.jpg Ashot Yerkat.jpeg
Մաշտոց Կոմիտաս Գոշ Այվազովսկի Աշոտ Երկաթ
Նժդեհ 1921.jpeg Soghomontehlirian1.jpg Db Tro1.jpg Monte Melkonian postal card.jpg AndranikOzanian.jpg
Նժդեհ Թեհլերյան Կանայան Մոնթե Անդրանիկ
Bagramyan.jpg James Philipp Bagian.jpg HisHolinessVazgenI.jpg Tumanyan.jpg Վիկտոր Համբարձումյան.jpg
Բաղրամյան Ջ․Բաղյան Վազգեն Ա Թումանյան Համբարձումյան
Charles Aznavour Cannes.jpg Armen Jigarhanian.jpeg Arno Babajanyan.jpg Serj Tankian small.jpg Aram Khachaturian, Pic, 17.jpg
Ազնավուր Ջիգարխանյան Բաբաջանյան Թանկյան Խաչատրյան
Armenian distribution map.png
Հայերի բաշխումը Հայկական բարձրավանդակում՝

     Հայկական բնակավայրերը այսօր

Հայկական բնկավայրերը 20-րդ դարի սկզբին՝      50%-ից ավելի     25-50%     25%-ից պակաս
Ընդհանուր քանակ

13.000.000

Բնակեցում
Հայաստան Հայաստան 2.800.000 [1]
Ռուսաստան Ռուսաստան 2.500.000 [2]
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ 1.500.000
Ֆրանսիա Ֆրանսիա 700.000-800.000 [3][4]
Իրան Իրան 150.000 [5][6]
Վրաստան Վրաստան (Աբխազիա Աբխազիա) 250.000 (առանց Աբխազիայի) (67,000) [7][8]
Լիբանան Լիբանան 250.000 [7]
Սիրիա Սիրիա 120.000 [9]
Արցախ Արցախ 142.000 [10]
Արգենտինա Արգենտինա 140.000 [11]
Ուկրաինա Ուկրաինա 130.000 - 400.000 [7]
Լեհաստան Լեհաստան 100.000
Հորդանան Հորդանան 5.000-70.000 [12]
Ուզբեկստան Ուզբեկստան 80.000
Կանադա Կանադա 80.000-100.000 [13]
Թուրքիա Թուրքիա 80.000 [14]
Ավստրալիա Ավստրալիա 60.000
Իսպանիա Իսպանիա 50.000
Գերմանիա Գերմանիա 50.000-60.000
Բրազիլիա Բրազիլիա 45.000
Հունաստան Հունաստան 36.000
Թուրքմենստան Թուրքմենստան 30.000
Բուլղարիա Բուլղարիա 30.000
Իրաք Իրաք 20.000
Ուրուգվայ Ուրուգվայ 20.000
Մեծ Բրիտանիա Մեծ Բրիտանիա 18.000
Մալթա Մալթա 10.000
Լեզու(ներ)
Հայերեն (Արևմտահայերեն և Արևելահայերեն)
Հավատք(ներ)
Հայ Առաքելական եկեղեցի Հայ Առաքելական եկեղեցի
Բարեկամական էթնիկ խմբեր
Համշենցիներ - Հույներ - Ասորիներ
Ծագել են
Հայկական լեռնաշխարհում


Հայեր, ազգ, որի մայրենի լեզուն համարվում է հայերենը, որը պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին։ Այսօր գոյություն ունի 2 հայկական պետություն՝ Հայաստանի Հանրապետություն և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը։ Հայերը համարվում են բնիկ ազգ Հայկական լեռնաշխարհում։ Հայերի թիվը աշխարհում կազմում է ավելի քան 13 մլն։

Մարդաբանակ գծեր[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Արմենոիդ ռասա


Հայերը պատկանում են եվրասիական (եվրոպեոիդ) ռասայի արմենոիդ մարդաբանական տիպին։ Հայերը, որպես էթնիկական կազմավորում՝ առաջացել են հնդեվրոպական ընդհանրական լեզվի տրոհման հետևանքով։ Ժամանակակից գիտությունը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի հայրենիքը համարում է Հայկական լեռնաշխարհը, նրան հարակից Հյուսիսային Միջագետքը, Փոքր Ասիայի արևելյան և Իրանական բարձրավանդակի հյուսիս-արևմտյան մասերը։ Մարդաբանական ուսումնասիրությունների համաձայն՝ այդ ժամանակաշրջանից Հայկական լեռնաշխարհը բնակեցված է եղել արմենոիդ տիպին պատկանող ցեղերով։ Այդ բնորոշ տիպի կրողը ներկայումս հայ ժողովուրդն է։

Ծագում[խմբագրել]

Ըստ ավանդության, որը վկայված է Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» մեջ, Հայաստան անունը կապվում է առասպելական Հայկ նահապետի անվան հետ, որը հայոց երկրի հիմքն է դրել։ Ներկայումս գիտական շրջաններում ընդունված է կապել հայ ժողովրդի ինքնանվանումը խեթական արձանագրություններում հիշատակվող Հայասա երկրի հետ, որը, ենթադրաբար, զբաղեցրել է Փոքր Հայքի արևելյան մասի և Մեծ Հայքի Բարձր Հայք նահանգի տարածքը։

Ընդունված տեսակետ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայ ժողովրդի էթնոգենեզ

Նեոլիթյան դարաշրջանից էնեոլիթին (պղնձաքար) անցման ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. V-IV հազարամյակ) հնդեվրոպական ցեղերի մի մասը տեղաշարժվելով՝ Հայկական լեռնաշխարհից ու Փոքր Ասիայից տարածվել են Եվրոպա, Միջին Ասիա ու Հնդկաստան, մյուս մասը (այդ թվում՝ խեթական, հայկական, հունական և իրանական ցեղերը) մնացել են նախահայրենիքի տարածքում։ Այս բոլորը վկայում են հայերի տեղաբնիկության մասին։ Հայկական էթնոսի ձևավորման տնտեսական նախադրյալները ստեղծվել են էնեոլիթի ժամանակաշրջանից։ Այժմ ապացուցված է, որ վաղ անասնապահական և երկրագործական մշակույթների (առանձին հացահատիկային բույսերի և խաղողի տեսակներ, թանկարժեք քարեր, վանակատ (օբսիդիան), պղինձ, երկաթ և այլն) գյուտերը և նրանց մշակման հնագույն կենտրոնները եղել են Հայկական լեռնաշխարհում, որտեղ գերիշխող էին հայկական ցեղերը։ Պղնձի և անագի հանքերի ինտենսիվ մշակմամբ հայկական ցեղերն անցան բրոնզի դարաշրջանին (III-II հազարամյակ)։

Մ.թ.ա. II հազարամյակի վերջին և I հազարամյակի սկզբին Հայկական լեռնաշխարհում բնակվող ցեղերը, որոնք սեպաձև արձանագրություններում հիշատակվում են տարբեր անուններով, արդեն դրսևորվում էին որպես պետ-քաղաքական կազմավորումներ։ Հայերի, որպես ժողովրդի, կազմավորման բարդ և երկարատև ընթացքն ավարտվել է Արարատյան (Ուրարտու) պետության ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. IX-VI դդ), երբ այդ միասնական և կայուն պետականության ներքո Հայկական լեռնաշխարհի ցեղերը հասել են տարածքա-քաղաքական միասնության։ Արդեն մ.թ.ա. VII դ. վերջի և VI դ. սկզբնաղբյուրներում (Հին կտակարանի մի շարք գրքերում, աքեմենյան արձանագրություններում, հին հունական հեղինակների երկերում) Հայկական լեռնաշխարհը ներկայացվում է որպես հայերով բնակեցված միատարր երկիր։ ‌[փա՞ստ]

Չնայած այն հանգամանքին, որ հեռավոր անցյալում տեղի ունեցած հայ ժողովրդի ձևավորման շատ մանրամասներ անհնարին է լուսաբանել ամբողջությամբ և ստուգապես, ժամանակակից գիտությունը գտնում է, որ հայ ժողովրդի կազմավորումը, անկասկած, տեղի է ունեցել Հայկական լեռնաշխարհում, դրան մասնակցել են զանազան ցեղեր ու ցեղամիություններ, որոնք աստիճանաբար միաձուլվել են մի միասնական ժողովրդի մեջ։ Այդ բարդ գործում առաջատար դեր են խաղացել այն ցեղերը, որոնց լեզուն պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին։ Հետազոտողները (Գ. Ղափանցյան, Ս. Երեմյան, Ե. Ֆոռեր) առանձնացնում են Հայկական լեռնաշխարհում բնակված Հայասա (Խայաշա) ցեղամիությունը, որից, ինչպես ենթադրում են նրանք, ծագում է հայերի ինքնանվանումը՝ հայ (խայ)։ Ըստ Շումմերական արձանագրությունների հայ ազգը եղել է արդեն մ.թ.ա. 21-րդ դարից սկսած։ Շումմերական դիցաբանության գլխավոր Աստվածը եղել է Հայյա, որն էլ՝ ըստ Շումմերների, ստեղծել է հայ ազգը։ Ըստ արձանագրությունների՝ հայերը համարվել են աստվածային ազգ և շումմերները պաշտել են նրանց, սակայն իրականում շումմերները ատել են հայերին, քանի որ վերջիններս հզոր ցեղ էին և շատ խորամանկ։ Ըստ մի արձանագրության՝ շումմերական արքան հրամայում է, որ տաճարի շինության համար գնան և քար բերեն Սուբբուրից (Շումմերներն այդպես էին անվանում Հայաստանը)։ Քարավանը ճանապարհ է ընկնում և իր հետ վերցնում է բազում գանձեր, որպեսզի վճարի քարի դիմաց, սակայն, երբ նրանք հասնում են Հայաստան, հայերն ասում են, որ նրանց բերած ոսկին բավարար չէ այդքան քարին, քանի որ քարը շատ թանկարժեք է և դժվարությամբ է ձեռք բերվում։ Շումմերները վերադառնում են իրենց երկիր, սակայն ճանապարհին ուժասպառ եղած ուղտերից շատերը մահանում են, ինչպես նաև շատ մարդիկ։ Արքան բարկանում է և հրամայում է վերցնել ավելի շատ ոսկի և անհապաղ վերադառնալ Հայաստան առանց հանգստի։ Ճանապարհին նույնպես շատերը զոհվում են, և Հայաստան է հասնում նրանց շատ քիչ մասը։ Հայերն ասում են, որ նրանց ուղտերը չեն կարող այդքան ծանրությունը տանել և նրանց տված ոսկու փոխարեն տալիս են շատ քիչ քանակությամբ քար։ Սուբբուրից բացի շումմերները հայերին անվանում էին Արատտա, որն էլ ըստ երևույթին Արարատ անվան սկզբնաձևն է։ Ըստ շումմերական դիցաբանության՝ Հայյա Աստվածն ուներ 7 որդի և մեկ դուստր։ Դուստրը ամենափոքրն էր, հետևապես՝ ութերորդ երեխան էր։ Հետաքրքրական է այն, որ դստեր անունը Ութթու էր։

Լեզու[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայերեն


Հայերի լեզուն՝ հայերենը, ուրույն ճյուղ է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքում։

Կրոն[խմբագրել]


Հայերը քրիստոնյաներ են։ Քրիստոնեությունը Հայաստան մուտք է գործել I-III դդ., 301 թ-ին այն հռչակվել է պետական կրոն։ Մինչ այդ նրանք եղել են հեթանոս։ Որոշ հայեր դավանում են կաթոլիկություն, բողոքականություն, ինչպես նաև հեթանոսություն, մահմեդականություն։

Թվաքանակ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայկական սփյուռք


Ներկայումս աշխարհում հայերի ընդհանուր թվաքանակն ավելի քան 13 մլն է։ Հայերը կազմում են Հայաստանի Հանրապետության (3,2 մլն) և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության (141 հզ) բնակչության գերակշռող մասը։ Պատմական ճակատագրի բերումով, վաղ միջնադարից սկսած հայերը ստիպված լքել են հայրենիքը։ Աշխարհի բոլոր ծագերում հիմնվել են հայ գաղութներ, որոնք պատմական իրադարձությունների բերումով կամ նվազել են, կամ ստվարացել։ Ցայսօր շարունակվում է հայերի տեղաշարժն աշխարհում։

Ներկայումս հայերի խոշոր համայնքներ կան Ռուսաստանում (շուրջ 2,3 մլն), ԱՄՆ-ում (շուրջ 1,5 մլն), Վրաստանում (350 հզ), Ֆրանսիայում (900 հզ), Իրանում (շուրջ 120 հզ), Սիրիայում (մոտ 150 հզ), Լիբանանում (մոտ 250 հզ), Արգենտինայում (135 հզ), Կանադայում (մոտ 100 հզ), Թուրքիայում (75-80 հզ)։ Վերջին տասնամյակների ընթացքում ստվարացել են հայ համայնքներն Ուզբեկստանում (75 հզ), Ուկրաինայում (մոտ 130 հզ), Ավստրալիայում (60 հզ), Բրազիլիայում (շուրջ 40-45 հզ), Գերմանիայում (50-60 հզ), Իսպանիայում (50 հզ), Մեծ Բրիտանիայում (շուրջ 20 հզ), Բուլղարիայում (շուրջ 30 հզ), Ռումինիայում (շուրջ 3 հզ), Հունաստանում (շուրջ 35 հզ), Եգիպտոսում (շուրջ 9 հզ), Կիպրոսում (մոտ 4 հզ), Նոր Զելանդիայում (շուրջ 1 հզ),, Ուրուգվայում (շուրջ 19 հզ), Վենեսուելայում (շուրջ 4 հզ), Շվեդիայում (շուրջ 8 հզ), Շվեյցարիայում (շուրջ 7 հզ), Քուվեյթում (շուրջ 5 հզ), Արաբական Միացյալ Էմիրություններում (շուրջ 3 հզ), Իտալիայում (3 հզ), Հոլանդիայում (շուրջ 7 հզ), Եթովպիայում (շուրջ 1 հարյուր), և այլ երկրներում։

Հայոց սփյուռքը

Տես նաև[խմբագրել]

Արտաքին Հղումներ[խմբագրել]

"ՀամաՀայկական Էլ. Գրադարան" կայքի Հայեր Բաժնի գրքերը

Հղումներ և ծանոթագրություններ[խմբագրել]

Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարան ից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png