Ախալցխա
| Քաղաք
Ախալցխա
ახალციხე
|
||||||||||||||||||||||||||||||||
Ախալցխա (վրաց.՝ ახალციხე, թարգմանաբար` նոր ամրոց, հին անունները` "ლომსია" - "Լամսիա" և "Խիսկա"), քաղաք Վրաստանի հարավում, Ախալցխայի շրջանի շրջկենտրոն, Սամցխե-Ջավախք նահանգի վարչական կենտրոն։
2009թ. պաշտոնական տվյալներով քաղաքի բնակչության թիվը 19,2 հազ մարդ է[1]։ 1993 թվականի դրությամբ Ախալցխայում հայերը կազմում էին բնակչության 62,8 %-ը, 2005թ.` 45%-ը[2]։ Ըստ 2002թ. պաշտոնական մարդահամարի տվյալների Ախալցխայի շրջանում բնակվում է46,134 մարդ, որից 16,879-ը (36,6%)` հայեր[3]։
Հիմնադրվել է XII դ առաջին կեսին, տեղակայված է Փոցխով գետի վրա (Կուր գետի վտակ)։ Քաղաքով անցնում են Բաթում, Բորժոմ, Ախալքալաք գնացող մայրւղիները։
XIV դարից առ XVI դ 80-ական թթ Ախալցխան Սամցխե-Ջավախք տարածաշրջանի մշակութային, քաղաքական և տնտեսական կենտրոնն էր, Ջակելի տոհմի աթաբեկների նստավայր։ 1579թ. քաղաքն ընկնում է Օսմանյան կայսրության իշխանության տակ, 1628 թ-ից քաղաքը դանում է Օսմանյան կայսրության Ախալցխայի նահանգի (թուրքերեն` Ahıska) կենտրոնը։
1829 թ. Ադրիանապոլսի հաշտության արդյունքում Ախալցխան միացվել է Ռուսական կայսրությանը։
Բովանդակություն |
Հայեր[խմբագրել]
Հայերը Ախալցխայում բնակվել են հիմնադրումից ի վեր։ Հայերի սոցիալ-տնտեսական և կրթա-մշակութային կյանքը քաղաքում հուժկու ծաղկում է ապրում 19-րդ դարի կեսերից մինչև 1917թ.։ Ախալցխան դառնում է Անդրկովկասի հայ մշակութային և արհեստավորական զարգացած կենտրոններից մեկը։ Ախալցխան նաև հայ զինագործության ամենանշանավոր կենտրոնն էր։ Հատկապես հայտնի էին տոհմիկ զինագործներ Չիֆթալարյանների պատրաստած զենքերը։
1918թ. թուրքական զորքերի Անդրկովկաս աշավանքի ժամանակ Ախալցխայի հայությունը քաղաքագլուխ Զորի Զորյանի ղեկավարությամբ կարողանում է կազմակերպված դիմադրություն ցույց տալ նրանց` թուրքերը դուրս են քշվում գավառի սահմաններից։
Ախալցխան նախքան 1917թ, ուներ ինը հայկական եկեղեցի (որից այժմ կանգուն է ընդամենը երեքը, գործում է մեկը` Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին)։ Մեկ այլ եկեղեցին Սբ. Նշանը, թեև կանգուն է, սակայն Խորհրդային Միության տարիներին բռնագրավվելուց հետո առ այսօր չի վերադարձվել Վիրահայոց թեմին[4]։
Քաղաքում գործել է յոթ հայկական կրթօջախ, որից հատկապես հռչակված էր Կարապետյան ուսումնարանը` Թիֆլիսի Ներսիսյան վարժարանից հետո երկրորդը Անդրկովկասում։ Ախալցխայում այսօր գործող միակ հայկական՝ Հ. Թումանյանի անվան դպրոցը 2004-05թթ. ուս. տարում ուներ 550 աշակերտ[2]։ 20-րդ դարի սկզբից գործել է տպարան։ Տարբեր ժամանակներում տպագրվել են հինգ հայալեզու թերթ, ամսագիր։
1860թ Ախալցխայում ստեղծվել է հայկական թատրոն, որտեղ բեմում հյուրախաղերով հանդես են եկել Պ.Ադամյանը, Սիրանույշը, Վ.Փափազյանը և այլ ականավոր դերասաններ[5]։
Հայտնի ախալցխահայեր[խմբագրել]
Ծնունդով Ախալցխայից են հայ ակադեմիկոսներ Հ. Մանանդյանը, Ս. Մալխասյանցը, Վ. և Բ. Ֆանարջյանները, Ա. Ղանալանյանը, Հ. Ղանալանյանը, Ա. Աղամբեկյանը, Մ. Կասյանը և ուրիշներ, նկարիչներ՝ Վ. Սուրենյանցը, Հ. Կոջոյանը, Վ. Գայֆաջյանը, նշանավոր երգչուհի Լուսինե Զաքարյանը, հայտնի ռեժիսորներ Կ. Ալվարյանը, Վ. Վարդանյանը, դերասաններ Կ. Խաչվանքյանը, Շ. Ղազարյանը, դարասկզբի ականավոր զորավարներ Ա. Սուջյանը, Օ. Ղասաբբաշյանը, դեր-ծովակալ Ա. Սաղոյանը, տոհմիկ զինագործ Չիֆթալարյանները, կաթոլիկ եկեղեցու ակնառու հոգևորական, կարդինալ Գ.-Պ. Աղաջանյանը։
Քույր-քաղաքներ[խմբագրել]
Արտաքին հղումներ[խմբագրել]
- Ախալցխայի տեղեկատվական կայք
- Սուրբ Նշան նախագիծ
- Ախալցխայի հայության կացությունն ու խնդիրները 2005թ. «168 ժամ» թերթի ակնարկում
Ծանոթագրություններ[խմբագրել]
- ↑ Statistical Yearbook Of Georgia, 2009
- ↑ 2,0 2,1 http://www.168.am/am/articles/1379
- ↑ http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/census/2002/03%20Ethnic%20Composition.pdf
- ↑ Տե'ս http://www.javakhk1915-23.com/J15-23_surb_nshan_am.html
- ↑ Ախալցխա. Խոնարհված քաղաքի մշակութային վերածննդի հրամայականը
 |
Սա Վրաստանի մասին անավարտ հոդված է։ Դուք կարող եք օգնել Վիքիպեդիային՝ ուղղելով և լրացնելով այն։ |
 Վրաստանի քաղաքներ |
|||
|---|---|---|---|
| Մայրաքաղաք՝ Թբիլիսի | |||
| Աբխազիայի ԻՀ | Սուխում • Գագրա • Գալի • Գուդաութա • Նոր Աֆոն • Տղվարչելի • Սուխում • Օչամչիրա |   |
|
| Աջարիայի ԻՀ | Բաթում • Քոբուլեթ | ||
| Գուրիա | Օզուրգեթ • Լանչխութ | ||
| Իմերեթ | Քութայիս • Վանի • Զեստաֆոն • Քութայիս • Սամտրեդիա • Սաչխերե • Թերժոլա • Տղիբուլ • Խոնի • Ծղալտուբո • Ճիաթուրա | ||
| Կախեթ | Թելավ • Ախմետա • Գուրջաան • Դեդոփլիս Ծղարո • Ղվարել • Լագոդեխ • Սագարեջո • Սղնախ • Թելավ • Ծնորի | ||
| Քվեմո Քարթլի | Ռուսթավի • Բոլնիս • Գարդաբան • Դմանիս • Մառնեուլ • Թեթրի Ծղարո • Ծալկա | ||
| Մցխեթա-Մթիանեթ | Մցխեթ • Դուշեթ | ||
| Ռաճա-Լեչխում և Քվեմո Սվանեթ | Ամբրոլաուրի • Օնի • Ցագեր | ||
| Սամեգրելո-Զեմո Սվանեթ | Զուգդիդ • Աբաշա • Անակլիա • Ջվարի • Մառնեուլ • Մարտվիլ • Փոթի • Սենակ • Խոբի • Ծալենջիխա | ||
| Սամցխե-Ջավախք | Ախալցխա • Ախալքալաք • Բորժոմ • Վալե • Նինոծմինդա | ||
| Շիդա Քարթլի | Գորի • Քարել • Կասպի • Խաշուր • Ցխինվալի | ||
|
|
|||
|
|
||
|---|---|---|
| Վարչական կենտրոն՝ Ախալցխա | ||
| Քաղաքներ | Ախալցխա • Վալե |  |
| Գյուղեր | Աբաթխև (Խաշուտ) • Ագարա • Անդա • Անդրիածմինդա • Անի • Ածղուր • Բոգա • Գիորգիծմինդա • Ղրելի • Գորկելի • Ջուլղա • Դիատոմիտի • Մեծ Պամաճ • Զեմո Սխվիլիսի • Զիկիլիա • Իվլիտա • Կլդե • Ղուլալիս • Միքելածմինդա • Մինաձե • Մուգարեթ • Մուսխի • Նիոխրեբ • Օրալ • Փոքր Պամաճ • Փերսա • Սաձել • Սաղունեթ • Սվիրի • Սուխլիս • Տատանիս • Թիսել • Տղեմլիանա • Ուրավել • Խակ • Խեոթի • Ծինուբան • Ծիրա • Ծղալթբիլա (Նորշեն) • Ծղորձա • Ծուղրութ • Ծնիսի • Ճաճարաք • Ճվինթա • Շուրդո • Էլիածմինդա | |
| Պորտալ:Վրաստան | ||
|
|
||
|---|---|---|
| Մունիցիպալիտետներ | Ադիգենի | Ասպինձայի | Ախալքալաքի | Ախալցխայի | Բորժոմի | Նինոծմինդայի |  |
| Քաղաքներ | Ախալքալաք | Ախալցիխ | Բորժոմ | Վալե | Նինոծմինդա | |
| Քաղաքատիպ ավաններ | Աբասթումանի | Ադիգենի | Ասպինձա | Ախալդաբա | Բակուրիանի | Բակուրիանիս Անդեզիտի | |
| Պորտալ:Վրաստան | ||
