Աստերոիդ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(4) Վեստա աստերոիդի, գաճաճ մոլորակ Սերեսի և Լուսնի համեմատությունը, մասշտաբը՝ 20 կմ/պիքսել

Աստերոիդ, Արեգակնային համակարգի համեմատաբար փոքր երկնային մարմին, որը ուղեծրով պտույտ է գործում Արեգակի շուրջ։ Աստերոիդները չափով և զանգվածով զգալիորեն զիջում են մոլորակներին, ունեն ոչ կանոնավոր ձև, չունեն մթնոլորտ, սակայն կարող են ունենալ արբանյակներ։

Սահմանումներ[խմբագրել]

Աստերոիդ անվանումը (հին հուն.՝ ἀστεροειδής - «աստղի նման», կազմված՝ ἀστήρ - «աստղ» և εῖ̓δος - «տեսք, արտաքին տեսք, որակ») ներդրվել է Ուիլիամ Հերշելի կողմից այն բանի հիման վրա, որ այդ մարմինները դիտարկումների ժամանակ երևում են որպես աստղեր - ի տարբերություն մոլորակների, որոնք աստղադիտակով դիտարկման ժամանակ երևում են սկավառակի նման։ «Աստերոիդ»-ի առավել ճշգրիտ սահմանում մինչ այժմ չի տրվել։ Մինչև 2006 թվականը աստերոիդները նույնպես անվանում էին փոքր մոլորակներ։

Հիմնական հայտանիշը, ըստ որի կատարվում է աստերոիդների դասակարգումը, դա մարմնի չափերն են։ Աստերոիդ են համարվում այն մարմինները, որոնց տրամագիծը մեծ է 30 մետրից, դրանից փոքր մարմինները անվանում են աստղաքարեր

Արեգակնային համակարգի աստերոիդներ[խմբագրել]

Տվյալ պահին Արեգակնային համակարգում հայտնաբերվել են հարյուր հազարավոր աստերոիդներ։ 2011 թվականի սեպտեմբերի 6-ի դրությամբ տվյալների բազաներում գոյություն ունեն 84 993 238 մարմիններ, նրանցից 560 021 մարմինների ուղեծրերի տվյալները միանշանակ որոշված են և նրանց շնորհվել է պաշտոնական համար։[1] նրանցին 15 615 այս պահին ունեն պաշտոնապես հաստատված անուններ։[2] Ենթադրվում է, որ Արեգակնային համակարգում գոյություն ունեն 1,1-ից 1,9 միլիոն մարմիններ, որոնք ունեն 1 կմ-ից մեծ չափեր։[3] Այս պահին հայտնի աստերոիդների մեծամասնությունը տեղակայված է աստերոիդների գոտու սահմաններում, որը տեղակայված է Մարս և Յուպիտեր մոլորակների ուղեծրերի միջև։

Արեգակնային համակարգի խոշորագույն աստերոիդն էր համարվում Սերեսը, որը ուներ մոտավորապես 975×909 կմ չափեր, սակայն 2006 թվականի օգոստոսի 24-ին այն ստացավ գաճաճ մոլորակի կարգավիճակ։ Մյուս երկու խոշոր աստերոիդները՝ (2) Պալասը և (4) Վեստան ունեն մոտ 500 կմ տրամագիծ։ (4) Վեստան հանդիսանում է աստերոիդների գոտու միակ մարմինը, որը հնարավոր է դիտել անզեն աչքով։ Այլ ուղեծրերով շարժվող աստերոիդները նույնպես կարելի է դիտարկել, նրանց Երկրի մոտով անցնելու ժամանակ (տես, օրինակ (99942) Ապոֆիսը

Հիմնական գոտու աստերոիդների ընդհանուր զանգվածը գնահատվում է 3,0-3,6*1021 կգ,[4] որը կազմում է Լուսնի զանգվածի ընդամենը 4 %-ը։ Սերեսի զանգվածը - 0,95*1021 կգ, այսինքն ամբողջ զանգվածի մոտ 32 %-ը, իսկ երեք մեծագույն ատերոիդների հետ՝ (4) Վեստա (9 %), (2) Պալաս (7 %), (10) Հիգեա (3 %) - 51 %, այսինքն աստերոիդների բացարձակ մեծամասնությունը ունեն չնչին չափեր, աստղագիտական չափանիշներով։

Աստերոիդների հետազոտություններ[խմբագրել]

Աստերոիդների հետազոտությունը սկսվել է 1781 թվականին Ուիլիամ Հերշելի կողմից Ուրան մոլորակի հայտնաբերումից հետո։ Նրա միջին հելիոկենտրոնական հեռավորությունը համապատասխանեց Տիցիուս-Բոդեի օրենքին։

XVIII-րդ դարի վերջում, հունգարական ծագումով ավստրիացի աստղագետ Ֆրանց Քսավեր ֆոն Ցախը կազմակերպեց 24 աստղագետների մի խումբ, ովքեր 1789 թվականից զբաղվում էին այն մոլորակի որոնումով, որը համաձայն Տիցիուս-Բոդեի օրենքի պետք է գտնվեր Արեգակից 2,8 աստղագիտական միավոր հեռավորության վրա` Մարս և Յուպիտեր մոլորակների միջև։ Խնդիրը կայանում էր նրանում, որ աստղագետները բնութագրեին որոշակի պահի կենդանակերպի շրջանում գտնվող բոլոր աստղերի կոորդինատները։ Հաջորդ գիշերների ընթացքում կոորդինատները ստուգվում էին և առանձնացվում էին մեծ հեռավորությունների վրա տեղաշարժվող մարմինները։ Ենթադրյալ մոլորակի տեղաշարժը պետք է լիներ ժամում մոտ 30 անկյունային վայրկյան, ինչը պետք է հեշտությամբ նկատվեր։

Բախտի քմահաճույքով առաջին աստերոիդը, (1) Սերեսը, հայտնաբերվեց պատահաբար 1801 թվականին, հարյուրամյակի առաջինիսկ գիշերը իտալիացի Ջուզեպե Պյացիի կողմից, ով չէր մասնակցում այս ծրագրին։ Մյուս երեքը՝ (2) Պալասը, (3) Ջունոն և (4) Վեստան հայտնաբերվեցին հետագա մի քանի տարիների ընթացքում, վերջինը Վեստան՝ 1807-ին։ Եվս 8 տարի ապարդյուն փնտրումներից հետո աստղագետների մեծամասնությունը որոշեց, որ այնտեղ այլևս ոչինչ չկա, և դադարեցրեց հետազոտությունները։

Սակայն, Կարլ Հենկեն համառություն ցուցաբերեց, և 1830 թվականին նորից անցավ աստերոիդների որոնմանը։ Տասնհինգ տարի անց նա հայտնաբերեց Աստրեան, առաջին նոր աստերոիդը 38 տարվա ընթացքում։ Նա հետագայում, երկու տարի անց, հայտնաբերեց նաև Հեբեն։ Դրանից հետո մյուս աստղագետները միացան որոնումներին, և հետագայում հայտնաբերվում են տարեկան ամենաքիչը մեկ աստերոիդ (բացառությամբ 1945 թվականի)։

1891 թվականին Մաքս Վոլֆը աստերոիդների որոնման ժամանակ օգտագործեց աստղագրաֆիայի մեթոդը, որի դեպքում լուսանկարման երկար ժամկետի դեպքում աստերոիդները թողնում էին ավելի կարճ հետքեր։ Այս մեթոդը զգալիորեն արագացրեց աստերոիդների հայտնաբերման գործընթացը համեմատած դրանից առաջ օգտագործվող դիտարկուների մեթոների հետ՝ Մաքս Վոլֆը միայնակ հայտնաբերել է 248 աստերոիդ, սկսած (323) Բրյուսիաից։

Աստերոիդների անվանումը[խմբագրել]

Սկզբում, աստերոիդները անվանում էին հռոմեական և հունական դիցաբանության հերոսների անուններով, հետագայում հայտնաբերողները ստացան իրավունք անվանելու աստերոիդները ինչպես ցանկանան, օրինակ՝ իրենց անունով։ Սկզբում աստերոիդները անվանում էին առավելապես կանացի անուններով, տղամարդու անուններ ստանում էին միայն աստերոիդներ, որոնք ունեին անսովոր ուղեծրեր (օրինակ, Իկարուսը, որը մոտենում է Արեգակին Մերկուրիից ավելի մոտ)։ Հետագայում այս կանոնը այլևս չէր պահպանվում։

Անուն կարող է ստանալ ոչ ոմն աստերոիդը, այլ միայն այն, որի ուղեծիրը քիչ թե շատ վստահորեն հաշվարկված է։ Եղել են դեպքեր, երբ աստերոիդը ստացել է անվանում տասնամյակներ անց իր հայտնաբերումից։ Մինչդեռ ուղեծիրը չի հաշվարկված, աստերոիդին տրվում է հերթական համար, որը ներկայացնում է նրա հայտնաբերման ամսաթիվը, օրինակ՝ 1950 DA։ Թվերը նշանակում են հայտնաբերման տարեթիվը իսկ առաջին տառը՝ տարվա կիսաամսի համարն է, (բերված օրինակում դա փետրվարի երկրորդ կեսն է)։ Երկրորդ տաը դա տվյալ կիսաամսում հայտնաբերված աստերոիդի հերթական համարն է, մեր օրինակում այս աստերոիդը հայտնաբերվել է առաջինը։ Քանի որ կիսաամիսները 24-ն են, իսկ անգլերեն տառերը՝ 26, նշանակման ընթացքում չեն օգտագործվում երկու տառ՝ I (1-ի հետ նրա նմանության պատճառով) և Z-ը։ Եթե կիսաամսում հայտնաբերված աստերոիդների քանակը, ավելին է 24-ից, նորից վերադառնում են այբուբենի սկզբին, ավելացնելով տառին 2 ինդեքսը, հաջորդ վերադարձի ժամանակ՝ 3, և այլն։

Անվանում ստանալուց հետո, աստերոիդի պաշտոնական անվանումը կազմված է լինում հերթական համարից և անվանումից՝ (1) Սերես, (8) Ֆլորա և այլն։

Աստերոիդների դասակարգումը[խմբագրել]

Աստերոիդների ընդհանուր դասակարգումը հիմնված է նրանց ուղեծրերի առանձնահատկությունների և նրանց մակերևույթի կողմից արևի տեսանելի սպեկտրի լույսի արտացոլման վրա։

Խմբերը ըստ ուղեծրերի և ընտանիքները[խմբագրել]

Աստերոիդները միավորում են խմբերով և ընտանիքներով ուղեծրային առանձնահատկությունների հիման վրա։ Սովորաբար, խումբը ստանում է նրա մեջ եղած առաջին հայտնաբերված աստերոիդի անունը։ Խմբերը համեմատաբար ազատ ձևավորումներ են, իսկ ընտանիքները համեմատաբար խիտ են, և առաջացել են նախկին աստերոիդներից այլ մարմինների հետ բախման հետևանքով։

Սպեկտրալ դասեր[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Աստերոիդների սպեկտրալ դասեր

1975 թվականին Կլարկ Չապմենը, Դևիդ Մորրիսոնը և Բեն Ցելները մշակեցին աստերոիդների դասակարգման համակարգ, որը հիմնված է աստերոիդների գունային ցուցանիշների, ալբեդոի և արեգակի լույսի տեսանելի սպեկտրի վրա։[5] Իսկզբանե, այս դասակարգումը բաժանում էր միայն երեք տիպի աստերոիդներ՝[6]

  • Դաս С - ածխածնային, հայտնի աստերոիդների 75 %։
  • Դաս S - սիլիկատային, հայտնի աստերոիդների 17 %։
  • Դաս M - մետաղական, մնացածների մեծ մասը։

Այս ցանկը հետագայում ընդլայնվել է և տիպերի բազմազանությունը շարունակում է շատանալ, աստերոիդների մանրամասն ուսումնասիրություններին համընթաց՝

Անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ հայտնի աստերոիդների քանակը, պարտադիր չէ, որ համապատասխանի իրականությանը։ Որոշ տիպերը բավականին դժվար են տարբերակվում, և որոշակի աստերոիդի տիպը կարող է փոփոխվել առավել մանրակրկիտ ուսումնասիրությունների հետևանքով։

Սպեկտրային դասակարգման խնդիրները[խմբագրել]

Իսկզբանե սպեկտրային դասակարգումը հիմնվում էր երեք տիպի նյութերի տարբերակման վրա, որոնցից կազմված են աստերոիդները՝

Սակայն գոյություն ունեն կասկածներ, որ այսպիսի դասակարգումը միանշանակ բնութագրում է աստերոիդի կազմվածքը։ Այն դեպքում, երբ տարբեր սպեկտրալ դասը ցույց է տալիս նրանց տարբեր կազմությունը, չկան այն բանի ապացույցներ, որ նույն սպեկտրալ դասի աստերոիդները կազմված են նույնատիպ նյութերից։ Արդյունքում գիտնականները չընդունեցին նոր համակարգը, և սպեկտրալ դասակարգման ներդրումը կանգնեցվեց։

Աստերոիդների վտանգը[խմբագրել]

Այս պահին գոյություն չունեն աստերոիդներ, որոնք վտանգ են ներկայացնում Երկրին։

Որքանով որ աստերոիդը մեծ է և զանգվածեղ, այնքանով մեծ վտանգ է նա ներկայացնում, սակայն այս դեպքում նրա հայտնաբերելն էլ ավելի հեշտանում է։ Առավել վտանգավոր այս պահին համարվում է Ապոֆիս աստերոիդը, նրա տրամագիծն է մոտ 300 մետր, որի հետ ընդհարման դեպքում, ուղիղ հարվածի դեպքում կարող է ոչնչացվել մի մեծ քաղաք, սակայն մարդկությանը, ընդհանուր առմամբ այսպիսի ընդհարումը ոչ մի վտանգ չի ներկայացնում։ Գլոբալ վտանգ կարող են ներկայացնել 10 կմ-ից ավելին չափերով աստերոիդները։ Այս չափերի բոլոր աստերոիդները հայտնի են աստղագետներին և գտնվում են այնպիսի ուղեծրերում, որոնք չեն կարող հանգեցնել նրանց ընդհարմանը Երկրի հետ։

Հայկական անուններով աստերոիդները[խմբագրել]

  1. (3862) Աղեկյան
  2. (3963) Փարաջանով
  3. (4802) Խաչատուրյան

Առաջին 30 աստերոիդները[խմբագրել]

  1. Սերես (այժմ ունի գաճաճ մոլորակի կարգավիճակ)
  2. Պալաս
  3. Ջունո
  4. Վեստա
  5. Աստրեա
  6. Հեբե
  7. Իրիս
  8. Ֆլորա
  9. Մետիս
  10. Հիգեա
  11. Պաթենոպե
  12. Վիկտորիա
  13. Էգերիա
  14. Իրենե
  15. Էվնոմիա
  16. Փսիքե
  17. Թետիս
  18. Մելպոմենե
  19. Ֆորտունա
  20. Մեսալիա
  21. Լուտեցիա
  22. Կալիոպե
  23. Թալիա
  24. Ֆեմիս
  25. Ֆոկեա
  26. Պրոզերպինա
  27. Էուտերպե
  28. Բելոնա
  29. Ամֆիտրիտե
  30. Ուրանիա

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. «MPC Archive Statistics»։ http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/ArchiveStatistics.html։ Վերցված է 2010-12-29։ 
  2. «Minor Planet Names»։ http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/MPNames.html։ Վերցված է 2010-11-23։ 
  3. «New study reveals twice as many asteroids as previously believed»։ http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=7925։ Վերցված է 2006-03-28։ 
  4. Krasinsky, G. A.; Pitjeva, E. V.; Vasilyev, M. V.; Yagudina, E. I. (July 2002). «Hidden Mass in the Asteroid Belt». Icarus 158 (1): 98-105. doi:10.1006/icar.2002.6837. http://adsabs.harvard.edu/abs/2002Icar..158...98K. 
  5. Chapman, C. R., Morrison, D., & Zellner, B. (1975). «Surface properties of asteroids: A synthesis of polarimetry, radiometry, and spectrophotometry». Icarus 25: 104-130. 
  6. McSween Jr., Harry Y.։ Meteorites and Their Parent Planets։ 0-521-58751-4։ 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]