Ազատան
| Գյուղ
Ազատան
|
Ազատան (19-րդ դարի սկզբերին՝ Գադմա, Խլի Ղարաքիլիսա, Խլղարաքիլիսա, Փոքր Ղարաքիլիսա), գյուղ Հայաստանի Հանրապետության Շիրակի մարզում։ Վերանվանվել է 1946 թվականին:
Բովանդակություն |
Աշխարհագրական դիրք [խմբագրել]
Ազատանը գտնվում է ծովի մակերևույթից 1500 մ բարձրության վրա: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է 6,5-7,50-ի սահմաններում: Օգոստոսին առավելագույն ջերմաստիճանը կազմում է մինչև +35, իսկ հունվարին մինչև -32 աստիճան: Տարեկան միջին տեղումների քանակը կազմում է 350-500 մմ: Հողերի հիմնականում ոռոգելի են: Մարզկենտրոնից գտնվում է 8 կմ հեռավորության վրա:
Անվան ծագումնաբանությունը [խմբագրել]
Խլի Ղարաքիլիսա անվան վերաբերյալ գոյություն ունի հետևյալ ժողողվրդական ստուգաբանությունը: Հինգից վեցերորդ դարերում գյուղում կառուցված եկեղեցու զանգն այնքան մեծ և հնչեղ է լինում, որ տագնապի ժամին դրա ղողանջները տարածվում են ողջ Շիրակով մեկ, ապա հասնում Ղարս և Անի: Երբ պարսից Նադիր շահը հայտնվում է Շիրակի կողմերում, հրամայում է իջեցնել զանգը և տեղափոխել այն Իրան: Ճանապարհին զանգը սայլից շրջվում, գլորվում է բլուրն ի վար և խրվում Կարկաչան գետի ճահիճների մեջ ու հավիտյան լռում: Մի գիշեր գյուղի բնակիչները քահանայի խորհրդով պոկում են զանգի լեզվակը և թաքցնում` համարելով այն ժողովրդի գոյատևման խորհրդանշան: Զանգի լեզվակը ներկայումս պահվում է գյուղի մատուռում: Այն ունի 1 մ և 37 սմ երկարություն և կշռում է 72կգ: Այս դեպքից հետո Ղարաքիլիսա գյուղի անվան առջևին կցվում է Խլի /Խուլ/մասնիկը՝ դառնալով Խլի Ղարաքիլիսա, ապա Խլիղարաքիլիսա, այսինքն` Խուլ կամ խլացած Ղարաքիլիսա:
Բնակչություն [խմբագրել]
Գյուղի բնակչությունը կազմում է 5857 մարդ (2009 թ., իսկ 1970 թ.՝ 3616 մարդ): Բնակիչների մի մասը 1915 թվականի Մեծ Եղեռնից հետո գաղթել և բնակություն է հաստատել Ազատանում: 1877-1878 թթ Ռուս-թուրքական պատերազմից հետո բազմաթիվ հայ ընտանիքներ Ալաշկերտից գաղթում և բնակություն են հաստատում Ազատանում: 1954 թվականից Հայաստանի տարբեր շրջաններից տեղափոխված եզդիները նույնպես հաստատվում են գյուղում: Սկզբնական շրջանում նրանք հիմնականում զբաղվում էին ոչխարաբուծությամբ: Ներկայումս գյուղում կա շուրջ 40 եզդի ընտանիք: Ազգաբնակչության մոտ 20%-ը կաթոլիկներ են, որոնք գաղթել են Արևմտյան Հայաստանից:
Կենցաղ [խմբագրել]
Ազատանն ունի միջնակարգ դպրոց (կառուցված 1867 թ.), ակումբ, գրադարան, հիվանդանոց, մանկապարտեզ և անասնաբուժարան:
Հուշարձաններ [խմբագրել]
Ազատանում կա մեկ կաթոլիկ և մեկ առաքելական եկեղեցի: Կաթողիկ եկեղեցին կառուցել են 7-րդ դարում, վերակառուցվել է 1890 թվականին: Երկրորդ եկեղեցին կառուցվել է 1460 թվականին: Դրա տեղում 1865 թվականին կառուցվել է Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին: Ներկայումս երկու եկեղեցինենն էլ վերանորոգված են և գործող են: 1980 թվականին բացվեց Հայրենական մեծ պատերազմում զոհված Ազատանցիների հուշակոթողը (ճարտարապետ` Հակոբ Ջիվանյան):
Պատմություն [խմբագրել]
Ազատան գյուղը Շիրակի լեռնահովտի ամենախոշոր և խիտ բնակեցված բնակավայր է եղել դեռևս 19-րդ դարի սկզբից: Գյուղի մոտ 1804 թվականին տեղի են ունեցել ռուս-պարսկական խոշոր բախումներ: 1826 թվականին Խլի Ղարաքիլիսայում տեղի է ունեցել ահեղ ճակատամարտ պարսկական զորամիավորումների և գյուղի ազգաբնակչության միջև: Պարսից շահ Հասան Խանը գյուղի վրա գրոհել է երկու ուղղություններով: Գյուղի պաշտպանները թշնամու դեմ են հանել 500 հոգի, որոնք 120 ժամ շարունակ դիմադրություն են ցույց տվել հակառակորդին: Սակայն հերոսական պաշտպանություն ցուցաբերած ազգաբնակչությունը չի կարողացել դիմադրել պարսկական բանակին, և գյուղն ամբողջությամբ վերածվել է ավերակների: Բնակիչներից շատերը գերեվարվել, շատերն էլ զոհվել են, իսկ տները հրի են մատնվել: Այս ամենը հիշատակվում է Խաչատուր Աբովյանի «Վերք Հայաստանի» վեպում: Աբովյանն անձամբ է այցելել գյուղ և իր աչքերով տեսել պարսիկների վայրագությունները և ղարաքիլիսեցիների հերոսական պաշտպանությունը: Ազատանցիները 1918 –20 թվականներին հերոսական ինքնապաշտպանական կռիվներ են մղել թուրքերի դեմ՝ հնարավորություն տալով ազգաբնակչության հիմնական մասին տեղափոխվել առավել ապահով վայրեր: 1941-45 թթ Հայրենական պատերազմին մասնակցել են 600-ից ավելի ազատանցիներ, որոնցից 332-ը չեն վերադարձել:
Ծանոթագրություններ [խմբագրել]
Գրականություն [խմբագրել]
- Շիրակի գյուղատնտեսության աջակցության մարզային կենտրոնի էջ
- Հայկական սովետական հանրագիտարան, առաջին հատոր, Երևան, 1974
 |
Սա Հայաստանի աշխարհագրության մասին անավարտ հոդված է։ Դուք կարող եք օգնել Վիքիպեդիային՝ ուղղելով և լրացնելով այն։ |
