Արամ Խաչատրյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox music.png
Արամ Խաչատրյան

Արամ Խաչատրյանը
Հիմնական տվյալներ
Ծնվել է հունիս 6, 1903
Թիֆլիս, Ռուսական կայսրություն
Երկիր Flag of Russia.svg Ռուսական կայսրություն
Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն Հայկական ԽՍՀ
Մահացել է մայիս 1, 1978
Մոսկվա, ԽՍՀՄ
Ժանրեր Դասական երաժշտություն
Մասնագիտություն Կոմպոզիտոր, դիրիժոր
Կայք www.khachaturian.am
Ստորագրություն
Aram Khachaturian signature.svg


Արամ Խաչատրյան (հունիս 6, 1903, Թիֆլիս - մայիս 1, 1978, Մոսկվա) հանրահայտ հայ կոմպոզիտոր, ժողովրդական, ազգային արտիստ նախկին ԽՍՀՄ-ում, ռուսական կոմպոզիցիայի դպրոցի և հայ դասական երաժշտության վառ ներկայացուցիչ, ով ճանաչված է որպես համաշխարհային դասական[1][2]։


Կենսագրություն[խմբագրել]

Վաղ տարիներ (1903–1921)[խմբագրել]

Արամ Խաչատրյանը ծնվել է 1903 թվականի հունիսի 6-ին (մայիսի 24-ին)[3] Թիֆլիս քաղաքում (ներկայիս Թբիլիսի, Վրաստան), հայերի ընտանիքում[4][5]։ Որոշ աղբյուրներ որպես նրա ծննդավայր հիշատակում են Կոջորին՝ Թբիլիսիի մոտ գտնվող գյուղ (այժմ Վրաստանի Գարդաբանի քաղաքապետարանին պատկանող)[6][7][8]։ Նրա հայրը՝ Եղյան, ծնվել է Ադրբեջանում` Նախիջևանում գտնվող Օրդուբադի մոտակայքում (ներկայիս Նախիջևանի ինքնավար հանրապետություն, Ադրբեջան) և տեղափոխվել է Թիֆլիս 13 տարեկանում։ 25 տարեկանում նա ուներ կազմարարական աշխատանքներով զբաղվող խանութ։ Մայրը՝ Կումաշ Սարկիսովնան, ծնվել է Ներքին Ազայում։ Խաչատրյանի ծնողները նշանված են եղել մինչև իրար ճանաչելը, երբ դեռ Կումաշը 9 տարեկան էր, իսկ Եղյան՝ 19։ Նրանք ունեցել են 5 երեխա՝ մեկ աղջիկ և չորս տղա։ Արամը նրանց ամենափոքր տղան էր[9]։ Խաչատրյանը հիմնական տարրական կրթությունը ստացել է Թիֆլիսի առևտրային դպրոցում, «դպրոց սկսնակ առևտրականների համար»[10], «որտեղ նա պայքարում էր բժշկության և ինժեներիայի կարիերաների ընտրության միջև»[11]։

1915 թվականին (հայկական ցեղասպանության տարին) երիտասարդ Արամ Խաչատրյանի ահաբեկված ընտանիքը, թողնելով ամբողջ իր ունեցվածքը, գաղթում է Եկատերինոգրադ (Կրասնոդար)՝ Խաչատրյանի մեծ եղբոր մոտ։ Բարեբախտաբար թուրքական զորքերը չեն ներխուժում Թիֆլիս, և Խաչատրյանի ընտանիքը վերադառնում է տուն։

19-րդ դարում և 20-րդ դարի սկզբներին ամբողջ խորհրդային միությունում Թբիլիսին (մինչև 1936 թվականը հայտնի նաև որպես Թիֆլիս) եղել է ամենամեծ քաղաքը, ինչպես նաև Կովկասի ադմինիստրատիվ կենտրոնը։ Թբիլիսիում, որը պատմականորեն եղել է բազմազգ քաղաք, Խաչատրյանը ներշնչվում է տարբեր մշակույթներից[12]։ Քաղաքը ուներ հայկական մեծ համայնք և եղել է հայկական մշակութային կենտրոն մինչև ռուսական հեղափոխությունը։ 1952 թվականի «Երաժշտության մեջ ֆոլկ տարրերի իմ գաղափարը» նյութում, Խաչատրյանը նկարագրել է քաղաքի շրջակայքը և դրա ազդեցությունը իր կարիերայի վրա։

Ես մեծացել եմ շրջապատում, որը լի է եղել ժողովրդական երաժշտությամբ՝ հանրահայտ ծեսերը, տոները, տոնակատարությունները և տխուր իրադարձությունները մարդկանց կյանքում ուղեցկցվել են երաժշտությամբ, հայկական, ադրբեջանական և վրացական վառ մեղեդիներով և պարերով, որոնք կատարում էին աշուղներն ու երաժիշտները, որոնք եղել են այն տպավորությունները, որ խորը հետք են թողել իմ հիշողության մեջ, որոնք ուղղորդել են երաժշտական մտածողությունս։ Նրանք կերտել են իմ երաժշտական գիտակցությունը և ընկած են իմ արտիստիկ անհատականության հիմքերում։ Վերջին տարիներին ինչ փոփոխություններ և բարելավումներ, որ տեղի են ունեցել իմ երաժշտական ճաշակում, ինչպես նաև դեռ մանուկ հասակում մարդկանց հետ շփման միջոցով զարգացած սկզբանական հիմքերում, մշտապես կմնա իմ ողջ աշխատանքի սնուցման աղբյուր[13]։

1917 թվականին Բոլշևիկները Ռուսաստանում հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո նոր ուժ ստացան։ Երկամյա փխրուն անկախությունից հետո 1920-ական թվականների վերջին արևմուտքից թուրքական արշավանքի ընթացքում Հայաստանն ընկավ խորհրդային տիրապետության տակ։

Վրաստանը խորհրդայնացվեց 1920 թվականի ամռանը։ Երկու երկրներն էլ խորհրդային միության մաս են դարձել 1922 թվականի դեկտեմբերին[14]։ Խաչատրյանը հետագայում գրել է, «Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը արմանատականորեն փոխեց իմ ամբողջ կյանքը և եթե ես արդեն դարձել եմ լուրջ արտիստ, ապա պարտական եմ ժողովրդին և խորհրդային ղեկավարությանը։ Այս մարդկանց է նվիրված իմ ամբողջ գիտակցական կյանքը, ինչպես և իմ ստեղծագործական աշխատանքը»[15]։ Խաչատրյանը մշտապես եղել է կոմունիզմի ջատագով[16], ինչպես նաև եղել է աթեիստ[17]։ Երբ նրան հարցրել են նրա՝ Վատիկան այցի մասին, Խաչատրյանը պատասխանել է. «Ես աթեիստ եմ, բայց ես հայի զավակ եմ, ովքեր առաջինն են եղել, որ ընդունել են քրիստոնեություն, այսպիսով Վատիկան այցելելը իմ պարտքն էր»[18][19]։

Կրթություն (1922–1936)[խմբագրել]

Խաչատրյանը 1930-ականներին

1921 թվականին տասնութամյա Խաչատրյանը տեղափոխվում է Մոսկվա՝ միանալու ամենամեծ եղբորը՝ Սուրենին, ով ավելի վաղ տեղափոխվել էր Մոսկվա և Արամի ժամանման ժամանակ աշխատում էր Մոսկվայի Արվեստների Թատրոնում որպես բեմադրող ռեժիսոր[10][9]։ «Մոսկվայում երղբոր աշխատանքից ներշնչված՝ Խաչատրյանը ընկնում է երաժշտության հրաշալի աշխարհ»[11]։ Նա 1922 թվականին հաճախում էր Գնեսինի պետական երաժշտական քոլեջ՝ համատեղությամբ Մոսկվայի համալսարանում ուսանելով կենսաբանություն[11][20]։ Նա սկզբում Սերգեյ Բիչկովի, այնուհետև Անդրեյ Բորուսյակի մոտ ուսանում է թավջութակ[21][5]։ 1925 թվականին, Միխայիլ Գնեսինը ինստիտուտում հիմնում է կոմպոզիտորների դասարան, որին միանում է նաև Խաչատրյանը[22][10]։ Նա նաև ուսանում է Ռայնհոլդ Գլիերեի մոտ։ Այդ ընթացքում նա 1926 թվականին գրում է իրա առաջին գործը՝ «Պար» և պոեմ՝ դո դիեզ մինորում (1927)[11][20]: Դեռ սկզբնական աշխատանքներում Խաչատրյանը արդեն իր ստեղծագործություններում լայնորեն օգտագործում էր հայկական ժողովրդական երաժշտություն։ Ինչպես շատ այլ երիտասարդ երաժիշտներ, որոնք ունեին մշակութային հարուստ հիմք, Խաչատրյանը երաժշտությունը բացահայտում էր ժամանակակից երաժշտության միջոցով և միայն հետո է զարգանում սերը դասականների ուղղությամբ», - գրում է Ջերալդ Աբրահամը[11]։

1929 թվականին Խաչատրյանը ընդունվում է Մոսկվայի կոնսերվատորիա՝ Նիկոլայ Մյասկովսկու ղեկավարությամբ սովորելու կոմպոզիտորական գործ, նվագախմբի համար նոտայագրության բաժին՝ Սերգեյ Վասիլենկոյի ղեկավարությամբ[23]։ 1933 թվականին նա ամուսնանում է կոմպոզիտոր Նինա Մակարովայի հետ, ով Մյասկովսկու խմբում սովորում էր Խաչատրյանի հետ[24]։ Նա ավարտում է կոնսերվատորիան 1934 թվականին, ավարտական աշխատանքը ավարտում 1936 թվականին[10]։

Վաղ կարիերա (1936–1948)[խմբագրել]

Հայկական ներշնչվածությամբ առաջին սիմֆոնիան որպես ավարտական աշխատանք գրել է 1935 թվականին Մոսկվայի կոնսերվատորիան ավարտելու ժամանակ ներկայացնելու համար։ Այն «գրավել է նշանավոր դիրիժորների ուշադրությունը և շուտով կատարվում էր խորհրդային լավագույն նվագախմբերի կողմից»[12]։ Շոստակովիչը հիացած էր ստեղծագործությամբ[13]։ Նա սկսում է ստեղծագործական ակտիվ կարիերան 1936 թվականին կոնսերվատորիան ավարտելուց հետո[20]։ Խաչատրյանի նույն տարում գրում է իր առաջին մեծ գործը՝ «Դաշնամուրի կոնցերտը»[11]։ Ստեղծագործությունը նրան հաջողություն է բերում՝ հաստատելով որպես խորհրդային միության հարգված կոմպոզիտոր[5]։ Ստեղծագործությունը «հնչել և մեծ ճանաչում է ունեցել խորհրդային միության սահմաններից շատ հեռու»[25] և «արտասահմանում նրան հանրաճանաչ անուն է դարձրել»[12]։

1936-1947 թվականներն ամենաբեղմնավորն էին Խաչատրյանի կյանքում։ Նա երաժշտություն գրում է դրամատիկ ներկայացումների և ֆիլմերի համար, ինչպես նաև երգեր, եկեղեցական երաժշտություն և սիրված «Ջութակի համերգ»-ը, 1946 թվականին՝ «Երկրորդ սիմֆոնիան», 1943 թվականին՝ «Թավջութակի և սիմֆոնիկ նվագախմբի համար» համերգը, 1946 թվականին՝ «Երրորդ սիմֆոնիան» և 1947 թվականին՝ իր «Պոետիկ սիմֆոնիան»։

1940-ականներին նա շրջում է ամբողջ Սովետական Միությունը՝ Լենինգրադ (Սանկտ Պետերբուրգ), Կիև, Երևան, Թբիլիսի, Սոչի, Խարկով։ 1950 թվականին նա մեկնում է Հռոմ, որը դառնում է նրա համաշխարհային շրջագայության առաջին քաղաքը։ Առաջիկա տարիներին շրջագայում է 42 երկիր՝ բոլոր մայրցամաքներում։ Իր շրջագայությունների ընթացքում նա հանդիպում է բազմաթիվ հանրահայտ մշակույթի գործիչների՝ (Սիբելիուս), (Հեմինգուեյ), (Չապլին), (Դալի)։

Նրա դաշնամուրի կոնցերտը, հետագա երկու այլ կոնցերտների՝ Ջութակի կոնցերտ (1940), որի համար նա արժանացել է պետական մրցանակի (հետագայում՝ ստալինյան մրցանակ), որը համարվում էր խորհրդային միության ամենաբարձր պարգև[11][12] և Թավջութակի կոնցերտ (1946)[5]։ «Ջութակի կոնցերտը» ստացել է համաշխարհային ճանաչում[25] և դարձել է միջազգային ռեպերտուարի մաս[12]։ Առաջին անգամ այն կատարվել է Դեյվիդ Օյստրախի կողմից[12]։

Խաչատրյանը խորհրդային միությունյան կոմպոզիտորների միությունում վարել է կարևոր պաշտոններ՝ 1937 թվականին դառնալով Մոսկվայի բաժանմունքի փոխնախագահ։ Հետագայում ծառայել է որպես խորհրդային միության կազմակերպչական կոմիտեի նախագահի տեղակալ (օրգկոմ) 1939-ից 1948 թվականներին[7][26]։ 1943 թվականին նա միանում է կոմունիստական կուսակցությանը[10]։ «1940-ականների սկզբների և կեսերի ընթացքում Խաչատրյանը օգտագործում էր այդ պաշտոնը սովետական երաժշտություն կերտելու համար՝ մշտապես շեշտը դնելով հրաշալի ստեղծագործությունների վրա։ Արդյունքում իր մեմուարներում նա գրում է իր հպարտության մասին՝ ղեկավարելու մի ինստիտուտ, որը համակարգում է երաժշտության տարբեր ժանրերում ստեղծագործական աշխատանքը խորհրդային միության բոլոր պետություններում»[27]։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին ննախորդող և հոջորդող տարիները Խաչատրյանի համար արագասաեր եղան։ 1939 թվականին Խաչատրյանը 6-ամսյա ճանապարհորդություն է ունենում դեպի Հայաստան՝ իր առաջին բալետի համար «հայկական ֆոլկլորային երաժշտության խորհը հետազոտության և ֆոլկլորային երգերի ու պարերի մեղեդիներ գտնելու նպատակով»։ Բալետը կոչվում էր «Երջանկություն» և գրվեց նույն տարում։ «Հայաստանի ազգային մշակույթի հետ նրա շփումը և երաժշտական փորձը, ինչպես հետագայում ինքն է համարել, երկրորդ կոնսերվատորիան էր»։ Նա սովորում, լսում ու տեսնում է բազում նորություներ՝ միևնույն ժամանակ հայերի ճաշակի ու արտիստիկ պահանջմունքների վերաբերյալ ունենալով ենթադրյալ կարծիք»[28] 1942 թվականին, երկրորդ համաշխարհային պատերազմի թեժ ընթացքը նա վերամշակեց «Գայանե» բալետում[29]։ Առաջին անգամ այն կատարվել է Պերմում՝ Կիրով Բալետի (այսօր հայտնի որպես Մարինյան բալետ) կողմից, մինչդեռ Լենինգրադը պաշարման մեջ էր։ Խաչատրյանը մեծ հաջողություն է ունենում, որը նրան արժանացնում է խորհրդային միության մրցանակի[20]։

1943 թվականին նա գրում է երկրորդ սիմֆոնիան՝ ի հիշաատակ հոկտեմբերյան հեղափոխության 25-րդ տարելիցի: Միխայիլ Լերմոնտովի «Դիմակահանդես» պիեսի հիման վրա գորմ է մեկ գործուղությունից բաղկացած համանուն երաժշտություն, «սիմֆոնիկ հավաքակազմ՝ ռուսական շքեղ դասական երաժշտության ավանդույթներով»[11]։ Ե՛վ «Գայանե» բալետը, և՛ երկրորդ սիմֆոնիան հաջողված էին ու ջերմորեն ընդունվեցին Շոստակովիչի կողմից[5]։ 1944 թվականին Խաչատրյանը գրում է խորհրդանշական հայկական ԽՍՀ օրհներգը[30]։

Դատափետումը և հետագա գործունեությունը (1948)[խմբագրել]

Խաչատրյանը 1964 թվականին

1947 թվականի դեկտեմբերի կեսերին ագիտացիայի և քարոզչության բաժինը (հայտնի որպես ագիտպրոպ) Անդրեյ Ժդանովին՝ խորհրդային միության կոմունիստական կուսակցության քարտուղարին, ներկայացվում է փաստաթուղթ, ըստ որի խորհրդային երաժշտության զարգացման գործընթացում թերությունների մասին։ 1948 թվականի հունվարի 10-ից 13-ը Կրեմլում կայացած կոնֆերանսի ժամանակ, որին ներկա էին 70 երաժիշտներ, կոմպոզիտորներ, դիրիժորներ և այլ գործիչներ, որոնք բախվել էին Ժդանովի հետ[31]։

Մենք հաշվի կառնենք, որ մեր ընկերները և մասնավորապես՝ Շոստակովիչ, Պրոկոֆև, Մյասկովսկի, Խաչատրյան, Կաբալևսկի և Շեբալին, ովքեր երաժշտական ուղություններում ղեկավար մարմիններ և այդ ուղությունների կազմավորողներ են, սակայն այդ ուղղությունները արմատապես սխալ են։

Այսպիսով Խաչատրյանը և մյուս առաջնային կոմպոզիտորները կոմունիստական կուսակցության կողմից դատափետվում են են որպես երաժշտական ֆորմալիզմի ենթադրյալ հետևորդներ[5]։ (օրինակ՝ «երաժշտության տեսակ, որը համարվել է հասարակության բավանակության համար չափից դուրս ժամանակակից կամ դժվար")[25] և նրանց երաժշտությունը անվանվեց «հակաժողովրդական»[32] 1947 թվականին սիմֆոնիկ պոեմն էր, որը հետագայում անվանվեց «Երրորդ սիմֆոնիա», որր Խաչատրյանին կուսակցության շրջանակներում պաշտոնապես բերեց իր փառքը[31][33]։ Որպես հեգնանք նա գրում է հոկտեմբերյան հեղափոխության 30-ամյակին նվիրված գործ[34]։ Նա ասում է. «Ես ուզում էի գրել ստեղծագործության այնպիսի տեսակ, որում հասարակությունը առանց հայտարարության կզգա իմ չգրած ծրագիրը։ Ես ցանկանում էի, որ այս աշխատանքը արտահայտի խորհրդային հասարակության բավականությունը և հպարտությունը իրենց մեծ և քմահաճ երկրում»[35]։

Երաժշտագետ Բլեյր Ջոնսթոնը հավատում է, որ Խաչատրյանի «երաժշտությունը պարունակում էր շատ քիչ, եթե իհարկե ընդհանրապես պարունակում էր, անցանկալի հատկանիշներ, որոնք գտնվել էին նրա ավելի արկածախնդիր գործընկերների երաժշտությունների մեջ։ Ավելի հավանական էր, որ խորհրդային կոմպոզիտորների միությունում Խաչատրյանի ադմինիսրատիվ դերը, որը ղեկավարության կողմից ընկալվում է որպես քաղաքականապես սխալ երաժշտության ամրոց, եթե ոչ նրա երաժշտությունը որպես այդիպիսին, որը նրան արժանացրեց 1948 թվականի սև ցուցակում տեղ գրավելուն»[36]։ 1948 թվականի մարտին[15] Ժդանովի հրամանագրից հետո Խաչատրյանի՝ «իր արտիստական «սխալների» համար ամբողջական և շատ հլու ներողություն խնդրելուց, նրա երաժշտական ճանաշկը, այնուամենայնիվ, փոփոխությունների չենթարկվեց»[36]։ Նա որպես «պատիժ» ուղարկվեց Հայաստան[5], և շարունակեց մնալ դատափետված[15]։ 1948 թվականի դեկտեմբերին[15] նա «ներվեց Լենինի մասին կենսագրական իր ֆիլմի արդյունքում»[11]։

Հետագա տարիներ (1950–1978)[խմբագրել]

1950 թվականին Խաչատրյանը սկսում է իր գործունեությունը[36] և սկսած 1950 թվականից իր ալմա մատերում սկսում է դասավանդել կոմպոզիտորական արվեստ (կոմպոզիցիա)։ Հետագայում դասավանդում է Մոսկվայի կոնսերվատորիայում (սկսած 1951 թվականից)[7] Նրա մի շարք ուսանողներ դարձել են նշանավոր և հանրաճանաչ[37][6][38] [39] [40] [41][6][6]։ Որպես համալսարանական պրոֆեսոր իր կարիերայի ընթացքում Խաչատրյանը իր ուսանողների մոտ մեծացնում է ժողովրդական երաժշտության դերը և իր ուսանողների մոտ սերմանում այն գաղափարը, որ կոմպոզիտորները պետք է կատարելագործեն իրենց ազգային երաժշտական ժառանգությունը[7]։

1950 թվականին նա սկսում է աշխատել իր երրորդ և վերջին բալետի՝ «Սպարտակի» (1950-1954) վրա, որը հետագայում համարվեց նրա վերջին միջազգային ճանաչում ստացած աշխատանքը[5]։ Նա 1954 թվականին ստացավ «Խորհրդային միության ժողովրդական արտիստ» կոչումը[11]։ «Սպարտակ» բալետը կրկին բեմադրվեց 1968 թվականին[5]։

1956 թվականի Դեկտեմբերի 27-ին Խաչատրյանի հայտնի «Սպարտակ»-ը բեմադրվում է Կիրովի բեմում։ Խաչատրյանի 70-ամյակը պաշտոնապես նշվել է և՛ Մոսկվայում, և՛ Երևանում։

Արամ Խաչատրյանի գերեզմանը Երևանի Կոմիտասի անվան պանթեոնում

«Սպարտակի» հաջողություններից հետո մինչև 50-ական թվականնները» կյանքի մնացյալ տարիները ավելի քիչ է նվիրում երաժշտություն գրելուն և ավելի շատ զբաղվում է ուսուցմամբ, ճանապարհորդությամբ, բյուրոկրատիայով և կազմաակերպչական աշխատանքներով[13]։ Նա Լատինական Ամերիկայի նահանգների հետ բարեկամության և մշակութային համագործակցության խորհրդային ասոցիացիայի նախագահի պաշտոնում ծառայել է 1958 թվականից և եղել խորհրդային խաղաղության կոմիտեի անդամ (սկսած 1962)[7]։ Խաչատրյանը իր սեփական ստեղծագործությունները ընդգրկող համերգներով շրջագայել է ավելի քան 30 երկիր, որոնց թվում են արևելյան դաշինքի պետությունները[30], Իտալիան (1950), Բրիտանիան (1955, 1977), Լատինական Ամերիկան (1957) և Միացյալ նահանգները (1960, 1968)[25][13]. «1968 թվականին մշակութային նշանակլի ուղևորություն է ունենում դեպի Վաշինգթոն՝ ղեկավարելով ազգային սիմֆոնիկ նվագախումբը՝ իր իսկ ստեղծագործություններից բաղկացած ծրագրով»[36]։

Խաչատրյանը կրկին շարոււնակում է ծառայել որպես կոմպոզիտորների խորհրդային միության քարտուղար սկսած 1957 թվականից մինչև մահը[3][7]։ Նա նաև պատգամավոր էր խորհրդային միության գերագույն 5-րդ խորհրդում (1958–1962)[42]։ Իր կյանքի վերջին քսան տարիներին Խաչատրյանը գրել է երեք համերգային ռապսոդիաներ՝ ջութակի համար (1961-1962), թավջութակի համար (1963), դաշնամուրի համար (1965)[34] և «սոլո սոնատաներ թավջութակի, ջութակի և ալտի նվագակցության համար (1970-ականներ)»[5]։ "Նրա վերջին ստեղծագործությունները հաճախ քննադատվում էին որպես կրկնվող և էլեկտրական»[11]։

Խաչատրյանը մահացել է Մոսկվայում 1978 թվականի մայիսի 1-ին՝ իր 75 ամյակի շեմին[34]։ Թաղվել է Մայիսի 6-ին Երևանում, «Երևանի՝ Կոմիտասի անվան զբոսայգու պանթեոնում»՝ հայ այլ մեծերի՝ Կոմիտասի, Իսահակյանի, Սարյանի կողքին[30]։ Նա ապրել է իր որդու՝ Կարենի, դստեր՝ Նունեի[9] և եղբորորդի Կարեն Խաչատրյանի հետ, ով ևս կոմպոզիտոր է[5]։


Երաժշտություն[խմբագրել]

Խաչատրյանի աշխատանքները ընդգրկում են երաժշտական տեսակների լայն շրջանակ, որը ընդգրկում է բալետներ, սիմֆոնիաներ, համերգներ, ֆիլմերի երաժշտություններ և այլ։ Երաժշտական քննադատ Էդվարդ Գրինֆիլդը այն կարծիքին է, որ Խաչատրյանը «նշանակալի կերպով փայլել է խորհրդային ժամանակակիցների շրջանակում՝ ստեղծելով հստակորեն ճանաչելի ոճ, մի բան, որը իր նախորդները անհնար համարեցի անել»[13]։ Նա իր ստեղծագործությունների մեծ մասը ստեղծել է 10 տարվա՝ 1936-ից 1946 թվականները ընկած ժամանակահատվածում՝ նախորդելով և հաջորդելով երկրորդ համաշխարհային պատերազմը[43]։ Չնայած 1948 թվականի դատապարտումից հետո իր պաշտոնական վերականգնումից հետո Խաչատրյանին կյանքի վերջին 30 տարիներ ընթացքում հաջողվել է ստեղծել միայն մեկ միջազգային ճանաչում ստացած ստեղծագործություն՝ «Սպարտակ» բալետը[12]։

Ըստ Ջեյմս Բաքսթի այն, ինչը Խաչատրյանին առանձնացրել է մյուս խորհրդային կոմպոզիտորներից «ազգային հայկական վոկալային և գործիքային ժամանակակից նվագախմբային հմտությունների միախառնումն է»[44]։ Խաչատրյանի երաժշտությունը բնութագրվում է ակտիվ ռիթմիկ զարգացմամբ, ինչը հասնում է կամ հիմնական բանաձևի սոսկ կրկնման, կամ այս բանաձևի շրջանակներում շեշտի խաղի»[45]։

Ռուսաստանի կենտրոնական բանկի կողմից թողարկված մետաղադրամներ, որոնց վրա պատկերված է «Սպարտակ» բալետի տեսարան, 2001 թվական։

Ստեղծագործությունները[խմբագրել]

Բալետները[խմբագրել]

Խաչատրյանը միջազգային ճանաչում ստացել է իր բալետային երաժշտության համար։ Նրա երկրորդ բալետը՝ «Գայանեն», էապես վերամշակվել է՝ ի համեմատություն առաջին՝ «Երջանկություն» բալետի[33][46]։ Չնայած ամեն ինչի՝ «Սպարտակը» դարձել է մինչստալինյան ժամանակաշրջանի նրա ամենաճանաչված ստեղծագործությունը։ Այս երկու մրցակիցները «մնում են նրա ամենալավ ստեղծագործությունները»[47]։ Ըստ Ջոնաթան ՄկԿոլլումի և Էնդի Ներսեսյանի՝ Խաչատրյանի երաժշտությունը այս երկու բալետների համար կարող է զգուշորեն դասվել ամբողջ աշխարհով ամենաճանաչված դասական երաժշտությունների շարքին. փաստ, որ սրանք երևի միակ գործերն են, որոնց միջոցով աշխարհը իսկապես տեղեկանում է հայկական երաժշտության մասին»[48]։ Էն Հասքինսը «LA Weekly» շաբաթաթերթից ասում է, որ «Խաչատրյանը իր անջնջելի հետքն է թողել աշխարհի բալետի վրա»[49]։

«Սպարտակը» ճանաչվեց այն ժամանակ, երբ BBC հեռուստաալիքը օգտագործեց այն հեռուստաալիքի կողմից նկարահանվող դրամայի սերիաներում 1970-ականներին[34]։ «Սպարտակի» կուլմինացիան օգտագործվել է նաև «Կալիգուլա» (1979)[50] և «Սառցե դարաշրջանը. հալոցք» (2006) ֆիլմերում[51]։

Ջոել Քոենի «The Hudsucker Proxy» (1994) ֆիլմում նույնպես հնչել է «Սպարտակի» և «Գայանեի» (նաև «սուսերով պարը») երաժշտությունները[51]։ «Գայանեի» «Ադաջիոն» օգտագործվել է Ստենլի Քուբրիքի «A Space Odyssey» (2001) ֆիլմում, ինչպես նաև մի շարք այլ ֆիլմերում[52]։

Նվագախմբային երաժշտություն[խմբագրել]

Խաչատրյանը գրել է երեք սիմֆոնիա. առաջինը՝ 1934-1935 թվականներին, երկրորդը՝ 1943 թվականին, երրորդը՝ 1947[5][53]։

Նա նաև գրել է երեք կոնցերտ՝ Դաշնամուրի կոնցերտ (1936), ջութակի կոնցերտ (1940) և թավջութակի կոնցերտ (1946)[5]։

Այլ ստեղծագործություններ[խմբագրել]

Խաչատրյանը գրել է երաժշտական գործողություններ մի քանի պիեսների համար, ինչպես օրինակ «Մակբեթ» (1934, 1955), «The Widow from Valencia» (1940), «Դիմակահանդես» (1941), «Լիր արքա» (1958)[5]։

Նա ստեղծել է ֆիլմերի մոտ 25 երաժշտություն[34][53]։ Դրանց շարքին է պատկանում «Պեպոն (1935), հայկական առաջին ֆիլմը ձայնի ուղեկցությամ[47]։ 1950 թվականին նա «Ստալինգրադի ճակատամատ» (1949) ֆիլմի երաժշտության համար արժանանում է ԽՍՀՄ պետական պարգևի (Ստալինյան մրցանակ)[30]։

Ներշնչանքը[խմբագրել]

Ես չեմ տեսնում, թե ինչպես են ժամանակակից կոմպոզիտորները կարող մեկուսացնել իրենց կյանքից և չցանկանալ աշխատել հասարակության շրջանակում։ Ինչքան շատ կյանքի հետ շփումից եկող տպավորություններ, այնքան շատ և լավ ստեղծագործ մտքեր[54]։

Երաժշտագետ Մարինա Ֆրոլովա Վոլկերը Խաչատրյանին նկարագրում է որպես միջազգային ճանաչում ստացած միակ խորհրդային կոմպոզիտոր, «ով ի հայտ է եկել ազգայնական նախագծից»[55]։ Ջեյմս Բաքսթը թարգմանում էր Խաչատրյանի մտքերը հետևյալ կերպ. «Երաժշտությունը լեզու է՝ ստեղված մարդկանց կողմից։ Մարդիկ ստեղծում են միջազգային երաժշտության տեսակներ, որոնք ցուցադրում են տվյալ ազգի արվեստի ազգային էլեմենտները»[56]։

Կոմպոզիտոր Տիգրան Մանսուրյանը ասել է, որ Խաչատրյանի երաժշտությունը ներգրավում է ամերիկյան հատկանիշներ և կոչել է ԱՄՆ-ն երկրորդ հայրենիք՝ նրա երաժշտական ներշնչանքների, հատկապես՝ լավատեսության զգացողությամբ լի կենսակերպ ունենալու արդյունքում[57]։

Հայկական ժողովրդական երաժշտություն[խմբագրել]

Խաչատրյանը օգտագործել է Կոմիտասի կողմից հասանելի դարձված «հումքը» (պատկերված)։ Կոմիտասը] 20-րդ դարի սկզբներին հավաքագրել է հայկական ժողովրդական երգերը[58]։

Խաչատրյանը լայնորեն ճանաչված է իր ստեղծագործություններով տարբեր էթնիկ խմբերի ազգային երաժշտություններ օգտագործելու համար։ Չնայած Հայաստանում ծնված չլինելու փաստին, Խաչատրյանը եղել է «առաջին հերթին հայկական կոմպոզիտոր, ում երաժշտական ցուցադրությունները գալիս են հայկական արմատներից»[59]։ Նրա ստեղծագործությունների մեծ մասը ունեն հայկական մելոդիկ գիծ։ Սակայն նրա ստեղծագործությունները զգալիորեն տարբերվում են ավանդական նվագախմբային ֆոլկլորային թեմաներից»,- գրում է Ռուբեն Փոլ Ադալիանը։ Նա ասում է, որ Խաչատրյանի ստեղծագործությունները ուղեկցվում են Կովկասի պարային երաժշտության վառ ռիթմով և հուզիչ տեմպով, միևնույն ժամանակ իրենցից ներկայացնում են «օրիգինալ ստեղծագործություններ, որոնք վերամշակվում են նոր գործիքավորումների և եվրոպական երաժշտական կանոնների համապատասխանելու կանոններով։ Հենց սա էլ նպաստում է, որ ստեղծագործությունները կոմպոզիտորին հատ լինեն և հնչեն»[47]։ Խաչատրյանը ներշնչվել է ազգային երգերի հավաքագրող, երաժշտագետ Կոմիտասից[58] և գրողներ Ալեքսանդր Սպենդիարյանից ու Ռոմանոս Մելիքյանից։ Խաչատրյանը գիտակցում էր, որ Կոմիտասը միայնակ հիմք է դրել Հայաստանի դասական ավանդույթների»[60]։ Կոմիտասի մասին 1969 թվականին լույս տեսած մի հոդվածում Խաչատրյանը անվանում է նրան «մեծագույն ուսուցիչ»[61]։

Նիկոլայ Ռիմսկի Կորսակով

Նրա պլանները՝ գրելու օպերա «հայ ժողովրդի՝ ամբողջ աշխարհում ցրված լինելու ողբերգական ճակատագրի, նրանց տառապանքների ու պայքարի վերաբերյալ» երբեք չիրականացավ։ Նրա «հայկական ռապսոդիան նվագախմբի և բերանի գործիքների համար՝ նախատեսված մոտ ընկեր Լարի Ադլերի և Չիկագոյի սիմֆոնիկ նվագախմբի համար» մնաց անավարտ։ «Չնայած մտադրությանը, ոգին միշտ գոյություն ունի»[13]։ Խաչատրյանը շեշտը դրել է իր հայկական արմատների վրա՝ ասելով.

Կարևոր չէ, թե ինչպես կտատանվեմ տարբեր լեզուների միջև, ես մնում եմ հայ, բայց եվրոպացի հայ, ոչ ասիացի հայ։ Ուրիշ հայ կոմպոզիտորիների հետ մենք կստիպենք Եվրոպային և աշխարհին լսելու մեր երաժշտւոյթունը։ Եվ երբ նրանք լսում են մեր երաժշտությունը, մարդիկ վստահորեն ասում են. «պատմե՛ք մեզ այդ ժողովրդի մասին, ցու՛յց տվեք երկիրը, որ այպիսի արվեստ է ստեղծում»[62]։

Այլ ժողովրդական երաժշտություն[խմբագրել]

Համալսարանական տարիներին Խաչատրյանը հայակական, ռուսական, հունգարական, թուրքական և այլ ժողովրդկաան երգեր է արտագրել (տառադարձել)[3]։ Այս հասուն ստեղծագործություններում Խաչատրյանը օգտագործել է էլեմենտներ կովկասյան երաժշտությունից: Նրա առաջին բալետը՝ «Երջանկությունը», իր մեջ պարունակում է ուկարինական, վրացական, հայկական, ռուսական պարեր և լեզգինկա՝ մի շարք կովկասցիների էներգետիկ պար[63]։ «Պարահանդեսը» իր մեջ ներառում է «Մազուրկա»՝ լեհական ժողովրդական պար[64]։ «Գայանե» բալետը, ինչպես իր նախկինը, իրենից ներկայացնում է «Լեզգինկա»[64] «Գայանեի» երկրորդ ակտը լցված է քրդական պարերով»[65]։

Ռուսական դասական երաժշտություն[խմբագրել]

Խաչատրյանը երաժշտագետների կողմից նշվում է որպես ռուսական դասական ավանդույթների հետևորդ։ Ըստ Տորոնտոյի սիմֆոնիկ նվագախմբի՝ Խաչատրյանը «20-րդ դար է բերում գունագեղ, ժողովրդական երգերից ներշնչված ոճով 19-րդ դարի այպիսի ռուսական կոմպոզիտորներին, ինչպիսիք են Դմիտրի Կորսակովը և Չայկովսկին»[66]Կոմպոզիտորների հնգյակի նման, հատկապես Ալեքսանդր Բորոդինը և Ռիմսկի Կորսակովը, ում ստեղծագործությունները նրան որոշ դեպքերում օրինակ են ծառայել, Խաչատրյանը ուշադրությունը սևեռել էր տարբեր եվրոպական ծագման դասական ոճերում արևելյան նյութերին։ Բայց Խաչատրյանի մշակութային ինքնությունը և խորհրդային շրջանականերում երաժշտական խիստ վերապատրաստումը թույլտ տվեցին նրան թափանցելու արևելյան և կովկասյան երաժշտության ավելի խորը շերտեր և իր հասունացած գործերում (ներառյալ բալետնեը) ընգրկել դրանք ավելի լիարժեք կերպով[67]։ "Երբեք իրեն ռուսական երաժշտության ավանդույթներից հեռու չգնալով Խաչատրյանը, միասին հավաքելով բոլոր տարբեր ավանդույթները մեկ հիմնական ընդհանրացման մեջ, Մոսկվայում սկսեց արժևորվել որպես ողջ խորհրդային արևելքի խոսափող», եզրակացնում է Մարիա Ֆրոլովա Վոլկերը[55]։

Ժառանգություն[խմբագրել]

{{{box_caption}}}
{{{box_caption}}}
{{{box_caption}}}
Արամ Խաչատրյանը ֆիլատելիայում

Ճանաչում[խմբագրել]

Խաչատրյանը գլխավորապես համարվում է խորհրդային միության առաջատար կոմպոզիտորներից[68]։ Դմիտրի Շոստակովիչի և Սերգեյ Պրոկոֆևի հետ մեկտեղ նա մշտապես նշվել է որպես խորհրդային ժամանակաշրջանի երեք մեծագույն կոմպոզիտորներից մեկը[69][70]։ Դեռ 1957 թվականին Time ամսագիրը Պրոկոֆևին, Շոստակովիչին և Խաչատրյանին անվանեց «Խորհրդային միության երեք ժամանակակից հսկաներ»[71]։ Նրանք հավաքական կերպով հաճախ անվանվում են խորհրդային երաժշտության «տիտաններ»[72][73]։ «Հայտնի չէ, պատմությունը կսատարի այն գաղափարը, որ Խաչատրյանը իր կյանքի ընթացքում եղել է խորհրդային կոմպոզիտորների շարքում երրորդը՝ Շոստակովիչից և Պրոկոֆևից հետո, թե՝ ոչ» գրել է երաժշտական քննադատ Ռոնալդ Քրայթոնը 1978 թվականին[13]։ Ըստ Լոս Անգելեսի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի՝ «նրա ստեղծագործությունները նույն միջազգային հեղինակությունը չէին վայելում, ինչ Շոստակովիչի և Պրոկոֆևի ստեղծագործությունները»[46]։ Բացի նախորդ երկուսից և Դմիտրի Կաբալևսկուց, Արամ Խաչատրյանը «եղել է այն քչերից, ով հայտնի է դարձել միջազգային ավելի լայն հանրության»[74]։ Ըստ երաժշտության պատմաբան Հարլոու Ռոբինսոնի՝ «պրոլետարիատի ակունքները, ոչ ռուսական էթնիկ ծագումը և խորհրդային մարզումը նրան խորհրդային բազմազգ մշակութային դիմագծի հզոր սիմվոլ են դարձրել, մի դիմագիծ, որը արտիստին թույլ էր տալիս գործել թե՛ տանը, թե՛ արտասահմանում։ Ի տարբերությունը Պրոկոֆևի և Շոստակովիչի, Խաչատրյանը «ամբողջությամբ եղել է խորհրդային երաժշտության և պարի հիմնադրումը[75]։

Ջոզեֆ Վուդարդը Los Angeles Times թերթի համար գրելուց նշում է, որ նա «երկար ժամանակ նրա մասին մտածել է որպես 20-րդ դարի «թեթև քաշային» կոմպոզիտորի[76], մինչդեռ դասական երաժշտության հեռարձակող որման Գիլիլանդը նրան նկարագրում է որպես «20-րդ դարի «մեծ» կոմպոզիտոր»[77]. 2003 թվականի տված հարցազրույցի ժամանակ դիրիժոր Մարին Ալսոփը արտահայտել է կարծիք, որ Խաչատրյանը «շատ թերակատարված կոմպոզիտոր է, ինչ-որ նաև բան թերագնահատվում է»։ Նա ասել է. «նրա երաժշտությունը, իհարկե, մի փոքր ունի 20-րդ դարի ձայնին հատուկ նյարդայնացնող բնույթ, աններդաշնակություններ են ի հայտ գալիս»։ Բայց նույն ժամանակ այն միավորում է հրաշալի նեոռոմանտիզմը և հարուստ նվագախումբը ու ավելի ֆորմալ մոտեցումը, այսպիսով կարծում եմ Խաչատրյանը այժմ կարող է արդիական լինել[78]։ Ըստ The Guardian ամսագրի խմբագիր Թիմ Էշլիի՝

Խաչատրյանի ճանաչվածությունը հիմնականում տարածվում է արևմուտքում, հավանաբար որովհետև մենք նրա մասին մտածում ենք որպես հետխորհրդային, որպես խորհրդային երաժշտության ջատագով։ Այս տեսանկյունը պարզորշ է, հաշվի առնելով, որ նա 1948 թվականին իշխանությունների համար մեծ հենակ էր։ Հեշտ է նաև տեսնել, թե ինչպես է նա վաստակել իր վատ հեղինակությունը, երբ լսում ես ջութակի կոնցերտ, որը գալիս է 1940 թվականից։ Դա շատ գրավիչ աշխատանք է՝ լի հայկական ժողովրդական ծաղկման ապրանքանիշներով և հիպնոսի ենթարկող անդանթեն նշանակալի կերպով հրաշալի է։ Բայց արտաքին շարժումների չպաշտպանված լավատեսությունը այժմ թվում է չմտածված, երբ մենք գիտակցում ենք, որ դա եղել է այն ժամանակ, երբ Ստալինը Պրոկոֆևին և Շոստակովիչին դժողք էր տվել»[79]։

Հայաստանում[խմբագրել]

Խաչատրյնաի արձանը Երևանի Օպերայի շինության առջև

Խաչատրյանը եղել է 20-րդ դարի ամենաճանաչված հայ կոմպոզիտորը[80], և ամենահայտնի խորհրդային Հայաստանի մշակույթի ամենաճանաչված ներկայացուցիչը[81]։ Նրան նկարագրել են որպես «հայկական ամենակարևոր կոմպոզիտոր»[48], հայ «Չայկովսկին»[82], և ոմանց կողմից համարվել է 20-րդ դարի հայկական մշակույթի կենտրանական դեմք»[83]։ Նա մնում է միակ հայ կոմպոզիտորը, ով հասնում է միջազգային մեծ նշանակության։ «Արամ Խաչատրյանը եղել է առաջին և վերջին հայ կոմպոզիտորը, ով հասել է համաշխարհային ճանաչման»[24] Խաչատրյանը բարձր է գնահատվում Հայաստանում[84] և համարվում է «ազգային հարստություն»[85]։ Խաչատրյանը հայերի կողմից ընդունվում և հարգվում է որպես «հայտնի զավակ, ով վաստակել է համաշխարհային ճանաչում»[86]։ Շահան Արզրունին Խաչատրյանին նկարագրել է որպես «Հայաստանի մշակույթի երաժշտական դեսպան»[87]։

Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել Հայաստանի 20-րդ դարի երաժշտական զարգացման վրա։ «Իրականում նա միանգամից դարձավ երիտասարդ կոմպոզիտորնրի համար, ինչպես նաև դարձավ Հայաստանի հերոս», ասում է Մայա Փրիթսքերը[12]։ Խաչատրյանի ազդեցությունը կարելի է նկատել հայկական դասական երաժշտության բոլոր ուղղություններում (սիմֆոնիկ և կամերային), գումարելով ուշխորհրդային շրջանի նշանակալի կոմպոզիտոր Առնո Բաբաջանյանին[88]։ Նրա յուրօրինակ սիմֆոնիկ մեկնաբանությունները ներշնչել են Երվանդ Միրզոյանին, Կոնստանտին Օրբելյանին և այլոց[89]։ Խաչատրյանը հիշատակվու է հայկական երաժշտությունը համաշխարհային ճանաչման հասցենլու համար[3]։ Պոետ Համո Սահյանը Խաչատրյանի մասին ասել է. «Նա դարձել է մեր փոքր լինելու առասպելի մեծ հերքում, դարձել է մեր փոքր ժողովրդին մեծերի հետ չափելու սիմվոլ... դարձել է մեր քաղաքակրթության վկայականը[90]։

Հետմահու պարգևներ և հարգանքի տուրք[խմբագրել]

Խաչատրյանի արձանը Մոսկվայում

Երևանի Օպերային թատրոնի ֆիլհարմոնիկ դահլիճը պաշտոնապես անվանցած է «Արամ Խաչատրյանի մեծ համերգասրահ» սկսած 1978 թվականից[30]։ Խաչատրյանի տուն-թանգարանը Երևանում բացվել է 1982 թվականին[91]։

«Ուզում եմ ասել, որ ինձ համար շատ դժվար էր թղթի վրա արված գծագրով պատկերացնել ապագա տուն-թանգարանը: Արտաքինից այն շատ գեղեցիկ էր ու համոզիչ, իսկ ներքին դասավորությունն ու ձևավորումը ավելի դժվար էր պատկերացնել: Նախագիծն, ընդհանուր առմամբ, ինձ դուր եկավ և ես կուզենայի հաստատել այն ...»[92] Արամ Խաչատրյան, 29 հունվարի, 1978թ., Մոսկվա

Արամ Խաչատրյանի տուն-թանգարանը գտնվում է Երևանում: Իր կյանքի օրոք կոմպոզիտորն հասցրեց միայն ծանոթանալ ապագա թանգարանի էսքիզներին և խորհուրդներ տալ հայտնի ճարտարապետ Էդուարդ Ալթունյանին, որին կառավարության կողմից հանձնարարված էր տուն-թանգարանի նախագիծը: Թանգարանի հիմքը հանդիսացավ այն առանձնատունը, որտեղ ապրում էր Ա. Խաչատրյանի ավագ եղբայրը՝ Վաղինակը, իր ընտանիքի հետ: Հենց այդտեղ էր հաճախ իջևանում կոմպոզիտորը, երբ ժամանում էր Երևան: Առանձնատունը պահպանվել է անփոփոխ, իսկ նրան համալրող տուն-թանգարանի երկհարկանի շենքը կառուցվել է այգու տարածքում: Երաժշտական մի շարք դպրոցներ անվանված են Խաչատրյանի անունով։ Դրանց շարքում են Վրաստանում[93], Մոսկվայում (հիմնված 1967 թվականին, անվանակոչված 1996 թվականին)[94], Երևանում[42], Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետության Մարտունի քաղաքում[95], ԱՄՆ Մասաչուսեթցի նահանգում, Վոթերթաունում (գործում է Համազգային հայկական կրթական և մշակութային ընկերության շնորհիվ)[96]։ Խաչատրյանի անունով են կոչված փողոցներ Երևանում[97], Թբիլիսիում[98], Մոսկվայում(ru), Աստանայում (Ղազախստանում)[99] և Սիմֆերոպոլում (Ղրիմ)[100]։

1999 թվականի հուլիսի 31-ին Խաչատրյանի 3,5 մետր բարձրություն ունեցող արձանը 19-րդ դարի ռեալիստական ոճով[101], քանդակված Յուրի Պետրոսյանի կողմից, ներկայացվել է մինչև Խաչատրյանի անվան Երևանի օպերայի թատրոնի համերգասրահի բացումը։ Երևանի օպերայի և թատրոնի շենքը ՀՀ 2-րդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի, Ազգային ժողովի նախագահ Կարեն Դեմիրճյանի, պոետ Սիլվա Կապուտիկյանի ներկայությամբ հանդիսավոր կերպով բացվել է[102]։ Խաչատրյանի արձանը, որը քանդակել է Գեորգի Ֆրանգուլյանը, ներկայացվել է Մոսկվայում, 2006 թվականի հոկտեմբերի 31-ին։ Հյուրերի շարքում են եղել նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը, Մոսկվայի քաղաքապետ Յուրի Լուժկովը և Ռուսաստանի Դաշնության առաջին տիկին Լյուդմիլա Պուտինան[103]։ 2013 թվականի ապրիլի 30-ին՝ նրա 110 ամյակի կապակցությամբ Երևան քաղաքի Արաբկիր վարչական շրջանում Խաչատրյանի անունը կրող փողոցում կանգնեցվել է քանդակագործ Գևորգ Գևորգյանի կողմից քանդակված կիսանդրին[104]։

50-դրամանոց թղթադրամ, 1998 թվական
50-դրամանոց թղթադրամ, 1998 թվական
50-դրամանոց թղթադրամ, 1998 թվական
50-դրամանոց թղթադրամ, 1998 թվական

1998 թվականին Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկը թողարկել է հայկական 50-դրամանոց թղթադրամ, որը պատկերում էր Խաչատրյանի դիմանկարը և Երևանի օպերայի թատրոնի շենքը։ Հակառակ կողմում պատկերված է «Գայանե» բալետից էպիզոդ և Արարատ լեռը։ Այս օգտագործման մեջ մնացել է մինչև 2004 թվականը, այնուհետև փոխարինելու եկան մետաղադրամները[105]։ Նա միակ կոմպոզիտորն է, ով պատկերվել է հայկական դրամի վրա։

1983 թվականին Երևան ստուդիան Խաչատրյանի մասին թողարկեց փաստագրական ֆիլմ[106]։ 2003 թվականին Խաչատրյանի մասին 83 րոպե տևողությամբ փաստագրական յուրօրինակ ֆիլմ է նկարահանում Էրիկ Բողոսյանը[107]։ Ֆիլմը 2003 թվականին Հոլիվուդյան ֆիլմերի փառատոնում հաղթել է «լավագույն փաստագրական ֆիլմ» անվանակարգը[108] 2004 թվականին ռուսական պետական «կուլտուրա» ալիքը Արամ Խաչատրյանի մասին նկարահանել է փաստագրական ֆիլմ և կոչել այն «Խաչատրյանի դարը»[109]։

1993 թվականին Երևանում կայացել է «Արամ Խաչատրյան-93» սիմֆոնիկ երաժշտության փառատոնը[42]։ Արամ Խաչատրյան մրջազգային մրցույթը Երևանում տեղի է ունենում ամեն տարի սկսած 2003 թվականից[110]։

2009 թվականին Ռուսաստանի ավիափոխադրող Աերոֆլոտ ընկերությունը իր Airbus A319-112 ինքնաթիռներից մեկը անվանեց Խաչատրյանի անունով[111]։

2013 թվականին[112] UNESCO կազմակերպությունը հավաքագրում է Խաչատրյանի ձեռագիր նոտաների և ֆիլմերի երաժշտությունների հավաքածու և գրանցում դրանք «Հիշողություն աշխարհի գրանցամատյանում»[113]

Աստղագիտության մեջ[խմբագրել]


Խաչատրյանի գործերը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Աշխարհի հիշողություն» ծրագրում[խմբագրել]

2013 թվականի հունիսի 18-ին ՅՈՒՆԵՍԿՕ«Աշխարհի հիշողություն» ծրագրի կոմիտեի նիստում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Գլխավոր տնօրենի որոշմամբ և Միջազգային խորհրդատվական կոմիտեի եզրակացության հիման վրա ծրագրի Միջազգային ռեգիստրում (անգլ.՝ Memory of the World International Register) գրանցվել են «Արամ Խաչատրյանի ձեռագիր նոտաները և կինոերաժշտությունը»[114]։

Պարգևներ և կոչումներ[խմբագրել]

Խորհրդային միություն[115][116]

Այլ պարգևներ[116]

  • Միացյալ արաբական հանրապետության գիտության շքանշան (1961, "for outstanding musical achievements")
  • Հռոմի Հովհաննես XXIII պապի մեդալ (1963)
  • Իրանի շահի մեդալ (1965)
  • Լեհաստանի մշակույթի վաստակավոր գործիչ (1972, "Լեհական մշակույթում ունեցած ավանդի համար")
  • Ordre des Arts et des Lettres Commandeur ribbon.svg Ordre des Arts et des Lettres (ֆրանսերեն) և կոմանդորի կոչում (1974)

Ակադեմիական կոչումներ[7]

Գրականության ցանկ[խմբագրել]

Գրքեր և գրքերի գլուխներ[խմբագրել]

  • Bakst, James (1977)։ "Khachaturyan", A History of Russian-Soviet Music, Reprint, Westport, Connecticut: Greenwood Press։ ISBN 0837194229։ 
  • Chebotaryan, Gayane (1969)։ Полифония в творчестве Арама Хачатуряна [Polyphony in Aram Khachaturian's Works] (ru լեզվով)։ Yerevan: Hayastan Publishing։ OCLC 9225122։ 
  • Fay, Laurel E. (1990)։ Aram Khachaturian: a complete catalogue։ New York: G. Schirmer Inc.։ OCLC 23711723։ 
  • Geodakyan, Gevorg (1972)։ Арам Хачатурян [Aram Khachaturian] (ru լեզվով)։ Yerevan: Armenian SSR Academy of Sciences Press։ 
  • Karagiulian, E. (1961)։ Симфоническое творчество А. Хачатуряна [Symphonic Oeuvre of A. Khachaturian] (ru լեզվով)։ Yerevan: Armgosizdat։ OCLC 25716788։ 
  • Kharajanian, R. (1973)։ Фортепианное творчество Арама Хачатуряна [Aram Khachaturian`s piano music] (ru լեզվով)։ Yerevan: Hayastan Publishing։ 
  • Khubov, Georgii (1939)։ Арам Хачатурян. Эскиз характеристики [Aram Khachaturian. Sketches of characteristics] (ru լեզվով)։ Moscow: Gosudarstvennoe muzykal'noe izdatel'stvo։ OCLC 29138604։ 
  • Khubov, Georgii (1967)։ Арам Хачатурян:монография [Aram Khachaturian: monography], 2nd (ru լեզվով), Moscow: Muzyka։ OCLC 4940007։ 
  • Robinson, Harlow (2013)։ "The Caucasian Connection: National Identity in the Ballets of Aram Khachaturian", խմբ․ Kanet, Roger E.: Identities, Nations and Politics After Communism։ Routledge, 23–32։ ISBN 9781317968665։ 
  • Rybakova, S. (1975)։ Арам Ильич Хачатурян: Сборник статей [Aram Khachaturian: Collection of articles] (ru լեզվով)։ Moscow: Sovetsky Kompozitor։ 
  • Shneerson, Grigory (1959)։ Aram Khachaturyan, Xenia Danko (translator), Moscow: Foreign Languages Publishing House։ 
  • Tigranov, Georgiĭ (1978)։ Арам Ильич Хачатурян: очерк жизни и творчества [Aram Khachaturian: Outline of Life and Work] (ru լեզվով)։ Leningrad: Muzyka։ OCLC 8495433։ 
  • Tigranov, Georgiĭ (1987)։ Арам Ильич Хачатурян [Aram Ilʹich Khachaturi︠a︡n] (ru լեզվով)։ Moscow: Muzyka։ OCLC 17793679։ 
  • Yuzefovich, Victor (1985)։ Aram Khachaturyan, Nicholas Kournokoff and Vladimir Bobrov (translators), New York: Sphinx Press։ ISBN 0-8236-8658-2։ 

Բառարանային և հանրագիտարանային հոդվածներ[խմբագրել]

Ամսագրերի և թերթերի նյութեր[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Huang, Hao (1999). Music in the 20th century: Volume 2. M. E. Sharpe. p. 341. ISBN 978-0-7656-8012-9. "Aram Khachaturian was a leading Soviet composer ..."
  2. Ricci, James (10 August 2006). "Bustling Outpost of Armenian Culture". Los Angeles Times. Retrieved 6 February 2014. "... Aram Khachaturian, the most famous Armenian composer of the 20th century.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Geodakyan, 1979, p. 18
  4. Promeet, Dutta (18 November 2013)։ «Aram Khachaturian»։ Encyclopædia Britannica։ Արխիվացված օրիգինալից 13 March 2014-ին։ https://web.archive.org/web/20140313165044/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/316019/Aram-Khachaturian։ 
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 Harvard Biographical Dictionary of Music 1996, p. 445
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Geodakyan 1981
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 «Хачатурян Арам Ильич [Khachaturian Aram Ilyich»] (ru)։ Moscow Conservatory։ Արխիվացված օրիգինալից 21 August 2014-ին։ https://web.archive.org/web/20140815010335/http://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=45795։ 
  8. (2009) խմբ․ Cramer, Alfred W.: Musicians and Composers of the 20th Century-Volume 3։ Salem Press, 766։ ISBN 9781587655159։ “The Life Aram Ilich Khachaturian was born on June 6, 1903, in Kodjori, a suburb of Tbilisi.” 
  9. 9,0 9,1 9,2 «Family tree»։ Virtual Museum of Aram Khachaturian։ Արխիվացված օրիգինալից 11 February 2014-ին։ https://web.archive.org/web/20140312175914/http://www.khachaturian.am/eng/tree.htm։ 
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 Tomoff, 2006, p. 34
  11. 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 Encyclopedia of World Biography 2004
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 12,7 Pritsker 2003
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 Orga 1997
  14. Minahan, James (2004)։ The Former Soviet Union's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook։ Santa Barbara, California: ABC-CLIO, 160։ ISBN 9781576078235։ 
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 Current Biography Yearbook 1949
  16. Steyn, 2009, p. 13
  17. Hamalian, Leo (1980)։ As others see us: the Armenian image in literature։ New York: Ararat Press։ ISBN 978-0933706170։ “Aram Khachaturian ... Besides his being an atheist, his Armenian descent...” 
  18. Volkov, Solomon. (ru)Novoye Vremya (Yerevan). https://web.archive.org/web/20140822161100/http://nv.am/lica/27820--4-.+"По поводу поездки в Рим композитор отметил: “Я — атеист, но являюсь сыном народа, первым в истории официально принявшим христианство, и потому посещение Ватикана было моим долгом”." 
  19. Arakelov, Sergey (April 2006). «Воспоминания о маэстро» (ru). Noev Kovcheg Magazine. https://web.archive.org/web/20141227002653/http://noev-kovcheg.1gb.ru/article.asp?n=47&a=006. 
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 «Биография Арама Хачатуряна [Aram Khachaturian's biography»] (ru)։ RIA Novosti։ 6 June 2013։ Արխիվացված օրիգինալից 13 March 2014-ին։ https://web.archive.org/web/20140313164303/http://ria.ru/spravka/20130606/941320685.html։ 
  21. Shneerson, 1959, p. 24
  22. Shneerson, 1959, p. 25
  23. Shneerson, 1959, p. 29
  24. 24,0 24,1 Complete Classical Music Guide 2012, p. 301
  25. 25,0 25,1 25,2 25,3 Encyclopedia of Music in the 20th Century 2013
  26. Schwarz, Boris (1980). «Khachaturian, Aram». The New Grove Dictionary of Music and Musicians (London: Oxford University Press). 
  27. Tomoff, 2006, pp. 34-35
  28. Steyn, 2009, p. 11
  29. Yuzefovich, 1985, p. 127
  30. 30,0 30,1 30,2 30,3 30,4 Geodakyan, 1979, p. 19
  31. 31,0 31,1 Fay, Laurel E. (2005)։ Shostakovich: A Life։ New York: Oxford University Press, 155–157, 160։ ISBN 9780195182514։ 
  32. Mazullo, Mark (2010)։ Shostakovich's Preludes and Fugues: Contexts, Style, Performance։ New Haven, Connecticut: Yale University Press, 14։ ISBN 9780300149432։ 
  33. 33,0 33,1 Greene's Biographical Encyclopedia of Composers 1985
  34. 34,0 34,1 34,2 34,3 34,4 The Musical Times 1978
  35. Yuzefovich, 1985, p. 191
  36. 36,0 36,1 36,2 36,3 Johnston, AllMusic 2005
  37. «Aziz El-Shawan»։ OVGuide։ http://www.ovguide.com/aziz-el-shawan-9202a8c04000641f80000000076827ec#։ Վերցված է 1 February 2014։ 
  38. (ru)Novaya Gazeta. 17 March 2003. http://www.novayagazeta.ru/society/20982.html։ Վերցված է 1 February 2014. 
  39. Vasyanin, Andrey (16 July 2010). (ru)Rossiyskaya Gazeta. http://www.rg.ru/2010/07/16/rybnikov.html։ Վերցված է 1 February 2014. 
  40. (ru)pravda.ru. 10 May 2006. http://www.pravda.ru/news/culture/10-05-2006/83576-shahidi-0/։ Վերցված է 1 February 2014. 
  41. «Арам Ильич Хачатурян и его ученики [Aram Ilyich Khachaturian and his students»] (ru)։ Moscow Conservatory։ 16 June 2013։ http://www.mosconsv.ru/ru/concert.aspx?id=135447։ Վերցված է 2 February 2014։ 
  42. 42,0 42,1 42,2 «Khachaturian Aram»։ Yerevan State University Institue for Armenian Studies։ Արխիվացված օրիգինալից 13 March 2014-ին։ https://web.archive.org/web/20140313051131/http://www.armeniaculture.am/en/Encyclopedia_khachatryan_aram։ 
  43. Lebrecht, 1996, p. 431
  44. Bakst, 1977, p. 336
  45. «Хачатурян, Арам Ильич [Khachaturian, Aram Ilyich»] (ru)։ Krugosvet։ https://web.archive.org/web/20140821203916/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/HACHATURYAN_ARAM_ILICH.html։ "Характернейшим качеством музыки Хачатуряна является активное ритмическое развитие, достигающееся часто простым повторением основной формулы (остинато) или игрой акцентов внутри этой формулы." 
  46. 46,0 46,1 «Sabre Dance from "Gayane"»։ Los Angeles Philharmonic Association։ http://www.laphil.com/philpedia/music/sabre-dance-from-gayane-aram-khachaturian։ Վերցված է 10 December 2013։ 
  47. 47,0 47,1 47,2 Adalian, Rouben Paul (2010)։ Historical Dictionary of Armenia։ Lanham, Maryland: Scarecrow Press, 381։ ISBN 978-0-8108-7450-3։ 
  48. 48,0 48,1 McCollum, Nercessian, pp. 95-96
  49. Haskins, Ann (11 August 2008). «Media City Ballet Pays Tribute to Aram Khachaturian». LA Weekly. http://www.laweekly.com/2008-08-14/stage/terpsichorean-titan/։ Վերցված է 15 September 2012. 
  50. Spencer, Kristopher (2008)։ Film and Television Scores, 1950-1979: A Critical Survey by Genre։ McFarland։ ISBN 9780786452286։ 
  51. 51,0 51,1 «Aram Khachaturyan»։ Internet Movie Database։ http://www.imdb.com/name/nm0006154/։ Վերցված է 6 July 2014։ 
  52. «Why I love: the music in 2001: A Space Odyssey». The Daily Telegraph. 4 June 2010. http://www.telegraph.co.uk/culture/film/7803529/Why-I-love-the-music-in-2001-A-Space-Odyssey.html։ Վերցված է 21 March 2014. 
  53. 53,0 53,1 (1995) {{{title}}}։ Springfield, Massachusetts: Merriam-Webster։ 
  54. «Aram Khachaturian»։ Boosey & Hawkes։ Արխիվացված օրիգինալից 13 March 2014-ին։ https://web.archive.org/web/20140313221205/http://www.boosey.com/pages/cr/composer/composer_main.asp?composerid=2750&ttype=SNAPSHOT&ttitle=Snapshot։ 
  55. 55,0 55,1 Frolova-Walker, 1998, p. 362
  56. Bakst, 1977, p. 337
  57. In the documentary Khachaturian (2003, directed by Peter Rosen), Tigran Mansurian states: "Every artist has a second homeland. When I think of Shostakovich Russia is his first homeland. But I can't help but think of Austro-Germanic music, which is his foundation. Prokofiev's second homeland is, of course, France. Khachaturian's second homeland, in my opinion, is America. That happiness, that health, that love of life, that way of saying 'No' to death, that strength that America has in its music." The film is available online here. Mansurian appears at around 33:50—34:30.
  58. 58,0 58,1 Soulahian Kuyumjian, Rita (2001)։ Archeology of Madness: Komitas, Portrait of an Armenian Icon։ Princeton, New Jersey: Gomidas Institute։ ISBN 1-903656-10-9։ “In the following decades [the songs of the Armenian peasantry transcribed by Komitas] served as a fertile source of raw material for future Armenian composers, among them Aram Khachadourian, whose ballets Kayane [Gayane] and Symphony No.2 contain important elements of folk melodies.” 
  59. Rosenberg, 1987, p. 112
  60. Church, Michael (21 April 2011). «Komitas Vardapet, forgotten folk hero». The Guardian. http://www.theguardian.com/music/2011/apr/21/komitas-vardapet-folk-music-armenia։ Վերցված է 26 January 2014. 
  61. (ru)Sovetskoe iskusstvo (Moscow) (10). 1969. 
  62. Robinson, 2013, p. 25
  63. 64,0 64,1 Manning, Lucy (2013)։ Orchestral "Pops" Music: A Handbook, 2nd, Scarecrow Press, 140։ ISBN 9780810884236։ 
  64. Robinson, 2013, p. 26
  65. «Khachaturian: Waltz from Masquerade»։ Toronto Symphony Orchestra։ http://tso.ca/en-ca/Plan-Your-Experience/Programme-Notes/Waltz-from-Masquerade.aspx?ID=1129&pID=2616&YearMonth=2013,12։ Վերցված է 12 February 2014։ 
  66. Robinson, 2013, p. 24
  67. (1999) Music in the 20th century: Volume 2։ M. E. Sharpe, 341։ ISBN 9780765680129։ “Aram Khachaturian was a leading Soviet composer...” 
  68. Steyn, 2009, p. 9
  69. «Арам Хачатурян [Aram Khachaturian»] (ru)։ Moscow State Academic Philharmonic Society։ Արխիվացված օրիգինալից 21 August 2014-ին։ https://web.archive.org/web/20140821205829/http://meloman.ru/composer/hachaturyan-aram-ilich-1903-1978/։ "Один из самых известных композиторов ХХ века, А.И. Хачатурян вместе с С.С. Прокофьевым и Д.Д. Шостаковичем вошел в блистательную триаду композиторов, ставших гордостью отечественной музыки ХХ века и определивших на многие годы ее облик." 
  70. «Music: Moscow Music Congress». Time. 15 April 1957. http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,862552,00.html։ Վերցված է 1 February 2014. 
  71. Volkov, Solomon (2004)։ Testimony: The Memoirs of Dmitri Shostakovich։ Hal Leonard Corporation, 86։ ISBN 9781617747717։ 
  72. «Remembering Aram Khachaturian, A 'Titan' Of Soviet Music». Radio Free Europe/Radio Liberty. 5 June 2013. http://www.rferl.org/media/photogallery/25005784.html։ Վերցված է 14 October 2013. 
  73. «Aram Ilyich Khachaturian». Tempo (125): 46. June 1978. doi:10.1017/S004029820003028X. 
  74. Robinson, 2013, p. 23
  75. Woodard, Josef (23 August 2008). «Khachaturian a la Thibaudet». Los Angeles Times. http://articles.latimes.com/2008/aug/23/entertainment/et-bowl23։ Վերցված է 1 February 2014. 
  76. Gilliland, Norman (2009)։ Scores to settle: stories of the struggle to create great music, 1st, Madison, Wisconsin: NEMO Productions։ ISBN 9780971509337։ “He would go on to become a teacher there on his way to becoming a major composer of the twentieth century.” 
  77. Huizenga, NPR 2003
  78. Ashley, Tim (11 June 2009). «Khachaturian: Violin Concerto; Concerto-Rhapsody for Violin and Orchestra». The Guardian. http://www.theguardian.com/music/2009/jun/12/khachaturian-violin-concerto։ Վերցված է 21 March 2014. 
  79. Ricci, James (10 August 2006). «Bustling Outpost of Armenian Culture». Los Angeles Times. http://articles.latimes.com/2006/aug/10/local/me-armenian10/2։ Վերցված է 6 February 2014. "...Aram Khachaturian, the most famous Armenian composer of the 20th century." 
  80. Suny, Ronald G.։ "Soviet Armenia, 1921–91", The Armenians: Past and Present in the Making of National Identity։ Routledge։ ISBN 978-0700706396։ “The achievements of Soviet Armenian culture were respected both within the USSR and throughout the world. Most famous was the composer Aram Khachaturian...” 
  81. Ginell, Richard S. (1 October 2003). «Making sure Khachaturian gets his due». Los Angeles Times. http://articles.latimes.com/2003/oct/01/entertainment/et-ginell1։ Վերցված է 12 February 2014. 
  82. «Aram Khatchaturian». Hye Sharzhoom (California State University, Fresno) 25. October 2003. արխիվացված օրիգինալից 16 November 2013-ին. https://web.archive.org/web/20140313164516/http://armenianstudies.csufresno.edu/hye_sharzhoom/vol25/oct03/aram.htm. 
  83. (2010) խմբ․ Staines, Joe: The Rough Guide to Classical Music, 5th revised and expanded, London: Rough Guides, 279–280։ ISBN 9781405383219։ “Armenians are extremely proud of Khachaturian...” 
  84. Frolova-Walker, 1998, p. 371
  85. Steyn, 2009, pp. 21–22
  86. Ziflioğlu, Vercihan (12 October 2012). «Virtuosos to sing works by Armenian musicians». Hürriyet Daily News. http://www.hurriyetdailynews.com/virtuosos-to-sing-works-by-armenian-musicians.aspx?PageID=238&NID=32216&NewsCatID=383. 
  87. «Բաբաջանյան Առնո [Babajanyan Arno»] (hy)։ Yerevan State University Armenian Studies Institute։ Արխիվացված օրիգինալից 6 March 2014-ին։ https://web.archive.org/web/20140313164534/http://www.armeniaculture.am/am/Encyclopedia_babajanyan_arno։ "...նկատելի է Ա.Ե. Խաչատրյանի և Մ. Ռախմանինովի ոճերի ազդեցությունը:" 
  88. Rukhkian, Margarita. «Идея формы или миф армянского симфонизма (к 100-летию со дня рождения Арама Ильича Хачатуряна) [The idea of form or the myth of Armenian symphonism (to Aram Khachatrian's 100th birth anniversary)»] (ru). Lraber Hasarakakan Gitutyunneri (Yerevan: Armenian Academy of Sciences) (3): 149. ISSN 0320-8117. http://lraber.asj-oa.am/47/. 
  89. «"Aram Khachaturian became our certificate of civilization": today is composer's birthday». Armenpress. 6 June 2014. http://armenpress.am/eng/news/764745/aram-khachaturian-became-our-certificate-of-civilization-today-is-composers-birthday.html։ Վերցված է 29 July 2014. 
  90. «House-Museum of Aram Khachaturian»։ Virtual Museum of Aram Khachaturian։ http://www.khachaturian.am/eng/museum.htm։ Վերցված է 6 March 2014։ 
  91. http://www.khachaturian.am/arm/museum.htm
  92. «A. Khachaturiani Musical School #10 in Tbilisi»։ Georgia Yellow Pages։ http://georgia.yellowpg.com/listings/ge6852-a-khachaturiani-musical-school-10։ Վերցված է 13 March 2014։ 
  93. «История школы [School's history»] (ru)։ Moscow City Department of Culture։ Արխիվացված օրիգինալից 13 March 2014-ին։ https://web.archive.org/web/20140313185943/http://khachaturian.music.mos.ru/about/history/։ 
  94. Balayan, Emma (26 November 2013). (hy)Azat Artsakh. https://web.archive.org/web/20140313191201/http://www.artsakhtert.com/arm/index.php?option=com_content&view=article&id=6103:2013-11-26-05-56-41. 
  95. «Aram Khachaturian School of Music»։ Hamazkayin USA։ http://www.hamazkayin-usa.org/akhsm/about-us/։ Վերցված է 17 August 2014։ 
  96. «Aram Khachatrian St Erevan, Armenia»։ Google Maps։ https://maps.google.com/maps?q=Aram+Khachatrian+Street,+Yerevan,+Armenia&ie=UTF-8&hq=&hnear=0x406abd440811c7b5:0xc3576909185f015,Aram+Khachatrian+St,+Erevan,+Armenia&gl=us&ei=3fIcU4PLFafz0QHb6IGIAg&ved=0CCsQ8gEwAA։ Վերցված է 9 March 2014։ 
  97. «Aram Khachaturiani St T'bilisi, Georgia»։ Google Maps։ https://maps.google.com/maps?q=Aram+Khachaturiani+Street,+Tbilisi,+Georgia&nfpr=1&ie=UTF-8&ei=JdYcU-S1FqTq0AHXuICABA&ved=0CAcQ_AUoAQ։ Վերցված է 9 March 2014։ 
  98. «Error: no |title= specified when using {{Cite web}}» (ru)։ map24.kz։ http://map24.kz/streets/%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0/%D0%A5/%D1%83%D0%BB.%20%D0%A5%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8F%D0%BD%D0%B0։ Վերցված է 27 February 2014։ 
  99. «ulitsa Khachaturyana, Simferopol', Crimea, Ukraine»։ Google Maps։ https://maps.google.com/maps?f=q&source=s_q&hl=en&geocode=&q=ulitsa+Khachaturyana,+Simferopol%27,+Crimea,+Ukraine&aq=0&oq=ulitsa+Khachaturyana&sll=37.0625,-95.677068&sspn=44.204685,43.330078&vpsrc=0&t=h&ie=UTF8&hq=&hnear=ulitsa+Khachaturyana,+Simferopol%27,+Avtonomnaya+Respublika+Krym,+Ukraine&z=16։ Վերցված է 27 February 2014։ 
  100. Steyn, 2009, p. 19
  101. Khanjyan, Artyush։ Երևանի արձանները [Statues of Yerevan] (hy լեզվով)։ Yerevan: VMV Print։ ISBN 99941-920-1-9։ 
  102. «В Москве открыт памятник композитору Араму Хачатуряну [Statue of Aram Khachaturian unveiled in Moscow»] (ru). RIA Novosti. 31 October 2006. http://ria.ru/culture/20061031/55268534.html։ Վերցված է 24 February 2014. 
  103. «Արաբկիր վարչական շրջանում բացվեց Արամ Խաչատրյանի կիսանդրին [Aram Khachatryan's bust erected in Arabkir district»] (hy). PanARMENIAN.Net. 30 April 2013. http://www.panarmenian.net/arm/news/156536/։ Վերցված է 9 March 2014. 
  104. «Banknotes out of circulation - 50 drams»։ Central Bank of Armenia։ Արխիվացված օրիգինալից 6 March 2014-ին։ https://web.archive.org/web/20140313164703/https://www.cba.am/en/sitepages/detailsncbrabanknotesnotcirculated.aspx?nominal=3։ Վերցված է 6 March 2014։ 
  105. «Արամ Խաչատրյան` արվեստագետ քաղաքացին [Aram Khachaturian the artist citizen»] (hy)։ Public Television of Armenia Archives։ Արխիվացված օրիգինալից 13 March 2014-ին։ https://web.archive.org/web/20140313042726/http://www.youtube.com/watch?v=ezO1GAuLJUA։ 
  106. Kehr, Dave (17 October 2003). «A Composer's Life, Beyond Vaudeville and Stalin». New York Times. http://movies.nytimes.com/2003/10/17/movies/17KHAT.html։ Վերցված է 16 November 2013. 
  107. «Khachaturian». University at Buffalo, The State University of New York. 2003. http://emro.lib.buffalo.edu/emro/emroDetail.asp?Number=1753։ Վերցված է 7 February 2014. 
  108. «Век Арама Хачатуряна [Century of Aram Khachaturian»] (ru)։ TV Kultura։ Արխիվացված օրիգինալից 9 March 2014-ին։ https://web.archive.org/web/20140313164806/http://tvkultura.ru/brand/show/brand_id/30911։ 
  109. «Aram Khachaturian International Competition: About us»։ http://www.akhic.am/en/aboutus։ Վերցված է 16 November 2013։ 
  110. «[Press-release of Aeroflot about putting into operation the A319 "A. Khachaturian"]» (ru)։ Aeroflot։ 19 June 2009։ http://www.aeroflot.ru/cms/new/1348։ Վերցված է 16 November 2013։ 
  111. «Aram Khachaturian's works included in UNESCO’s Memory of the World International Register». Public Radio of Armenia. 19 June 2013. http://www.armradio.am/en/2013/06/19/aram-khachaturians-works-included-in-unescos-memory-of-the-world-international-register/։ Վերցված է 17 August 2014. 
  112. «Collection of note manuscripts and film music of Composer Aram Khachaturian»։ UNESCO։ http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/flagship-project-activities/memory-of-the-world/register/full-list-of-registered-heritage/registered-heritage-page-2/collection-of-note-manuscripts-and-film-music-of-composer-aram-khachaturian/։ Վերցված է 27 February 2014։ 
  113. Արամ Խաչատրյանի գործերը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Աշխարհի հիշողություն» ծրագրում
  114. Geodakyan, 1979, pp. 18-19
  115. 116,0 116,1 «Titles, prizes, awards»։ Virtual Museum of Aram Khachaturian։ Արխիվացված օրիգինալից 23 February 2014-ին։ https://web.archive.org/web/20140313165017/http://www.khachaturian.am/eng/awards.htm։ 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Commons-logo.svg