Ախալցխա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Ախալցխա
ახალციხე
Դրոշ Զինանշան
Դրոշ Զինանշան
Achaltsiche.jpg
Ախալցխայի համայնապատկերը
41°38′20″ հս. լ. 42°59′10″ ավ. ե. / 41.638889° հս. լ. 42.986111° աե. ե.
Երկիր Վրաստան Վրաստան
Մխարե Սամցխե-Ջավախք
Մունիցիպալիտետ Ախալցխայի
Այլ անվանումներ Լամսիա, Խիսկա
Բնակչություն 46134 մարդ (2002)
Ազգային կազմ Հայեր, վրացիներ,
Կրոնական կազմ Հայ Առաքելական եկեղեցի
Վրաց ուղղափառ եկեղեցի
Տեղաբնականուն Ախալցխեցի
Ժամային գոտի UTC+4, ամառը UTC+5
Հեռախոսային կոդ +10-995-365-...
Փոստային ինդեքս 383750
Ավտոմոբիլային կոդ 261
##Ախալցխա (Վրաստան)
Red pog.png
##Ախալցխա (Սամցխե-Ջավախք)
Red pog.png

Ախալցխա (վրաց.՝ ახალციხე, թարգմանաբար՝ նոր ամրոց, հին անունները՝ "ლომსია" - "Լամսիա" և "Խիսկա"), քաղաք Վրաստանի հարավում, Ախալցխայի շրջանի շրջկենտրոն, Սամցխե-Ջավախք նահանգի վարչական կենտրոն։

2009թ. պաշտոնական տվյալներով քաղաքի բնակչության թիվը 19,2 հազ մարդ է[1]։ 1993 թվականի դրությամբ Ախալցխայում հայերը կազմում էին բնակչության 62,8%-ը, 2005 թ.՝ 45%-ը[2]։ Ըստ 2002 թ. պաշտոնական մարդահամարի տվյալների Ախալցխայի շրջանում բնակվում է 46,134 մարդ, որից 16,879-ը (36,6%)՝ հայեր[3]։

Հիմնադրվել է XII դ առաջին կեսին, տեղակայված է Փոցխով գետի վրա (Կուր գետի վտակ)։ Քաղաքով անցնում են Բաթում, Բորժոմ, Ախալքալաք գնացող մայրւղիները։

XIV դարից առ XVI դ 80-ական թթ Ախալցխան Սամցխե-Ջավախք տարածաշրջանի մշակութային, քաղաքական և տնտեսական կենտրոնն էր, Ջակելի տոհմի աթաբեկների նստավայր։ 1579թ. քաղաքն ընկնում է Օսմանյան կայսրության իշխանության տակ, 1628 թ.-ից քաղաքը դանում է Օսմանյան կայսրության Ախալցխայի նահանգի (թուրքերեն՝ Ahıska) կենտրոնը։

1829 թ. Ադրիանապոլսի հաշտության արդյունքում Ախալցխան միացվել է Ռուսական կայսրությանը։

Հայեր[խմբագրել]

Հայերը Ախալցխայում բնակվել են հիմնադրումից ի վեր։ Հայերի սոցիալ-տնտեսական և կրթա-մշակութային կյանքը քաղաքում հուժկու ծաղկում է ապրում 19-րդ դարի կեսերից մինչև 1917 թ.։ Ախալցխան դառնում է Անդրկովկասի հայ մշակութային և արհեստավորական զարգացած կենտրոններից մեկը։ Ախալցխան նաև հայ զինագործության ամենանշանավոր կենտրոնն էր։ Հատկապես հայտնի էին տոհմիկ զինագործներ Չիֆթալարյանների պատրաստած զենքերը։

1918 թ. թուրքական զորքերի Անդրկովկաս աշավանքի ժամանակ Ախալցխայի հայությունը քաղաքագլուխ Զորի Զորյանի ղեկավարությամբ կարողանում է կազմակերպված դիմադրություն ցույց տալ նրանց՝ թուրքերը դուրս են քշվում գավառի սահմաններից։

Ախալցխան նախքան 1917 թ, ուներ ինը հայկական եկեղեցի (որից այժմ կանգուն է ընդամենը երեքը, գործում է մեկը՝ Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին)։ Մեկ այլ եկեղեցին Սբ. Նշանը, թեև կանգուն է, սակայն Խորհրդային Միության տարիներին բռնագրավվելուց հետո առ այսօր չի վերադարձվել Վիրահայոց թեմին[4]։

Քաղաքում գործել է յոթ հայկական կրթօջախ, որից հատկապես հռչակված էր Կարապետյան ուսումնարանը՝ Թիֆլիսի Ներսիսյան վարժարանից հետո երկրորդը Անդրկովկասում։ Ախալցխայում այսօր գործող միակ հայկական՝ Հ. Թումանյանի անվան դպրոցը 2004-05 թթ. ուս. տարում ուներ 550 աշակերտ[2]։ 20-րդ դարի սկզբից գործել է տպարան։ Տարբեր ժամանակներում տպագրվել են հինգ հայալեզու թերթ, ամսագիր։

1860 թ Ախալցխայում ստեղծվել է հայկական թատրոն, որտեղ բեմում հյուրախաղերով հանդես են եկել Պ.Ադամյանը, Սիրանույշը, Վ.Փափազյանը և այլ ականավոր դերասաններ[5]։

Հայտնի ախալցխահայեր[խմբագրել]

Ծնունդով Ախալցխայից են հայ ակադեմիկոսներ Հ. Մանանդյանը, Ս. Մալխասյանցը, Վ. և Բ. Ֆանարջյանները, Ա. Ղանալանյանը, Հ. Ղանալանյանը, Ա. Աղամբեկյանը, Մ. Կասյանը և ուրիշներ, նկարիչներ՝ Վ. Սուրենյանցը, Հ. Կոջոյանը, Վ. Գայֆաջյանը, նշանավոր երգչուհի և երգիչներ Լուսինե Զաքարյանը, Շառլ Ազնավուրը, հայտնի ռեժիսորներ Կ. Ալվարյանը, Վ. Վարդանյանը, դերասաններ Կ. Խաչվանքյանը, Շ. Ղազարյանը, դարասկզբի ականավոր զորավարներ Ա. Սուջյանը, Օ. Ղասաբբաշյանը, դեր-ծովակալ Ա. Սաղոյանը, տոհմիկ զինագործ Չիֆթալարյանները, կաթոլիկ եկեղեցու ակնառու հոգևորական, կարդինալ Գ.-Պ. Աղաջանյանը։

Քույր-քաղաքներ[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]