Ախուրյան (Շիրակի մարզ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Գյուղ
Ախուրյան
Գյուղ Ախուրյան.jpg
40°46′53″ հս. լ. 43°53′47″ ավ. ե. / 40.781389° հս. լ. 43.896389° աե. ե.
Երկիր Հայաստան Հայաստան
Մարզ Շիրակի
Մակերես 28,46 կմ²
Բարձրություն ծովի մակարդակից 1540 մ
Խոսվող լեզուներ Հայերեն
Բնակչություն 9668[1] մարդ (2012)
Ազգային կազմ Հայեր
Ժամային գոտի UTC+4
Հեռախոսային կոդ +374 312[2]
Փոստային ինդեքս 2601, 2602[3]
##Ախուրյան (Շիրակի մարզ) (Հայաստան)
Red pog.png
##Ախուրյան (Շիրակի մարզ) (Շիրակի մարզ)
Red pog.png

Ախուրյան, գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզում, մարզկենտրոնից` 5 կմ հարավ-արևելք։

Ախուրյանի հեռավորությունը մայրաքաղաքից 126 կմ է։ Համայնքը սահմանակից է Արևիկ, Կառնուտ, Մուսայելյան և Կամո համայնքներին։ Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից միջինը 1536 մ բարձրության վրա։

Կլիմա[խմբագրել]

Կլիման ցուրտ է տեղումները սակավ, դրանց տարեկան միջին քանակը կազմում է 500 մմ։

Պատմություն[խմբագրել]

Ախուրյան գյուղը հիմնադրվել է 1828-1829 թվականներին Արևմտյան Հայաստանի Բասենի, Ղարսի, Սեբաստիայի, Ալաշկերտի գավառներից տեղահանված հայերի կողմից։ Գյուղի հիմնադիրները եղել են Ճանճուռյանների, Բաղդիայնների, Մաթոսյանների տոհմից։

Մինչ 1945 թ.-ը գյուղը կոչվել է «Դուզքենդ»՝ հարթ գյուղ։ Մ.թ.ա 8-րդ դարում Արգիշտի թագավորը Բասենում Ախուրյան անունով քաղաք է հիմնադրել, որի անունով «Արփաչայ» գետը կոչվել է Ախուրյան, այնուհետև ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի 1945 թվականի որոշմամբ գյուղը վերանվանվել է Ախուրյան՝ Արփի լճից սկիզբ առնող և Արաքս գետի աջ վտակը հանդիսացող Ախուրյան՝ «Արփաչայ» գետի անվամբ։

Ախուրյան անվան ծագման վարկածներից մեկը հետևյալն է. հաճախակի երաշտներից, աղետներից դառնացած հողագործը նայել է կիրճով հոսող գետին և հառաչել. ախ ուր , ախ ուր։ Հառաչանքը խառնվել է հոսող ջրի ձայնին և գետակը ստացել է Ախուրյան անվանումը։

Սակայն Ախուրյան անունը շատ հին է, այն առաջացել է Վանի արձանագրություններում հիշատակված «Եթիումի երկիր » Սարիղամիշի մոտակայքում գտնվող Ախուրյանի երկրամասի անունից։

Խորհրդային կարգերի հաստատվելուց հետո 1920-1924 թվականներին Ախուրյանը գտնվել է Երևանի նահանգի Ալեքսանդրապոլ գավառի կազմում։ Մինչև 1930 թվականը Անիի, Ամասիայի, Արթիկի, Ազատանի, Թալինի հետ մտել է Լենինականի գավառի մեջ և կոչվել է Դյուզքենդի գավառակ, իսկ գավառների վերացումից հետո մտել է Լենինականի շրջանի մեջ։

1937 թ. դեկտեմբեր ամսին Հայաստանում կազմավորվել են 11 նոր շրջաններ, որոնց թվում Դյուզքենդի շրջանը։ Ախուրյան շրջկենտրոն կոչվող տարածքը կառուցվել է մոտ 1960-ական թվականներին, վերջինս դարձավ Ախուրյանի շրջանի կենտրոնը՝ շրջկենտրոն։ Ունեցել է 41 բարձրահարկ շենքեր, 1404 բնակարաններով։ Իսկ 1988 թվականի երկրաշարժից մեծամասամբ ավերվել է շրջկենտրոնային մասը։

Բնակչություն[խմբագրել]

Բնակչության նախնիները գաղթել են 1828-1829 թթ.-ին գաղթել են Արևմտյան Հայաստանի` Բասենի, Կարսի, Սեբաստիայի, Ալաշկերտի գավառներից:

Ախուրյանի ազգաբնակչության փոփոխությունը.[4]

Տարի 1831 1897 1926 1939 1959 1970 1979 2001 2004
Բնակիչ 456 1635 2447 2320 2966 3812 6364 9696 10172

Տնտեսություն[խմբագրել]

Բնակչությունը զբաղվում է դաշտավարությամբ, ճակնդեղագործությամբ, անասնաբուծությամբ, բանջարաբոստանային կուլտուրաների, կարտոֆիլի մշակությամբ, պտղաբուծությամբ, թռչնաբուծությամբ և մեղվաբուծությամբ։

Պատմամշակութային կառույցներ[խմբագրել]

Ախուրյանն ունի 13-14-րդ դարերի սուրբ Նշան եկեղեցի և «Սրբատեղ» մատուռ։

Ժամանակակից Ախուրյանը[խմբագրել]

«Վարչատարածքային բաժանման մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով 1996 թվականին Ախուրյան շրջկենտրոնը ընդգրկվել է Ախուրյան համայնքի ցանկում իր մեջ ներառելով երեք բնակավայր՝ գյուղ Ախուրյան , Ախուրյան շրջկենտրոն և Նոր Ախուրյան։

Մինչև 1991 թվականը գյուղում տնտեսավարման ձևը եղել է կոլտնտեսայինը, այնուհետև 1991-1992 թվականներին համայնքում իրականացվել է սեփականաշնորհման ընդհանուր գործընթաց։

Գյուղի «Սուրբ Նշան» գմբեթավոր եկեղեցին կառուցվել է 1858 թվականներին, որը վերակառուցվել է 2008 թվականին։

Նշանավոր ախուրյանցիներ[խմբագրել]

  • Գեղամ Փիլոսյան - Խորհրդային Միության հերոս
  • Լուսիկ Բառնակյան - գրող
  • Սուրեն Մուրադյան - մանկագիր
  • Հովհաննես Դավթյան - քիմիական գիտությունների դոկտոր-պրոֆեսոր
  • Սամվել Ավետիսյան - ՀՀ ԱԺ պատգամավոր (1999- 2001թթ.), գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտեր պրոֆեսոր, 2001 - 2011 թթ.- ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարի առաջին տեղակալ
  • Ռազմիկ Մաթևոսյան - ՀՀ ԱԺ պատգամավոր (1995-1999թթ.), դոցենտ, ԳՄԻ պրոռեկտոր
  • Սամսոն Դավոյան - տնտեսագիտության դոկտոր, ՀՊՏՀ Գյումրու մասնաճյուղի ռեկտոր։

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]