Շիրակի մարզ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Շիրակ
Քարտեզ
դիրքը Հայաստանում
դիրքը Հայաստանում
Կառավարություն
Մարզկենտրոն Գյումրի
Մարզպետ Ֆելիքս Ցոլակյան
Մարզի կազմավորման թիվը՝ ապրիլի 12, 1995
Տարածաշրջանները Ախուրյանի շրջան
Արթիկի շրջան
Անիի կամ Մարալիկի շրջան
Ամասիայի շրջան
Աշոցքի շրջան
Քաղաքային համայնքների թիվ 3
Գյուղական համայնքների թիվ 116
Գյուղական բնակավայրերի թիվ 127
ՎիՃակագրություն
Տարածք
 - Ընդհանուր

2681 կմ²
Բնակչություն
 - (01.12.2011)
 - խտություն

282.3 հզ.[1]
Հապավումներ
 - Փոստային ինդեքս
 - ISO 3166-2
 - FIPS 10-4



Կայք: shirak.gov.am

Շիրակը Հայաստանի հյուսիս-արևմուտքում գտնվող մարզ է, Գյումրի մարզկենտրոնով։ Պետական սահմանով արևմուտքից սահմանակից է Թուրքիային, հյուսիսից՝ Վրաստանին, արևելքից սահմանակից է՝ ՀՀ Լոռու մարզին և հարավից՝ ՀՀ Արագածոտնի մարզին։ Գտնվում է Հայ Առաքելական Եկեղեցու Շիրակի թեմի հովվապետության ներքո (առաջնորդարանը՝ քաղաք Գյումրիում), սակայն մարզի տարածքում կան զգալի թվով կաթոլիկ հայեր, ինչպես նաև կաթոլիկ գյուղեր։

Աշխարհագրություն[խմբագրել]

Մարզի տարածքում են գտնվում Արփի լիճ-ջրամբարը, Ախուրյանի ջրամբարի հայկական հատվածը և Մանթաշի ջրամբարը։ Շիրակի մարզի կենտրոնական և հարավային հատվածում տարածվում է Շիրակի դաշտը, իսկ հյուսիսային շրջանում՝ Աշոցքի սարահարթը, միաժամանակ Շիրակի մարզում են տարածվում Փամբակի, Բազումի լեռնաշղթաների, Եղնախաղի, Ջավախքի, Արագածի լեռնազանգվածների մի մասը։

Շիրակի մարզը հայտնի է տուֆի, պեմզայի, կրաքարի հանքերով։

Տարածքը մի ընդարձակ բնապատմական տարածաշրջան է։ Նրա զգալի մասը գտնվում է Թուրքիայի ներկայիս տարածքում՝ Կարսի սարավանդում։ Շիրակը զբաղեցնում է ՀՀ տարածքի հյուսիսարևմտյան մասը և գտնվում է հյուսիսային լայնության 40˚25° - 41˚10° ու արևելյան երկայնության 43˚25° - 44˚11° միջև։ Նրա ձգվածությունը հյուսիսից հարավ կազմում է մոտ 75 կմ, իսկ Խարկով-Սառնաղբյուր բնակավայրերը միացնող գծից մինչև Արագած հրաբխային սարավանդի հարավային դարափուլն է՝ Վրաստանի և մեր հանրապետությունների պետական սահմանը։ Արևմտյան սահմանը Հայաստանի Հանրապետության և Թուրքիայի պետական սահմանն է, արևելյանը՝ Ջավախքի և Արագածի հրաբխային լեռնավահանների ջրաբաժանով անցնող գիծ։ Տարածքի ամենաբարձր կետը Արագածի լեռնագագաթն է՝ 4090մ բարձրությամբ, իսկ ամենացածրը՝ Ախուրյան գետի հովիտը՝ Խարկով բնակավայրի մոտ (1400մ)։ Շիրակի մարզը Հայաստանի Հանրապետության 10 մարզերից մեկն է։ Ստեղծվել է 1995թ.՝ նախկին 5 վարչական շրջանների (Ախուրյան, Արթիկ, Աշոցք, Ամասիա) և հանրապետական ենթակայության երկու քաղաքների (Գյումրի և Արթիկ) միավորմամբ: Մարզը զբաղեցնում է 2.5 հազ. քառ. կմ մակերես՝ ՀՀ տարածքի 8,3%-ը, բնակչությունը՝ շուրջ 360 հազ.մարդ, որը կազմում է ՀՀ բնակչության ընդհանուր թվի գրեթե 10%-ը։ Մարզի աշխարհագրական դիրքը պետության ներսում ծայրամասային է։ Ընկած է Հայաստանի Հանրապետության ծայր հյուսիս-արևմուտքում՝ Ախուրյան գետի ավազանում։ Հյուսիսից սահմանակից է Վրաստանին, արևմուտքիցª Թուրքիային, արևելքեից և հարավից՝ ՀՀ Լոռու և Արագածոտնի մարզերին։ Մեծ է մարզի տարանցիկ նշանակությունը։ Նրա տարածքով են անցնում անդրկովկասյան նշանակության Երևան-Գյումրի-Թբիլիսի, Թբիլիսի-Գյումրի-Կարս երկաթուղիները, Երևան-Գյումրի-Բավրա-Ախալքալաք և Գյումրի-Կարս ավտոխճուղիները։ Հարավային Կովկասում քաղաքական իրադարձությունների բարենպաստ զարգացման դեպքում հիշյալ ճանապարհները կլրացնեն արևմուտք-արևելք և հյուսիս-հարավ միջազգային հաղորդակցության ուղիների միասնական ցանցը և կդառնան ՏՐԱՍԵԿԱ համակարգի բաղադրիչ մասը։ Ըստ ավանդության՝ Շիրակ անունը կապվում է Շարա անվան հետ։ Շիրակ է կոչվել պատմական Հայաստանի Այրարատ նահանգի գավառներից մեկը, որը զբաղեցրել է ավելի ընդարձակ տարածք, քան ներկայիս Շիրակի մարզն է։ Այն առաջին հերթին աչքի է ընկել հացահատիկի մշակությամբ և անասնապահությամբ։ Ըստ գիտական տվյալների՝ Շիրակի անվանումն առաջացել է ք.ա. VIII դ.՝ գավառում հաստատված կիմերա-սկյութական ՙՍիրակ՚ կամ ՙՇիրակ՚ ցեղանունից: Չորրորդ դարից սկսած՝ գավառը պատկանել է Կամսարական նախարարական տանը, իսկ VIII դ. անցել է Բագրատունիներին։ IX-XI դդ. Շիրակն ապրել է տնտեսական և մշակութային վերելք՝ հասնելով իր զարգացման բարձրակետին։ X դ. վերջին այն դարձել է հայկական վերահաստատված թագավորության ոստանը, որտեղ և գտնվում էր հռչակավոր Անի մայրաքաղաքը։ Բագրատունյաց թագավորության կործանումով՝ XI դ. սկսած՝ Շիրակը ևս, ինչպես և ամբողջ Հայաստանը, ընկնում է օտարերկրյա տիրապետության տակ։ Իրար են հաջորդում օտար նվաճողները՝ բյուզանդացիները, թուրք-սելջուկները, թաթար-մոնղոլները, թուրքմեն վաչկատուն ցեղերը, Սեֆյան Իրանը, Օսմանյան Թուրքիան։ Հարաբերական խաղաղության հաստատվեց XIX դ. սկզբներին, երբ Արևելյան Շիրակն ամբողջ Արևելյան Հայաստանի հետ մեկտեղ միացվեց Ռուսաստանին։ 1837թ. հնագույն Կումայրի գյուղի հարևանությամբ հիմնադրվեց Ալեքսանդրապոլ բերդաքաղաքը (ի պատիվ Ալեքսանդրա կայսրուհու), որը դարձավ 1849թ. կազմված Ալեքսանդրապոլի գավառի (Երևանի նահանգի կազմում) վարչական կենտրոնը։ Գավառը տնտեսական զարգացում ապրեց։ Դեռևս 1820-30թթ. Արևմտյան Շիրակից, Կարինից ու Կարսից հազարավոր հայ ընտանիքներ հաստատվեցին Արևելյան Շիրակում։ 1873թ. մարդահամարի տվյալներով այստեղ հաշվվում էր 120 գյուղ՝ շուրջ 100 հազ. բնակչությամբ։ Դարավերջին (1898թ.) Շիրակ հասավ երկաթուղին։ Ալեքսանդրապոլը վերածվեց կարևոր տրանսպորտային հանգույցի՝ Թիֆլիսի, Կարսի և Երևանի միջև։ Նկատելի վերելք ապրեցին գավառի գյուղատնտեսությունը, արհեստագործությունը, մշակութային կյանքը։ Գավառի վարչական սահմանների փոփոխություն տեղի ունեցավ 1920-21թթ.։ Արևմտյան Շիրակը Կարսի մարզի և Սուրմալուի գավառի հետ միասին անցավ Թուրքիային։ Հայ-թուրքական պետական, հետևապես և Շիրակի գավառի արևմտյան սահման ճանաչվեց Ախուրյան գետը։ Շիրակը որպես մեկ ամբողջական վարչական միավոր՝ Լենինականի (մինչև 1924թ.՝ Ալեքսանդրապոլի) գավառ, մնաց մինչև 1930թ. երբ հանրապետությունում գավառները վերացան և պահպանվեցին վարչական շրջանի վերածված նախկին գավառամասերը (գավառակները): Լենինականի գավառում դրանք 7-ն էին՝ Ախուրյանի, Արթիկի, Անիի, Աշոցքի, Ամասիայի, ինչպես նաև Սպիտակի և Թալինի։ Վարչական շրջանները և հանրապետական ենթակայության քաղաքները՝ որպես պետական վարչական կառավարման ինքնուրույն տարածքային միավորներ, իրենց գոյությունը պահպանեցին մինչև 1995թ., երբ ՀՀ վարչատարածքային բաժանման մասին նոր օրենքով վերացվեցին վարչական շրջաններն ու հանրապետական ենթակայության քաղաքները, և երկրում հաստատվեց վարչատարածքային բաժանման երկաստիճան համակարգ՝ բաղկացած 10 վարչական մարզերից, մարզին հավասարեցված Երևան քաղաքից և 980 գյուղական ու քաղաքային համայնքներից։ Շիրակի մարզի ընդհանուր մակերեսը կազմում է մոտ 2700 կմ2։ Գյուղատնտեսական տեսակետից Շիրակը հացահատիկի, տեխնիկական մշակաբույսերի խոշոր արտադրող է, կայուն կերային բազա անասնապահության զարգացման համար։ Ռելիեֆը թեև չի դասվում բնական ռեսուրսների շարքին, սակայն այն հիմքն է, որի վրա ձևավորվում է բնական ռեսուրսների զգալի մասը։ Ռելիեֆային պայմանները մի դեպքում կարող են նպաստավոր լինել, իսկ մի այլ դեպքում՝ դժվարացնել այդ ռեսուրսների յուրացումն ու արդյունավետ օգտագործումը, մանավանդ լեռնային երկրներում, որտեղ ռելիեֆը աչքի է ընկնում իր կառուցվածքային բազմազանությամբ։ Մարզը ռելիեֆի առումով կարելի է բաժանել երկու մասի։ Հրաբխային, որն ընդգրկում է Ջավախք-Աշոցքի տարածաշրջանը, իր մեջ ընդգրկելով Ջավախքի և Եղնախաղի լեռնավահանները, Չլդրի լեռները և Աշոցքի սարավանդը։ Մյուս մասը կարելի է համարել ծալքաբեկորավոր, որն իր մեջ է ներառում Շիրակի ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթան ու Շիրակի դաշտը։ Մարզի տարածքով հոսող խոշոր գետը Ախուրյանն է, որի միայն վերին հոսքի շրջանն է անցնում բուն տարածքով, միջին հոսքի շրջանում այն սահմանային է։ Մարզի տարածքում են գտնվում Ախուրյանի համակագին պատկանող Ցողամարգ, Իլլի, Կարկաչուն գետակները։ Մարզի միակ լիճը Արփան է՝ 22 կմ2 մակերեսով, ունի տեկտոնահրաբխային կառուցվածք։ Կլիմայական պայմանների առումով մարզում տիրապետում է բարեխառն լեռնային կլիման։ Այն աչքի է ընկնում տեղումների առատությամբ (700 մմ), զով ամառներով, խստաշունչ ու տևական ձմեռներով։ Հունվարյան միջին ջերմաստիճանը -9,8˚ է, այստեղ է գրանցվել ՀՀ բացարձակ նվազագույն ջերմաստիճանը՝ -46˚։

ՄԱՐԶԻ ԱԳՐՈԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼԻՐԻ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ[խմբագրել]

Մինչև 1980-ական թվականների վերջերը Շիրակի մարզն իր տնտեսական զարգացման մակարդակով և արտադրական ներուժով հանրապետությունում երկրորդ տեղն էր գրավում՝ զիջելով միայն Երևան քաղաքին։ Ստեղծվել և հաջողությամբ զարգանում էր բազմաճյուղ արդյունաբերությունը, որտեղ առաջատար էին թեթև արդյունաբերության, մեքենաշինության և սննդի արդյունաբերության ճյուղերը։ Գյուղատնտեսության ճյուղային կառուցվածքում առանձնանում էին հացահատիկի մշակությունը, կարտոֆիլագործությունը, բանջարաբուծությունը և կաթնատու անասնապահությունը։ Հանրապետությունում մարզն աչքի ընկնող տեղ է գրավում ոչ միայն գյուղատնտեսության բնական ռեսուրսներով, այլև հացահատիկի և անասնապահական մթերքների և դրանց վրա հիմնված սննդի արդյունաբերության արտադրանքի ծավալներով, գյուղատնտեսական աշխատանքների մեքենայացման մակարդակով, գյուղտեխնիկայով և մասնագիտական կադրերի ապահովվածությամբ։ Ընթացիկ տասնամյակում մարզի արդյունաբերական համալիրում տիրապետող գործընթացներն իրենց բովանդակությամբ չեն տարբերվում ամբողջ հանրապետության բնորոշ գործընթացներից։ Դրանով հանդերձ այստեղ առկա են յուրահատկություններ, որոնք որոշակի հետք են թողնում մարզի տնտեսական զարգացման վրա և պահանջում են առանձնահատուկ մոտեցում։ Ներկայիս բնութագրական ցուցանիշներն են՝ գյուղատնտեսության գլխավոր արտադրամիջոցով, հողային ռեսուրսներով ապահովված լինելը։ Մարզի ընդհանուր տարածքի ավելի քան 60%-ը գյուղատնտեսական նշանակության հողերն են։

Աղյուսակ 1

Վարելահողեր 92570 Բազմամյա տնկարկներ 555 Խոտհարքներ 16896 Արոտներ և այլն 158052 Անտառներ 1154 Ընդամենը 269227

Մարզի վարելահողերի, բազմամյա տնկարկների, մասամբ նաև խոտհարքների արդյունավետ օգտագործման անհրաժեշտ պայման է արհեստական ոռոգումը։ Մարզի տարածքի առավել նպաստավոր ռելիեֆային պայմաններ ունեցող մասում՝ հիմնականում Շիրակի դաշտում, ստեղծված է բավականին հզոր ոռոգող համակարգ, որը բաղկացած է տարբեր մեծության 9 ջրամբարներից (ընդհանուր տարողությունն է՝ 673,1մլն/մ3), 163.9 կմ երկարությամբ մայր ջրանցքից, 300,1 կմ երկարությամբ միջհամայնքային ջրանցքներից, ինչպես նաև ներհամայնքային ջրատարներից ու ոռոգման ցանցերից։ Այդ ամենը հնարավորություն է տալիս ոռոգել 29,1 հազ. հա հողատարածություն։ Ներկայումս փաստացի ոռոգվում է 26 հազ. հա, բացի այդ՝ ցածր է ոռոգելի հողերի ջրապահովվածության աստիճանը։ Ոռոգման նպատակով օգտագործվող ջրի 50%-ը կորչում է ջրանցքների, ջրատարների ու ոռոգման ցանցերի անսարքության և աշխատանքների կազմակերպման ծայրաստիճան ցածր մակարդակի պատճառով։ Մասնավորապես չի կիրառվում ոռոգման ժամանակասանդղակ, իսկ ոռոգման ներտնտեսային համակարգերը, որ ժամանակին ստեղծվել էին արտադրության կենտրոնացման բարձր մակարդակ ունեցող 110 պետական և կոլեկտիվ տնտեսություններում՝ միջտնտեսական և այլ գյուղատնտեսական կազմակերպություններին բավարարելու համար, հարմար չեն հարյուր հազարներով հաշվվող մանր գյուղացիական տնտեսական կարիքներ հոգալու համար։ Ինչ վերաբերում է ագրոարդյունաբերական (ագրոպարենային) համալիրի արտադրական-կազմակերպական կառուցվածքին, ապա այն ունի հետևյալ պատկերը [3].

Գյուղացիական տնտեսություններ 26,610 Գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններ 3 Սննդի, վերամշակող արդյունաբերության, առևտրի, սպասարկումների, շինարարական և տրանսպորտային ձեռնարկություններ և կազմակերպություններ 60 Արտոնագիր ունեցող տարբեր բնույթի գործունեություն իրականացնող տնտեսվարող սուբյեկտներ և անհատ ձեռներեցներ 104

Հողի սեփականաշնորհումը, կոլտնտեսությունների, խորտնտեսությունների, միջտնտեսային և այլ պետական տնտեսությունների լուծարումը, անցումը շուկայական հարաբերություններին սկզբնական շրջանում հանգեցրին ամբողջ ճյուղի տնտեսական-արտադրական ցուցանիշների կտրուկ վատթարացմանը։ Էական փոփոխություններ է կրել ցանքատարածությունների կառուցվածքը, ցանքաշրջանառությունից հանվել են շաքարի ճակնդեղի, ծխախոտի, կտավատի, խիստ կրճատվել են կերային մշակաբույսերի ցանքատարածությունները։ Դրանց փոխարեն ավելացվել են հացահատիկի, կարտոֆիլի, բանջարեղենի ցանքատարածությունները։ Նկատվել է գյուղատնտեսական արտադրության և համախառն բերքի ծավալների կրճատում։ Ավելի նկատելի է եղել բերքատվության անկումը, որն արդյունք էր արտադրության լարվածության նվազման։ Վերջինս որոշակիորեն դրսևորվում է այնպիսի երևույթների մեջ, ինչպիսին են բույսերի մշակութային ագրոկանոնների անբավարար կիրառումը, օգտագործող պարարտանյութերի ու քիմիկատների ծավալների կրճատումը, մշակովի հողերի բերքատվության անկումը, տեսակային սերմերի օգտագործման սահմանափակումը և այլն։ Նկատելիորեն վատացել է վարելահողերի օգտագործման ցուցանիշը։ Յուրաքանչյուր տարի օգտագործումից դուրս է մնում շուրջ 10 հազ. հա հողատարածություն, այսինքն՝ դրանց գրեթե 12%-ը։ Այդ երևույթը հատկապես մեծ չափերի է հասնում լեռնային և սակավաբնակ գյուղերում, որոնց թիվը 26 է։ Այդ գյուղերում չեն օգտագործվում 4000 հա վարելահող, 2000 հա խոտհարք, 10000 հա արոտավայր։ Սկզբնական շրջանում էական կորուստներից չխուսափեց նաև անասնապահությունը։ 1991-96թթ. ընթացքում խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը կրճատվեց 28 հազարով, խոզերինը՝ 19 հազարով, ոչխարներինը՝ 132 հազարով։ Գրեթե ամբողջությամբ վերացավ թռչունների մայրական հոտը։ Ճյուղի կայունացման որոշ միտումներ նկատվեցին 1996թ.-ից սկսած։ Բայց դրանք դեռևս շոշափելի արդյունք չեն տալիս։ Կայունացումը հատկապես դանդաղ էր ընթանում ոչխարաբուծության, խոզաբուծության և թռչնաբուծության ոլորտում։ Մարզի ագրոպարենային համալիրի կարևոր բաղադրիչն է սննդի և գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման արդյունաբերությունը։ Ներկայումս գործում է այս ճյուղին պատկանող 20 արդյունաբերական ձեռնարկություն, այդ թվում՝ Գյումրու, Աշոցքի, Անիի, Ամասիայի և Ախուրյանի կաթի ու կաթնամթերքի գործարաններ, Գյումրու մսի պահածոների կոմբինատը, գարեջրի և ածիկի գործարանը, հրուշակեղենի ֆաբրիկան, ՙՀաց՚ արտադրական միավորումը՝ 3 հացի գործարաններով, Արթիկի հացի գործարանը, հացընդունման և պտուղաբանջարեղենի ու կարտոֆիլի մթերման և իրացման ձեռնարկություններ։ Մարզում սննդամթերքի արտադրությամբ և տեղական գյուղատնտեսական հումքի վերամշակմամբ զբաղվում են նաև լիցենզիա ունեցող հարյուրից ավելի տնտեսվարող սուբյեկտներ և անհատ ձեռներեցներ, որոնք թողարկում են ալյուր, ոչ ոգելից խմիչքներ, հաց ու հացաբուլկեղեն, օղի, կաթնամթերք, մսամթերք, մակարոնեղեն։ Այս ոլորտում նույնպես առկա են ամբողջ հանրապետությանը բնորոշ դժվարություններ։ Շատ ցածր է արտադրական հզորությունների օգտագործման աստիճանը, բարդություններ կամ հումքի ձեռքբերման ու ներկրման, ինչպես նաև պատրաստի արտադրանքի իրացման հետ կապված, անբավարար տեխնիկական զինվածությունը, ցածր է թողարկվող արտադրանքի որակը, որը արտադրանքը դարձնում է ոչ մրցունակ։

ՏԱՐԱԾՔԻ ԲԱՐՁՐԱՉԱՓԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ[խմբագրել]

Շիրակի մարզի ռելիեֆի կարևոր ցուցանիշներից են (գյուղատնտեսական օգտագործման առումով) բացարձակ և հարաբերական բարձրությունները։ Բարձրաչափությունն ազդում է մարդու արտադրական գործունեության վրա, քանի որ ըստ բարձրության փոխվում են բնական համալիրները և բնական ռեսուրսները։ Բարձրաչափական քարտեզը հնարավորություն է ընձեռում ուսումնասիրել ռելիեֆի արտաքին տեսքը, նրա բնորոշ գծերը, բարձրությունների տարբերությունները և լեռնագրական սահմանագիծը։ Տարբեր բարձրաչափական կետերում տարբեր է գյուղատնտեսական մեքենաների աշխատանքի ինտենսիվությունը, համապատասխանաբար տարբեր է նաև նրանց արտադրողականությունը և վառելիքի ծախսը։ Այսպես, մեքենաների քարշային առանձնահատկությունները գործառապես կախված են բարձրաչափական կետերից։ Յուրաքանչյուր 100մ բարձրանալիս շարժիչի հզորությունն իջնում է մոտավորապես 1%-ով։ Վրաց գիտնականների ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ 2000 մ բարձրության վրա գազատու շարժիչի հզորությունը իջնում է մոտ 22-23%-ով, դիզելային շարժիչներինը՝ 19%-ով։ Ծովի մակարդակից մինչև 1000 մ բարձրություններում տրակտորի աշխատանքի պայմանները լավագույնն են։ Նման տեղամասում օգտագործվում են այն տրակտորները, որոնց բազային մոդելներն ունեն համապատասխան կարգավորող շարժիչ։ 1000 մ-ից բարձր վայրերում նոսրացած մթնոլորտի պայմաններում շարժիչի հզորությունն ընկնում է։ Նման բարձրություններում աշխատող տրակտորների հզորությունը պահպանելու նպատակով լրացուցիչ դրվում են մղիչ կամ փոխարինող ձկանային գլխիկներ, որոնք օժտված են բարձր սեղմումով։ Շիրակի մարզում բարձրությունների տարբերությունների պատճառով առանձնացվում են հետևյալ բարձրաչափական գոտիները, որոնք գյուղատնտեսական արտադրության համար ունեն որոշակի բնական պայմաններ։ Այդ գոտիները հիմնականում համընկնում են վերընթաց լանդշաֆտային գոտիներին։ 1. Հարթ տարածքներ (Շիրակի դաշտ)՝ 1400-1600 մետր բացարձակ բարձրությամբ: Այս գոտին աչքի է ընկնում հարթ մակերևույթով, որտեղ էրոզիոն երևույթներն արտահայտված են բավականին թույլ: Նման տարածքները օգտագործվում են հացահատիկային, տեխնիկական և բանջարաբոստանային մշակաբույսերի համար: Գոտին ոռոգվում է և գյուղատնտեսական մշակաբույսերի զարգացման համար ունի լավագույն պայմաններ: 2. Նախալեռնային մեղմաթեք սարավանդներ՝ 1600-1800 մետր բարձրությամբ։ Դրանք բնութագրվում են ռելիեֆի ձևերի մեղմությամբ, աստիճանակերպությամբ, էրոզիոն երևույթներն արտահայտված են միջին ուժգնությամբ։ Գոտին հողագործության զարգացման համար ունի լավ պայմաններ։ 3. Միջին բարձրության փոքրաթեք տարածքներ՝ 1800-2250 մետր բարձրությամբ։ Գոտին համընկնում է հողագործության շրջանների հետ և գլխավորապես տարածվում է հրաբխային սարավանդներում և նախալեռներում։ Հողագործության տեսակետից սա առավել յուրացված է և աչքի է ընկնում հացահատիկային մշակաբույսերի զարգացման նպաստավոր պայմաններով։ 4. Մերձբարձրլեռնային տարածքներ (2250-2500 մ). անցումային ենթագոտի է՝ միջին բարձրության գոտուց դեպի բարձրալեռնային գոտի։ Ունի բավարար պայմաններ հողագործության զարգացման համար և օգտագործվում է անասնապահության զարգացման համար՝ որպես խոտհարք։ 5. Բարձրլեռնային գոտին գտնվում է ծովի մակարդակից 2500 մ-ից բարձր նիշերում։ Գոտու համար բնորոշ են ինքնատիպ բնական պայմանները, որոնք նպաստավոր են անասնապահության զարգացման համար՝ իբրև ամառային արոտավայրեր։ Շիրակի մարզի տարածքը մինչև 2000 մետր բարձրությունը բաժանել ենք 200 մետրական, իսկ 2000-մ-ից բարձր վայրերը՝ 250-ական մետր բարձրաչափական գոտիների և կատարել քարտեզաչափական հաշվարկներ՝ 1։100000 մասշտաբի քարտեզի պահանջներով։ Ցածրադիր գոտին զբաղեցնում է 1400-2000 մ բարձրությունները (1271,8 կմ2), իսկ այն տարածքները, որոնք գտնվում են 2000 մ և ավելի բարձրության վրա, գրավում են 1408,5 կմ2 մակերես։ Մշակովի բուսականության տարածումը և գնահատումը ըստ բարձրաչափական ոլորտի (բարձրությունը ծովի մակարդակից՝ մ-ով). Լեռնային երկրներում կուլտուրական բուսականության տարածման գործում գոյություն ունի որոշակի օրինաչափություն, որն արտահայտվում է նրա վերընթաց գոտիական բաշխվածությունը։ Վարից վեր փոխվում է կուլտուրական և վայրի բուսականության ինչպես կազմը, այնպես էլ գեոքիմիական հատկանիշները։ Այդ փոփոխություններն արտահայտված են ոչ միայն քանակապես, այլ նաև որակական տեսակետից։ Տարածքում նույնիսկ 5-10 կմ-ի սահմաններում բուսականության կազմը կարող է կտրուկ փոփոխվել։

Մակերևույթի թեքություններ[խմբագրել]

Լեռնային երկրներում կիրառական-աշխարհագրական ուսումնասիրությունների ժամանակ հատուկ նշանակություն է տրվում մակերևույթի թեքությունների քարտեզագրմանը։ Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի տեղաբաշխումը պլանավորելիս ըստ ռելիեֆի առանձին տարրերի մանրակրկիտ ուսումնասիրվում են լեռնալանջերը։ Մակերևույթի թեքությունների մեծությունը ռելիեֆի հիմնական որակական հատկանիշն է, որով և պայմանավորված է հոսող ջրերի շարժման արագությունը, էրոզիոն պոտենցիալը, գյուղատնտեսական մեքենաների և տրակտորների հնարավոր օգտագործման աստիճանը։ Մակերևույթի թեքություններով են պայմանավորված նաև հողային ծածկույթի բնույթը, միկրոկլիմայական պայմանները, որոնք որոշում են լանջերի յուրացման հնարավորությունները։ Տարբեր թեքության պայմաններում տարբեր են ջրամատակարարման եղանակները։ Թեքությունների նույնիսկ մի քանի աստիճան մեծացման դեպքում որոշակիորեն փոխվում են ոռոգման ջրի չափաքանակները։ Հողերի հնարավոր և արդյունավետ մեքենայական մշակումն առաջին հերթին պայմանավորված է մակերևույթի թեքություններով։ Շիրակի մարզում գյուղատնտեսության տարբեր ճյուղերի կազմակերպման նպատակներից ելնելով՝ հողօգտագործման գոտում սահմանազատել և գնահատել ենք մակերևույթի հետևյալ խմբերը՝ մինչև 3˚, 3-7˚, 7-12˚, 12-20˚, 20-30˚, 30˚ և բարձր։ Մեր կազմած մակերևույթի թեքությունների քարտեզի հետ միաժամանակ ներկայացվում է գյուղատնտեսական հանդակների քարտեզը (նկար 2)։ Շիրակի մարզի տարածքում սահմանազատել և գնահատել ենք հետևյալ տեղանքները. 1. Հարթ տեղանքներ. կազմում են Շիրակի մարզի տարածքի մինչև 51,3%-ը, նման թեքություններ ունեն Շիրակի դաշտը, Աշոցքի գոգավորության հարթահատակ մասերը։ Տարածքի գյուղատնտեսական կազմակերպման առավել նպաստավոր պայմաններ ունեն լեռնատափաստանային և մարգագետնատափաստանային լանդշաֆտները։ Գյուղատնտեսական հանդակների մեքենայական մշակման համար պայմանները նպաստավոր են, բավականին բարձր է դրանց արտադրողականությունը։ Էրոզիոն երևույթները թույլ են արտահայտված։ Մինչև 3˚ մակերևույթի թեքություններ ունեցող տարածքներն ունեն լավագույն պայմաններ՝ գյուղատնտեսական ճյուղերի զարգացման համար։ Թույլ թեքության տեղանքներ. գրավում են Շիրակի մարզի տարածքի 35%-ը։ Այսպիսի թեքության տեղանքներով աչքի են ընկնում Շիրակի դաշտի նախալեռները, Արթիկի, Ամասիայի, Շարայի հրաբխային սարավանդները։ Սրանք հողագործական աշխատանքների համար ոչ մի դժվարություն չեն ներկայացնում, սակայն պահանջում են հողերի ողողման դեմ պայքարի միջոցառումներ։ Այդ նպատակով վարի ժամանակ անհրաժեշտ է նախատեսել հատուկ ագրոտեխնիկական և հողապաշտպան միջոցառումներ։ Թեքության աստիճանի մեծացման հետ գյուղատնտեսական մեքենաների արտադրողականությունը կարող է իջնել 15%-ով, իսկ վառելիքի ծախսը բարձրանալ մինչև 10%։ Շիրակի մարզում փոքրաթեք լանջերում տարածվում են լեռնային տիպիկ և կրազերծված սևահողեր, որոնք հարուստ են օրգանական նյութերով։ Փոքրաթեք տեղանքները գյուղատնտեսական տեսակետից ունեն լավ պայմաններ։ 3. Փոքրաթեք տեղանքներ. գրավում են մարզի տարածքի 10,4%-ը և տարածված են Եղնախաղի, Ջավախքի և Արագածի հրաբխային լեռնավահանների նախալեռներում։ Նշված տարածքներում խիստ սահմանափակ է ժամանակակից գյուղատնտեսական մեքենաների օգտագործման հնարավորությունը, պահանջվում են հատուկ մեքենաներ։ Մակերևույթի թեքությունների այս խմբում նկատվում է էրոզիոն երևույթների ակտիվացում, հողերի մակերեսային ողողում, առաջանում են բազմաթիվ ձորակներ։ 8˚-ից բարձր թեքություններ ունեցող մակերեսները մշակում են լանջի նկատմամբ լայնակի վրայով։ 10-12˚ թեքություն ունեցող լեռնալանջերը համարվում են վարի համար առավելագույն թույլատրելի թեքություններ, որոնցից բարձր հողերի հերկը չի թույլատրվում, որովհետև այս թեքություններից սկսվում է էրոզիոն երևույթների զարգացումը։ 4. Զառիկող լանջեր. զբաղեցնում են մարզի տարածքի 2,1%-ը։ Դրանք տարածված են միջին բարձրության լեռների գոտում։ Այդ թեքություններում հողերի մշակումը բացառվում է։ Զառիկող լանջերի համար անհրաժեշտ է կիրառել արմատական բարելավման աշխատանքներ. առաջին հերթին մակերևութային հոսքի կրճատում և ջրերի արագության նվազեցում, լանջերի արհեստական դարավանդավորում։ Զառիկող լանջերը նպատակահարմար է ներգրավել մարգագետնային ցանքաշրջանառության ոլորտ՝ միաժամանակ կարգավորել անասունների արածեցման պայմանները։ Նշված թեքությունների գյուղատնտեսական օգտագործումը խիստ սահմանափակ է։ 5. Թեք լեռնալաջեր. Շիրակի մարզում գրավում են տարածքի 0,4%-ը և զբաղեցնում Շիրակի լեռնաշղթայի լանջերը, Բազումի և Փամբակի լեռնաշղթաների արևմտյան հատվածը։ Այստեղ բուռն կերպով զարգացած են լանջային մի շարք երևույթներ՝ սողանքներ, փլուզումներ, քարային հոսքեր և այլն։ Այս տարածքները կարելի է օգտագործել միայն արոտային անասնապահության համար։ Սակայն անհրաժեշտ է սահմանել անասունների արածեցման համապատասխան նորմեր, կատարել խոտածածկույթի բարելավում, ինչպես նաև կիրառել հակաէրոզիոն համալիր միջոցառումներ։ 6. Զառիթափ լանջեր. կազմում են տարածքի 0,2%-ը, զբաղեցնում են Շիրակի լեռնաշղթայի, ինչպես նաև գետահովտի լանջերը։ Այդ լանջերի գյուղատնտեսական յուրացման համար պահանջվում են հսկայական ծախսեր։ Բնական երևույթներն այստեղ արտահայտված են բուռն կերպով, լայն տարածում ունեն լեռնային ապարների ելքերը, ժայռերը։ Նման տարածքները կարող են լինել միայն մանր եղջերավոր անասունների արածեցման համար

Մակերևույթի թեքությունների հողերի էրոզացվածությունը հետազոտելու և գնահատելու կարևորագույն գործոններից են։ Այսպիսով, մակերևույթի թեքությունների գյուղատնտեսական կարևոր ցուցանիշներ են, դրանցով հիմնականում կարելի է որոշել հողերի ողողվածության աստիճանը, հետևաբար նաև՝ գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվությունը։ Հետազոտվող տարածքում մակերևույթի թեքությունների ավելացման հետ մեկտեղ մեծանում է հողերի ողողումը, եթե մինչև 5˚ թեքություններում հողերի ողողումը 1մ2 մակերեսից կազմում է 200 գր, ապա 20-30˚ թեքություններում՝ մոտ 1000 գր։ Լեռնատափաստանային և լեռնամարգագետնային գոտիներում, որտեղ հողերը ուժեղ ճմակալված են, և հողերի ողողումն արտահայտված է բավականին թույլ, անգամ 30˚ և ավելի զառիթափ լանջերում հողերի ողողումը լեռնատափաստանային գոտում կազմում է 280գր./մ2, իսկ լեռնամարգագետնային գոտում՝ 120գր./մ2։ Վերջապես, մակերևույթի թեքություններով են պայմանավորված էրոզիոն և սողանքային երևույթները, սելավները, քարացրոնների և փլուզումների առաջացումը, որոնք օժտված են որոշակի շարժունակությամբ։ Այդ երևույթներն առաջին հերթին արտահայտվում են ռելիեֆի ձևերի փոփոխմամբ, որոնք կատարվում են ժամանակի ու տարածության մեջ և դառնում են առավել վտանգավոր զանազան կառույցների, ինչպես նաև տարածքի գյուղատնտեսական յուրացման հետ։ Բերքատվության օրինաչափություններն ի հայտ բերելու նպատակով մակերևույթի թեքությունների և գյուղատնտեսական հանդակների քարտեզների վրա հարթաչափական մեթոդով կատարվել են քարտեզաչափական աշխատանքներ։ Նման աշխատանքներ տարվել են ինչպես ըստ ենթաշրջանների, այնպես էլ ըստ բարձրաչափական գոտիների։ Քարտեզագրական և քարտեզաչափական աշխատանքների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Շիրակի մարզի վարելահողերը մինչև 3˚ թեքություններում զբաղեցնում են 618,35 կմ2, 3-7˚ թեքություններում՝ 25,37 կմ2, 7-12˚ պայմաններում՝ 59,2 կմ2։ Վարելահողերի մյուս մասը տարածվում է 12˚ և ավելի թեքությունների պայմաններում՝ զբաղեցնելով 9,81 կմ2։ Դրանք անհրաժեշտ է օգտագործել որպես կերահանդեր։ Բազմամյա տնկարկները և խոտհարքները հիմնականում տարածվում են մինչև 3˚ թեքություններում, որոնցից առաջիը գրավում է 3,7 կմ2, իսկ երկրորդը՝ 130,4 կմ2 մակերես։ Մշակվող հողատարածությունները, ինչպես ենթադրվում էր, տարածվում են հարթավայրային թույլ թեքության լանջերում։ Մակերևույթի թեքությունների և բերքատվության միջև կա որոշակի կապ։ Այսպես, միևնույն բարձրություններում, սակայն թեք լանջերին, կենսաբանական արդյունավետությունը փոքր է, քան առավել փոքրաթեք լանջերին։ Մակերևույթի թեքությունների մեծացման հետ բուսականության կենսաբանական արդյունավետությունը կտրուկ իջնում է, իսկ խիստ զառիթափ լանջերին այն հավասարվում է զրոյի։ Մակերևույթի թեքությունների գյուղատնտեսական գնահատման քարտեզի օգնությամբ հաշվարկվել են մակերևույթի թեքությունների մակերեսների տարածումն ըստ ենթաշրջանների և բարձրաչափական գոտիների։ Ստացված քանակական տվյալները կարող են օգտակար լինել գյուղատնտեսական տարբեր աշխատանքների պլանավորման և նախագծման համար։ Միևնույն ժամանակ այդ տվյալներն ունեն ինչպես կիրառական, այնպես էլ տեսական լուրջ նշանակություն։

Տնտեսություն[խմբագրել]

Շիրակի մարզի գյուղատնտեսության ճյուղային կառուցվածքում առանձնանում են՝ հացահատիկի մշակումը, կարտոֆիլագործությունը, բանջարաբուծությունը և կաթնատու անասնապահությունը։ 2009 թ. մարզում անասնագլխաքանակը հետևյալ կառուցվածքն է ունեցել՝ խոշոր եղջերավոր կենդանիներ՝ 93.6 հզ, մանր եղջերավոր կենդանիներ՝ 71.6 հզ, խոզեր՝ 10.3 հզ, թռչուններ՝ 250.0 հզ, ձիեր՝ 0.5 հզ։ 2009 թ մարզում արտադրվել է 89 739 տ կարտոֆիլ, 74 648 տ հացահատիկ։

Ղեկավար անձինք[խմբագրել]

Շիրակի մարզի մարզպետներն եղել.

Գործող փոխմարզպետներն են՝ Սեյրան Պետրոսյանը և Հարություն Արշակյանը[2]։

Շիրակի մարզի մարզպետարանը գտնվում է Գյումրի քաղաքի Գարեգին Նժդեհ 16 հասցեում։ Իսկ հեռախոսահամարն է. (0312) 2-26-10։

Շիրակի մարզից մեծամասնական ընտրակարգով ընտրված գործող պատգամավորներն են.

Շիրակի մարզի տեսարժան վայրերը[խմբագրել]

Շիրակի շրջանը հարուստ է տեսարժան վայրերով։ Դրանց մասին որոշ տեղեկություններ կարելի է ստանալ կարդալով հետևյալ հոդվածները։


    1rightarrow.png Հիմնական հոդվածներ ՝ Մարմաշենի վանք, Լմպատավանք և Հառիճի վանք


Շիրակի մարզի տարածաշրջանների ընդհանուր բնութագիրը[խմբագրել]

տարածաշրջաններ վարելահողեր քաղաքային համայնքներ գյուղական համայնքներ գյուղական բնակավայրեր բնակչության թիվը 01.01.2008
Ախուրյան 22 868 հա 0 33 35 50.827
Անի 14 824 հա 1(Մարալիկ) 16 19 23.000
Արթիկ 13 149 հա 1(Արթիկ) 23 23 53.105
Ամասիա 14 675 հա 0 19 26 8.285
Աշոցք 9 891 հա 0 25 25 11.027

Ախուրյանի տարածաշրջանի ցուցանիշները ներկայացվելիս հաշվի չի առնվել Գյումրի քաղաքը։

Շիրակի մարզի գյուղական համայնքները[խմբագրել]

Ա-Ի Լ-Մ Ն-Ք
  1. Ազատան
  2. Ալվար - բնակավայրեր՝ Ալվար, Արավետ
  3. Ախուրիկ
  4. Ախուրյան (Շիրակի մարզ)
  5. Աղին (Շիրակի մարզ) - Աղին, Աղին կայարան
  6. Աղվորիկ
  7. Ամասիա (Շիրակի մարզ)
  8. Այգաբաց
  9. Անիավան
  10. Անիպեմզա
  11. Անուշավան
  12. Աշոցք
  13. Առափի
  14. Արդենիս
  15. Արեգնադեմ
  16. Արփենի
  17. Արևիկ (Շիրակի մարզ)
  18. Արևշատ
  19. Բայանդուր
  20. Բանդիվան
  21. Բաշգյուղ
  22. Բավրա
  23. Բասեն (Շիրակի մարզ)
  24. Բենիամին
  25. Բերդաշեն (Շիրակի մարզ) - Բերդաշեն, Պաղակն
  26. Բյուրակն (Շիրակի մարզ)
  27. Գառնառիճ - Գառնառիճ, Եղնաջուր
  28. Գեղանիստ
  29. Գետափ
  30. Գետք
  31. Գոգհովիտ
  32. Գտաշեն - Գտաշեն, Կամխուտ
  33. Գուսանագյուղ
  34. Երազգավորս
  35. Զարիշատ - Զարիշատ, Երիզակ
  36. Զորակերտ - Զորակերտ, Դարիկ
  37. Զույգաղբյուր
  38. Թավշուտ
  39. Թորոսգյուղ
  40. Իսահակյան - Իսահակյան, Բարձրաշեն
  1. Լանջիկ
  2. Լեռնագյուղ
  3. Լեռնակերտ
  4. Լեռնուտ
  5. Լուսակերտ (Շիրակի մարզ)
  6. Լուսաղբյուր (Շիրակի մարզ)
  7. Ծաղկուտ - Ծաղկուտ, Լորասար
  8. Կամո (Շիրակի մարզ)
  9. Կապս
  10. Կառնուտ
  11. Կարմրավան
  12. Կարմրաքար
  13. Կաքավասար
  14. Կրաշեն
  15. Կրասար
  16. Հայկաձոր (Շիրակի մարզ)
  17. Հայկասար
  18. Հայկավան (Շիրակի մարզ)
  19. Հայրենյաց
  20. Հառիճ
  21. Հարթաշեն
  22. Հացիկ (Շիրակի մարզ) - Հացիկ, Հացիկավան(Մայիսյան կայարան)
  23. Հողմիկ
  24. Հոռոմ
  25. Հովիտ
  26. Հովտաշեն
  27. Հովտուն
  28. Հովունի
  29. Ձիթհանքով
  30. Ձորակապ
  31. Ձորաշեն
  32. Ղազանչի
  33. Ղարիբջանյան - Ղարիբջանյան, Ախուրյան կայարան
  34. Մայիսյան (Շիրակի մարզ)
  35. Մարմաշեն
  36. Մեծ Մանթաշ
  37. Մեծ Սարիար
  38. Մեծ Սեպասար
  39. Մեղրաշատ
  40. Մեղրաշեն
  41. Մուսայելյան (Աշոցքի տարածաշրջան)
  1. Նահապետավան
  2. Նոր կյանք (Շիրակի մարզ)
  3. Նորշեն - Նորշեն, Խարկով
  4. Շաղիկ
  5. Շիրակ (գյուղ)
  6. Շիրակավան
  7. Ողջի (Շիրակի մարզ)
  8. Ոսկեհասկ
  9. Պեմզաշեն
  10. Ջաջուռ
  11. Ջաջուռավան
  12. Ջրաձոր
  13. Ջրառատ (Շիրակի մարզ)
  14. Ջրափի
  15. Սալուտ
  16. Սառնաղբյուր
  17. Սարագյուղ
  18. Սարալանջ
  19. Սարակապ
  20. Սարապատ
  21. Սարատակ
  22. Սիզավետ
  23. Սպանդարյան
  24. Վահրամաբերդ
  25. Վարդաղբյուր
  26. Վարդաքար
  27. Տուֆաշեն
  28. Ցողամարգ
  29. Փանիկ
  30. Փոքրաշեն
  31. Փոքր Մանթաշ
  32. Փոքր Սարիար
  33. Փոքր Սեպասար
  34. Քարաբերդ
  35. Քեթի

Լուսանկարներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]