Ախալցխա

Քաղաք Ախալցխա ახალციხე Դրոշ Զինանշան Ախալցխայի համայնապատկերը 41.638889, 42.98611141°38′20″ հս. լ. 42°59′10″ ավ. ե.41.638889° հս. լ. 42.986111° աե. ե. Երկիր ՎրաստանՎրաստան Մխարե Սամցխե-ՋավախքՍամցխե-Ջավախք Մունիցիպալիտետ Ախալցխայի Այլ անվանումներ Լամսիա, Խիսկա Բնակչություն 46134 մարդ (2002) Ազգային կազմ Հայեր, վրացիներ, Կրոնական կազմ Հայ Առաքելական եկեղեցի Վրաց ուղղափառ եկեղեցի Տեղաբնականուն Ախալցխեցի Ժամային գոտի UTC+4, ամառը UTC+5 Հեռախոսային կոդ +10-995-365-... Փոստային ինդեքս 383750 Ավտոմոբիլային կոդ 261 Նյութեր Վիքիպահեստում

Ախալցխա (վրացերեն՝ ახალციხე, թարգմանաբար` նոր ամրոց, հին անունները` "ლომსია" - "Լամսիա" և "Խիսկա"), քաղաք Վրաստանի հարավում, Ախալցխայի շրջանի շրջկենտրոն, Սամցխե-Ջավախք նահանգի վարչական կենտրոն:

2009թ. պաշտոնական տվյալներով քաղաքի բնակչության թիվը 19,2 հազ մարդ է: 1993 թվականի դրությամբ Ախալցխայում հայերը կազմում էին բնակչության 62,8 %-ը, 2005թ.` 45%-ը: Ըստ 2002թ. պաշտոնական մարդահամարի տվյալների Ախալցխայի շրջանում բնակվում է46,134 մարդ, որից 16,879-ը (36,6%)` հայեր:

Հիմնադրվել է XII դ առաջին կեսին, տեղակայված է Փոցխով գետի վրա (Կուր գետի վտակ): Քաղաքով անցնում են Բաթում, Բորժոմ, Ախալքալաք գնացող մայրւղիները:

XIV դարից առ XVI դ 80-ական թթ Ախալցխան Սամցխե-Ջավախք տարածաշրջանի մշակութային, քաղաքական և տնտեսական կենտրոնն էր, Ջակելի տոհմի աթաբեկների նստավայր: 1579թ. քաղաքն ընկնում է Օսմանյան կայսրության իշխանության տակ, 1628 թ-ից քաղաքը դանում է Օսմանյան կայսրության Ախալցխայի նահանգի (թուրքերեն` Ahıska) կենտրոնը:

1829 թ. Ադրիանապոլսի հաշտության արդյունքում Ախալցխան միացվել է Ռուսական կայսրությանը:

Հայեր

Հայերը Ախալցխայում բնակվել են հիմնադրումից ի վեր: Հայերի սոցիալ-տնտեսական և կրթա-մշակութային կյանքը քաղաքում հուժկու ծաղկում է ապրում 19-րդ դարի կեսերից մինչև 1917թ.: Ախալցխան դառնում է Անդրկովկասի հայ մշակութային և արհեստավորական զարգացած կենտրոններից մեկը: Ախալցխան նաև հայ զինագործության ամենանշանավոր կենտրոնն էր: Հատկապես հայտնի էին տոհմիկ զինագործներ Չիֆթալարյանների պատրաստած զենքերը:

1918թ. թուրքական զորքերի Անդրկովկաս աշավանքի ժամանակ Ախալցխայի հայությունը քաղաքագլուխ Զորի Զորյանի ղեկավարությամբ կարողանում է կազմակերպված դիմադրություն ցույց տալ նրանց` թուրքերը դուրս են քշվում գավառի սահմաններից:

Ախալցխան նախքան 1917թ, ուներ ինը հայկական եկեղեցի (որից այժմ կանգուն է ընդամենը երեքը, գործում է մեկը` Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին): Մեկ այլ եկեղեցին Սբ. Նշանը, թեև կանգուն է, սակայն Խորհրդային Միության տարիներին բռնագրավվելուց հետո առ այսօր չի վերադարձվել Վիրահայոց թեմին:

Քաղաքում գործել է յոթ հայկական կրթօջախ, որից հատկապես հռչակված էր Կարապետյան ուսումնարանը` Թիֆլիսի Ներսիսյան վարժարանից հետո երկրորդը Անդրկովկասում: Ախալցխայում այսօր գործող միակ հայկական՝ Հ. Թումանյանի անվան դպրոցը 2004-05թթ. ուս. տարում ուներ 550 աշակերտ: 20-րդ դարի սկզբից գործել է տպարան: Տարբեր ժամանակներում տպագրվել են հինգ հայալեզու թերթ, ամսագիր:

1860թ Ախալցխայում ստեղծվել է հայկական թատրոն, որտեղ բեմում հյուրախաղերով հանդես են եկել Պ.Ադամյանը, Սիրանույշը, Վ.Փափազյանը և այլ ականավոր դերասաններ:

Հայտնի ախալցխահայեր

Ծնունդով Ախալցխայից են հայ ակադեմիկոսներ Հ. Մանանդյանը, Ս. Մալխասյանցը, Բ. և Վ. Ֆանարջյանները, Ա. Ղանալանյանը, Հ. Ղանալանյանը, Ա. Աղամբեկյանը, Մ. Կասյանը և ուրիշներ, նկարիչներ՝ Վ. Սուրենյանցը, Հ. Կոջոյանը, Վ.Գայֆաջյանը, նշանավոր երգչուհի Լուսինե Զաքարյանը, հայտնի ռեժիսորներ Կ. Ալվարյանը, Վ. Վարդանյանը, դերասաններ Կ. Խաչվանքյանը, Շ. Ղազարյանը, դարասկզբի ականավոր զորավարներ Ա. Սուջյանը, Օ. Ղասաբբաշյանը, դեր-ծովակալ Ա. Սաղոյանը, տոհմիկ զինագործ Չիֆթալարյանները, կաթոլիկ եկեղեցու ակնառու հոգևորական, կարդինալ Գ.-Պ. Աղաջանյանը:

Քույր-քաղաքներ

• Գյումրի, Հայաստան
• Երևան, Հայաստան
• Արդվին, Թուրքիա
• Արդահան, Թուրքիա

Արտաքին հղումներ

• Ախալցխայի տեղեկատվական կայք
• Սուրբ Նշան նախագիծ
• Ախալցխայի հայության կացությունն ու խնդիրները 2005թ. «168 ժամ» թերթի ակնարկում