Գյումրի

Վիքիփեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Գյումրի, Շիրակի մարզ

Գյումրիի զինանշան
Քարտեզ
դիրքը Հայաստանում
Կառավարություն
Մարզ	Շիրակի մարզ
Քաղաքապետ	Վարդան Ղուկասյան
Վիճակագրություն
Տարածք	3626 հեկտար կմ²
Բարձրություն	1546 (միջին) մ
Բնակչություն  - (2006)  - խտություն	206.000
Սայթ: www.gyumri.am

Գյումրի (նախկինում` Կումայրի, Ալեքսանդրապոլ, Լենինական) – Հայաստանի Հանրապետության երկրորդ քաղաքն է, որն գտնվում է Հայաստանի հյուսիս արևմտյան մասում` Շիրակի մարզում, Երևանից 126 կմ հեռավորության վրա։ Տարածքը 3626 հա է։ Կլիման ցամաքային է, համեմատաբար տաք ամառներով և ցուրտ ձմեռներով։ Տարեկան տեղումները 500 մմ են։ Գտնվում է 8-9 բալանոց սեյսմիկ գոտում։ Վերջին ուժեղ երկրաշարժը տեղի է ունեցել 1988-ի դեկտեմբերի 7-ին։ Բնակչության մեծ մասը հայեր են։ Ապրում են նաև ռուսներ, հույներ և եզդիներ։ Գյումրին ունի մոտավորապես 200.000 բնակիչ։

Բովանդակություն 1 Աշխարհագրական դիրքը և բնակլիմայական պայմանները 2 Պատմությունը 3 Մշակույթ 4 Գյումրու լուսանկարները 4.1 Հին լուսանկարներ 5 Սկզբնաղբյուրներ 6 Ֆիլմեր 7 Արտաքին հղումներ

[խմբագրել] Աշխարհագրական դիրքը և բնակլիմայական պայմանները

Գյումրին Հայաստանի Հանրապետության երկրորդ քաղաքն է։ Գյումրին գտնվում է Երևանից 126 կիլոմետր տարածության վրա, Շիրակի բարձրավանդակի կենտրոնական մասում ծովի մակարդակից 1550 մետր բարձրություն ունեցող հարթավայրում, Հայաստանի հյուսիս արևմուտքում, Ախուրյան գետի ձախ ափին։ Ազգաբնակչության թիվը ըստ 2004-2005թթ. մոտ 135-200 հազ. մարդ է , տարածքը` 3626 հեկտար։ Շիրակի բարձրավանդակի տափարակ մասի երկարությունր կազմում է մոտ 35, իսկ լայնությունը` 25 կիլոմետր, որը սահմանակից է Փամբակի արևմտյան, Արագածի հրաբխային զանգբածի հյուսիսային և արևմտյան լեռներին և նախալեռներին: Քաղաքն ունի աշխարագրական հարմար դիրք, որը ակոսվում է Չերքեզի, Ջաջուռի և այլ ձորերով: Ռելիեֆը հարթավայրային է, ծածկված լճագետային և հրաբխային շուրջ 350 մ. հզորության նստվածքներով: Ուղիղ գծով Գյումրիից Սև ծով 196, իսկ երկաթուղով մինչև Մոսկվա 2760 կիլոմետր է: Գյումրու օդը կազդուրիչ է ու առողջարար, բուսականությունը տափաստանային է, գետահովիտներում աճուն են ակացիան, թխկենին, հացենին և այլ ծառատեսակներ: Քաղաքը տարեկան ստանում է մոտ 2500 ժամ արեգակնային լույս և ջերմություն: Մեծ է հորդաբուխ աղբյուրների քանակը, որոնք միասին մեկ վարկյանում տալիս են 1200 լիտր ջուր: Քաղաքի մոտով հոսում է հանրապետության ջրաշատ գետերից մեկը` Ախուրյանը։ Շրջակայքը հարուստ է շինանյութերով, տուֆով, բազալտով, կավով, ինչպես նաև սևահողային դաշտերով։ Ընդհանուր առմամբ այստեղ կլիման ցամաքային է: Ձմեռը երբեմն ուժեղ սառնամանիքներ են լինում: Օդի նվազագույն ջերմաստիճանը զրոյից իջնում է մինչև 41 աստիճան։ Ամռանը համեմատաբար շոգ է, սնդկի սյունը հասնում է մինչև 36 աստիճանի, տարեկան տեղումները միջին հաշվով կազմում են 500մմ, գտնվում է 8-9 բալային սեյսմիկ գոտում։

[խմբագրել] Պատմությունը

Գյումրին եղել է բնակավայր դեռ անհիշելի ժամանակներից։ Այդ մասին են վկայում դեռևս 1875-ին, շինարարական աշխատանքների ընթացքում, այսպես կոչված, «Մարտիկի գերեզմանից» գտնված մ.թ.ա. II հազարամյակի բրոնզե իրերը, ինչպես նաև 1908-ին գտնված մ.թ.ա. X-IX դդ. երկաթե ապարանջանները ու դանակները։ 1929-ին Լենինականում պատահաբար գտնված կավե և բրոնզե իրերը պատկանում են հիմնականում մ.թ.ա. XI-IX դդ. : 1939-ին մսի կոմբինատի տարածքում եղած հանագույն բնակատեղիից պեղվել են ուշ բրոնզի և վաղ երկաթի դարերի աշաատանքային գործիքներ ու զենքեր (բրոնզե և երկաթե դանակներ, նետասլաքներ ու նիզակների ծայրեր):
Հնում ստացած Կումայրի անվանումը որոշ պատմաբաններ կապում են Կիմերների հետ: Կումայրի բնակավայրի մասին մեզ տեղեկություններ է հայտնում նաև Քսենոֆոնը իր «Անաբազիս» ստեղծագործությունում: Հայ մատենագիրներից առաջինը Կումայրու մասին տեղեկություներ է հայտնում Ղևոնդ պատմիչը` նկարագրելով 773-775թթ. արաբ զավթիչների դեմ Արտավազդ Մամիկոնյանի գլխավորած ժողովրդական հուզումները:
Այնուհետև, դարեր շարունակ Կումայրի-Գյումրին նշանակալի առաջադիմություն չի ունենում: Մինչև XIX դարի սկիզբը, տարբեր ժամանակներում, Գյումրին ընկել է մերթ Պարսկաստանի, մերթ Թուրքիայի տիրապետության տակ, որի պատճառով բազմիցս թալանվել է ու ավերվել: Գյումրու զարգացման ամենանշանակալից շրջանը դարձավ XIX դարը, երբ իր շրջակայքով 1804 թ. ռուս-պարսկական առաջին պատերազմի ժամանակ այն մտավ Ռուսաստանի կազմի մեջ, այսինքն շատ ավելի վաղ, քան ողջ Արևելյան Հայաստանը։

[խմբագրել] Մշակույթ

Գյումրիի քաղաքի թատրոնում է առաջին անգամ բեմադրվել Արմեն Տիգրանյանի Անուշ օպերան։

[խմբագրել] Գյումրու լուսանկարները

Գյումրու ընդհանուր տեսքը

Մհեր Մկրտչյանի արձանը

Ավետիք Իսահակյանի արձանը

Մայր Հայաստան

[խմբագրել] Հին լուսանկարներ

[խմբագրել] Սկզբնաղբյուրներ

Ազատյան Վազգեն, Լենինական, Երևանի հարատաևակչություն 1988:

Սովետական Հայաստան, Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն, 1970:

[խմբագրել] Ֆիլմեր

• Գյումրի (1987) վավերագրական ֆիլմ նկարահանված 1988-ի երկրաշարժից 1 տարի առաջ ռեժիսոր Լևոն Մկրտչյան:
• Հովհաննես Շիրազ (2005) վավերագրական ֆիլմ, ռեժիսոր Լևոն Մկրտչյան:
• Lux Aeterna և Terra Emota (Ֆրանսիա-1999) վավերագրական ֆիլմ-պոեմեր (դիպտիխ), 1988-ի երկրաշարժի օրը (Lux Aeterna) և 10 տարի հետո (Terra Emota) նկարահանված նյութերի հիման վրա: Ռեժիսորներ Լևոն Մինասյան և Սերժ Ավեդիկյան:

[խմբագրել] Արտաքին հղումներ

• Գյումրիի պաշտոնական կայքը