Սիմֆոնիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Սիմֆոնիան երաժշտական ստեղծագործութուն է, որը գրված է սիմֆոնիկ նվագախմբի համար (սոնատ)։ Տերմինն առաջին անգամ օգտագործվել է 16-րդ դարում։ Լատիներեն այն նշանակում է "համերգ", ունի նաև "երաժշտություն" նշանակությունը։ Հենց 16-րդ դարից սկսված գործիքային երաժշտությունը ձեռք է բերում կարևոր նշանակություն։ Կոմպոզիտորները սկսում են գրել ստեղծագործություններ գործիքային անսամբլների համար։ Սկզբում նրանք գրում էին սոնատներ և կոնցերտներ: Յոհան Սեբաստիան Բախը գրել է 6 Բրանդենբուրգյան կոնցերտ նվագախմբի համար։

Բայց այս ստեղծագործությ̕ունները չեն համարվում սիմֆոնիաներ։ Առաջին կոմպոզիտորները, ովքեր գրել են սիմֆոնիաներ, եղել են Յոզեֆ Հայդնը և Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտը: Հայդնը, աշխատելով իշխան Էսթերհազիի մոտ, գրել է 104 սիմֆոնիա։ Մոցարտը գրել է 41 սիմֆոնիա։ Լյուդվիգ վան Բեթհովենից սկսած սիմֆոնիայի նշանակությունը հիմնովին փոխվում է։ Իր 9-րդ սիմֆոնիայի 4-րդ մասում Բեթհովենը առաջին անգամ օգտագործել է մարդկային ձայնը։ Հետագա բոլոր կոմպոզիտորների գրած սիմֆոնիաներում զգացվում է Բեթհովենի ազդեցությունը։ Բեթհովենի ավանդույթներով է գրված Բեռլիոզի «Ֆանտաստիկ Սիմֆոնիան», որը արտիստի կյանքի մեկ էպիզոդ է։ Նիկոլո Պագանինիի պատվերով Բեռլիոզը գրել է նաև "Հարոլդը Իտալիայում" սիմֆոնիան սոլո ալտի և նվագախմբի համար։ Ֆրանց Շուբերտը գրել է 9 սիմֆոնիա՝ 8-րդը "Անավարտ" և 9-րդը "Մեծն": Այս վերջինի նոտաները գտել է Ռոբերտ Շումանը, Շուբերտի մահվանից տարիներ անց։ Սիմֆոնիան այն ժանրերից է, որը օգտագործվել է 19-րդ և 20-րդ դարի գրեթե բոլոր կոմպոզիտորների կողմից։ Ֆելիքս Մենդելսոնը գրել է 5 սիմֆոնիա, Ռոբերտ Շումանը ՝ 4, Յոհաննես Բրամսը ՝ 4, Անտոնին Դվորժակը ՝ 9, Գուստավ Մալերը ՝ 9, Պյոտր Իլյիչ Չայկովսկին ՝ 6 և այլն։

Ընդանուր բնութագիր[խմբագրել]

Մոցարտի և Հայդնի սիմֆոնիաները կազմված են չորս մասից։ Առաջինը Բեթհովենն է որ այդ կառուցվածքից դուրս է գալիս։ Նրա 6-րդ սիմֆոնիան ՝"Պաստորալ" կազմված է 5 մասից։ Հետագա կոմպոզիտորները կիրառում են սիմֆոնիայի բազմաթիվ ձևեր։ Սիմֆոնիան սոնատ է նվագախմբի համար։ Առաջին մասը կառուցված է սոնատային ալլեգրոյի ձևով։ Սիմֆոնիան ղեկավարում է դիրիժորը։ Նվագախմբի կազմը տարբեր է։ Դարերի ընթացքում կատարվել են նվագախմբի գործիքների թվի փոփոխություններ։ Մոցարտի և Հայդնի սիմֆոնիաներում չկան տրոմբոնը և տուբան: Կան դեպքեր, երբ հոբոյը նույնպես բացակայում է։ Լարայինների կազմը մեծ չէ՝ մոտ 12 առաջին ջութակ, 10 երկրորդ ջութակ, 8 ալտ, 6 թավջութակ, և 4 կոնտրաբաս: Բեթհովենի սիմֆոնաներից սկսած գոյություն ունի պարտադիր գործիքների կազմ՝ ջութակներ, ալտեր, թավջութակներ, կոնտրաբասներ, 2 ֆլեյտա, 2 հոբոյ, 2 կլարնետ, 2 ֆագոտ, գալարափողներ, շեփորներ, տրոմբոններ, տուբա և հարվածային գործիքներ: Բեռլիոզը առաջին անգամ սիմֆոնիայում ոգտագործել է անգլիական եղջրափող և տավիղ: Բեռլիոզը կատարել է շատ փոփոխություններ տվյան ժանրում։ Նրա Ողբերգա-հաղթական սիմֆոնիայում սկզբից բացակայում էին լարային գործիքները միայն փողային գործիքներ էին շատ մեծ թվով։ Հետո կոմպոզիտորը ավելացրել է լարային գործիքների պարտիաներ։ Իրենց սիմֆոնիաներում մարդկային ձայն օգտագործել են նաև Դմիտրի Շոստակովիչը և Գուստավ Մալերը: Ավելի ուշ ժամանակաշրջանի կոմպոզիտորները՝ Կլոդ Դեբյուսին և այլոք, գրել են սիմֆոնիաներ առանց համարների։ Դրանք ստեղծագործույ̕ուններ են գրված նվագախմբի համար, որոնք ունեն սիմֆոնիային բնորոշ գծեր։ Քամիլ Սեն-Սանսը առաջին անգամ սիմֆոնիայում օգտագործել է երգեհոն: Ավելի ուշ երգեհոն սիմֆոնիայում օգտագործել է Արամ Խաչատրյանը: Դմիտրի Շոստակովիչի, Արամ Խաչատրյանի և այլ կոմպոզիտորների սիմֆոնիայում կան նաև դաշնամուրի փոքր պարտիաներ։ Սիմֆոնիայում օգտագործվում է նաև չելեստան: