Շիրակի մարզ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
1rightarrow blue.svg Անվան այլ գործածումների համար տես՝ Շիրակ (այլ կիրառումներ)
Շիրակ
Քարտեզ
դիրքը Հայաստանում
դիրքը Հայաստանում
Կառավարություն
Մարզկենտրոն Գյումրի
Մարզպետ Ֆելիքս Ցոլակյան
Մարզի կազմավորման թիվը՝ ապրիլի 12, 1995
Տարածաշրջանները Ախուրյանի շրջան
Արթիկի շրջան
Անիի կամ Մարալիկի շրջան
Ամասիայի շրջան
Աշոցքի շրջան
Քաղաքային համայնքների թիվ 3
Գյուղական համայնքների թիվ 116
Գյուղական բնակավայրերի թիվ 127
ՎիՃակագրություն
Տարածք
 - Ընդհանուր

2681 կմ²
Բնակչություն
 - (01.12.2011)
 - խտություն

282.3 հզ.[1]
Հապավումներ
 - Փոստային ինդեքս
 - ISO 3166-2
 - FIPS 10-4



Կայք: shirak.gov.am
Արփի լիճը գարնան ժամանակ

Շիրակ, Հայաստանի հյուսիս-արևմուտքում գտնվող մարզ, Գյումրի մարզկենտրոնով։ Պետական սահմանով արևմուտքից սահմանակից է Թուրքիային, հյուսիսից՝ Վրաստանին, արևելքից սահմանակից է՝ ՀՀ Լոռու մարզին և հարավից՝ ՀՀ Արագածոտնի մարզին։ Գտնվում է Հայ Առաքելական Եկեղեցու Շիրակի թեմի հովվապետության ներքո (առաջնորդարանը՝ քաղաք Գյումրիում), սակայն մարզի տարածքում կան զգալի թվով կաթոլիկ հայեր, ինչպես նաև կաթոլիկ գյուղեր։

Աշխարհագրություն

1rightarrow.png  Տես նաև Շիրակ (գավառ) 

Մարզի տարածքում են գտնվում Արփի լիճ-ջրամբարը, Ախուրյանի ջրամբարի հայկական հատվածը և Մանթաշի ջրամբարը։ Շիրակի մարզի կենտրոնական և հարավային հատվածում տարածվում է Շիրակի դաշտը, իսկ հյուսիսային շրջանում՝ Աշոցքի սարահարթը, միաժամանակ Շիրակի մարզում են տարածվում Փամբակի, Բազումի լեռնաշղթաների, Եղնախաղի, Ջավախքի, Արագածի լեռնազանգվածների մի մասը։

Շիրակի մարզը հայտնի է տուֆի, պեմզայի, կրաքարի հանքերով։

Մարզը ռելիեֆի առումով կարելի է բաժանել երկու մասի։ Հրաբխային, որն ընդգրկում է Ջավախք-Աշոցքի տարածաշրջանը, իր մեջ ընդգրկելով Ջավախքի և Եղնախաղի լեռնավահանները, Չլդրի լեռները և Աշոցքի սարավանդը։ Մյուս մասը կարելի է համարել ծալքաբեկորավոր, որն իր մեջ է ներառում Շիրակի ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթան ու Շիրակի դաշտը։

Մարզի տարածքով հոսող խոշոր գետը Ախուրյանն է, որի միայն վերին հոսքի շրջանն է անցնում բուն տարածքով, միջին հոսքի շրջանում այն սահմանային է։ Մարզի տարածքում են գտնվում Ախուրյանի համակագին պատկանող Ցողամարգ, Իլլի, Կարկաչուն գետակները։ Մարզի միակ լիճը Արփան է՝ 22 կմ2 մակերեսով, ունի տեկտոնահրաբխային կառուցվածք։

Կլիմայական պայմանների առումով մարզում տիրապետում է բարեխառն լեռնային կլիման։ Այն աչքի է ընկնում տեղումների առատությամբ (700 մմ), զով ամառներով, խստաշունչ ու տևական ձմեռներով։ Հունվարյան միջին ջերմաստիճանը -9,8˚ է, այստեղ է գրանցվել ՀՀ բացարձակ նվազագույն ջերմաստիճանը՝ -46˚։

Մարզի ագրոարդյունաբերական համալիրի բնութագիրը

Մինչև 1980-ական թվականների վերջերը Շիրակի մարզն իր տնտեսական զարգացման մակարդակով և արտադրական ներուժով հանրապետությունում երկրորդ տեղն էր գրավում՝ զիջելով միայն Երևան քաղաքին։

Ստեղծվել և զարգանում էր բազմաճյուղ արդյունաբերությունը, որտեղ առաջատար էին թեթև արդյունաբերության, մեքենաշինության և սննդի արդյունաբերության ճյուղերը։

Գյուղատնտեսության ճյուղային կառուցվածքում առանձնանում էին հացահատիկի մշակությունը, կարտոֆիլագործությունը, բանջարաբուծությունը և կաթնատու անասնապահությունը։

Սակայն 1991-96թթ.-ի ընթացքում խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը կրճատվել է 28 հազարով, խոզերինը՝ 19 հազարով, ոչխարներինը՝ 132 հազարով։ Գրեթե ամբողջությամբ վերացավ թռչունների մայրական հոտը։ 1996 թ.-ից սկսեց աստիճանաբար դանդաղ զարգանալ անասնապահությունը:

Մարզի տարածքի առավել նպաստավոր ռելիեֆային պայմաններ ունեցող մասում՝ հիմնականում Շիրակի դաշտում, ստեղծված է հզոր ոռոգող համակարգ, որը բաղկացած է տարբեր մեծության 9 ջրամբարներից (ընդհանուր տարողությունն է՝ 673,1մլն/մ3), 163.9 կմ երկարությամբ մայր ջրանցքից, 300,1 կմ երկարությամբ միջհամայնքային ջրանցքներից, ինչպես նաև ներհամայնքային ջրատարներից ու ոռոգման ցանցերից։ Այդ ամենը կարող է հնարավորություն տալ ոռոգելու 29,1 հազ. հա հողատարածություն։

Մարզի ագրոպարենային համալիրի կարևոր բաղադրիչն է սննդի և գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման արդյունաբերությունը։ Ներկայումս գործում է այս ճյուղին պատկանող 20 արդյունաբերական ձեռնարկություն, այդ թվում՝ Գյումրու, Աշոցքի, Անիի, Ամասիայի և Ախուրյանի կաթի ու կաթնամթերքի գործարաններ, Գյումրու մսի պահածոների կոմբինատը, գարեջրի և ածիկի գործարանը, հրուշակեղենի ֆաբրիկան, «Հաց» արտադրական միավորումը՝ 3 հացի գործարաններով, Արթիկի հացի գործարանը, հացընդունման և պտուղաբանջարեղենի ու կարտոֆիլի մթերման և իրացման ձեռնարկություններ։

Մարզում սննդամթերքի արտադրությամբ և տեղական գյուղատնտեսական հումքի վերամշակմամբ զբաղվում են նաև լիցենզիա ունեցող հարյուրից ավելի տնտեսվարող սուբյեկտներ և անհատ ձեռներեցներ, որոնք թողարկում են ալյուր, ոչ ոգելից խմիչքներ, հաց ու հացաբուլկեղեն, օղի, կաթնամթերք, մսամթերք, մակարոնեղեն։

Տարածքի բարձրաչափական առանձնահատկությունները և դրանց գյուղատնտեսական գնահատումը

Շիրակի մարզում բարձրությունների տարբերությունների պատճառով առանձնացվում են հետևյալ բարձրաչափական գոտիները, որոնք գյուղատնտեսական արտադրության համար ունեն որոշակի բնական պայմաններ։ Այդ գոտիները հիմնականում համընկնում են վերընթաց լանդշաֆտային գոտիներին։ Դրանք են.

  • Հարթ տարածքներ (Շիրակի դաշտ)՝ 1400-1600 մետր բացարձակ բարձրությամբ: Այս գոտին աչքի է ընկնում հարթ մակերևույթով, որտեղ էրոզիոն երևույթներն արտահայտված են բավականին թույլ: Նման տարածքները օգտագործվում են հացահատիկային, տեխնիկական և բանջարաբոստանային մշակաբույսերի համար: Գոտին ոռոգվում է և գյուղատնտեսական մշակաբույսերի զարգացման համար ունի լավագույն պայմաններ:
  • Նախալեռնային մեղմաթեք սարավանդներ՝ 1600-1800 մետր բարձրությամբ։ Դրանք բնութագրվում են ռելիեֆի ձևերի մեղմությամբ, աստիճանակերպությամբ, էրոզիոն երևույթներն արտահայտված են միջին ուժգնությամբ։ Գոտին հողագործության զարգացման համար ունի լավ պայմաններ։
  • Միջին բարձրության փոքրաթեք տարածքներ՝ 1800-2250 մետր բարձրությամբ։ Գոտին համընկնում է հողագործության շրջանների հետ և գլխավորապես տարածվում է հրաբխային սարավանդներում և նախալեռներում։ Հողագործության տեսակետից սա առավել յուրացված է և աչքի է ընկնում հացահատիկային մշակաբույսերի զարգացման նպաստավոր պայմաններով։
  • Մերձբարձրլեռնային տարածքներ (2250-2500 մ). անցումային ենթագոտի է՝ միջին բարձրության գոտուց դեպի բարձրալեռնային գոտի։ Ունի բավարար պայմաններ հողագործության զարգացման համար և օգտագործվում է անասնապահության զարգացման համար՝ որպես խոտհարք։
  • Բարձրլեռնային գոտին գտնվում է ծովի մակարդակից 2500 մ-ից բարձր նիշերում։ Գոտու համար բնորոշ են ինքնատիպ բնական պայմանները, որոնք նպաստավոր են անասնապահության զարգացման համար՝ իբրև ամառային արոտավայրեր։

Մակերևույթի թեքություններ

Շիրակի մարզի տարածքում սահմանազատում և գնահատում են հետևյալ տեղանքները.

  • Հարթ տեղանքներ — զբաղեցնում են մարզի տարածքի մինչև 51,3%-ը, նման թեքություններ ունեն Շիրակի դաշտը, Աշոցքի գոգավորության հարթահատակ մասերը։
  • Թույլ թեքության տեղանքներ — զբաղեցնում են մարզի տարածքի 35%-ը։ Այսպիսի թեքության տեղանքներով աչքի են ընկնում Շիրակի դաշտի նախալեռները, Արթիկի, Ամասիայի, Շարայի հրաբխային սարավանդները։
  • Փոքրաթեք տեղանքներ — զբաղեցնում են մարզի տարածքի 10,4%-ը և տարածված են Եղնախաղի, Ջավախքի և Արագածի հրաբխային լեռնավահանների նախալեռներում։
  • Զառիկող լանջեր — զբաղեցնում են մարզի տարածքի 2,1%-ը։ Դրանք տարածված են միջին բարձրության լեռների գոտում։
  • Թեք լեռնալաջեր — զբաղեցնում են մարզի տարածքի 0,4%-ը: Այդպիսի թեքության տեղանքներ են Շիրակի լեռնաշղթայի լանջերը, Բազումի և Փամբակի լեռնաշղթաների արևմտյան հատվածը։
  • Զառիթափ լանջեր — զբաղեցնում են մարզի տարածքի 0,2%-ը: Այդպիսի թեքության տեղանքներ են Շիրակի լեռնաշղթայի և գետահովտի լանջերի մի մասը։

Քարտեզագրական և քարտեզաչափական աշխատանքների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Շիրակի մարզի վարելահողերը մինչև 3˚ թեքություններում զբաղեցնում են 618,35 կմ2, 3-7˚ թեքություններում՝ 25,37 կմ2, 7-12˚ պայմաններում՝ 59,2 կմ2։ Վարելահողերի մյուս մասը տարածվում է 12˚ և ավելի թեքությունների պայմաններում՝ զբաղեցնելով 9,81 կմ2։ Դրանք անհրաժեշտ է օգտագործել որպես կերահանդեր։

Բազմամյա տնկարկները և խոտհարքները հիմնականում տարածվում են մինչև 3˚ թեքություններում, որոնցից առաջիը գրավում է 3,7 կմ2, իսկ երկրորդը՝ 130,4 կմ2 մակերես։ Մշակվող հողատարածությունները, ինչպես ենթադրվում էր, տարածվում են հարթավայրային թույլ թեքության լանջերում։

Տնտեսություն

Շիրակի մարզի գյուղատնտեսության ճյուղային կառուցվածքում առանձնանում են՝ հացահատիկի մշակումը, կարտոֆիլագործությունը, բանջարաբուծությունը և կաթնատու անասնապահությունը։ 2009 թ. մարզում անասնագլխաքանակը հետևյալ կառուցվածքն է ունեցել՝ խոշոր եղջերավոր կենդանիներ՝ 93.6 հզ, մանր եղջերավոր կենդանիներ՝ 71.6 հզ, խոզեր՝ 10.3 հզ, թռչուններ՝ 250.0 հզ, ձիեր՝ 0.5 հզ։ 2009 թ մարզում արտադրվել է 89 739 տ կարտոֆիլ, 74 648 տ հացահատիկ։

Ղեկավար անձինք

Շիրակի մարզի մարզպետներն եղել.

Գործող փոխմարզպետներն են՝ Սեյրան Պետրոսյանը և Հարություն Արշակյանը[2]։

Շիրակի մարզի մարզպետարանը գտնվում է Գյումրի քաղաքի Գարեգին Նժդեհ 16 հասցեում։ Իսկ հեռախոսահամարն է. (0312) 2-26-10։

Շիրակի մարզից մեծամասնական ընտրակարգով ընտրված գործող պատգամավորներն են.

Շիրակի մարզի տեսարժան վայրերը

Շիրակի շրջանը հարուստ է տեսարժան վայրերով։ Դրանց մասին որոշ տեղեկություններ կարելի է ստանալ կարդալով հետևյալ հոդվածները։


    1rightarrow.png Հիմնական հոդվածներ՝ Մարմաշենի վանք, Լմպատավանք և Հառիճի վանք


Շիրակի մարզի տարածաշրջանների ընդհանուր բնութագիրը

տարածաշրջաններ վարելահողեր քաղաքային համայնքներ գյուղական համայնքներ գյուղական բնակավայրեր բնակչության թիվը 01.01.2008
Ախուրյան 22 868 հա 0 33 35 50.827
Անի 14 824 հա 1(Մարալիկ) 16 19 23.000
Արթիկ 13 149 հա 1(Արթիկ) 23 23 53.105
Ամասիա 14 675 հա 0 19 26 8.285
Աշոցք 9 891 հա 0 25 25 11.027

Ախուրյանի տարածաշրջանի ցուցանիշները ներկայացվելիս հաշվի չի առնվել Գյումրի քաղաքը։

Շիրակի մարզի գյուղական համայնքները

Ա-Ի Լ-Մ Ն-Ք
  1. Ազատան
  2. Ալվար - բնակավայրեր՝ Ալվար, Արավետ
  3. Ախուրիկ
  4. Ախուրյան (Շիրակի մարզ)
  5. Աղին (Շիրակի մարզ) - Աղին, Աղին կայարան
  6. Աղվորիկ
  7. Ամասիա (Շիրակի մարզ)
  8. Այգաբաց
  9. Անիավան
  10. Անիպեմզա
  11. Անուշավան
  12. Աշոցք
  13. Առափի
  14. Արդենիս
  15. Արեգնադեմ
  16. Արփենի
  17. Արևիկ (Շիրակի մարզ)
  18. Արևշատ
  19. Բայանդուր
  20. Բանդիվան
  21. Բաշգյուղ
  22. Բավրա
  23. Բասեն (Շիրակի մարզ)
  24. Բենիամին
  25. Բերդաշեն (Շիրակի մարզ) - Բերդաշեն, Պաղակն
  26. Բյուրակն (Շիրակի մարզ)
  27. Գառնառիճ - Գառնառիճ, Եղնաջուր
  28. Գեղանիստ
  29. Գետափ
  30. Գետք
  31. Գոգհովիտ
  32. Գտաշեն - Գտաշեն, Կամխուտ
  33. Գուսանագյուղ
  34. Երազգավորս
  35. Զարիշատ - Զարիշատ, Երիզակ
  36. Զորակերտ - Զորակերտ, Դարիկ
  37. Զույգաղբյուր
  38. Թավշուտ
  39. Թորոսգյուղ
  40. Իսահակյան - Իսահակյան, Բարձրաշեն
  1. Լանջիկ
  2. Լեռնագյուղ
  3. Լեռնակերտ
  4. Լեռնուտ
  5. Լուսակերտ (Շիրակի մարզ)
  6. Լուսաղբյուր (Շիրակի մարզ)
  7. Ծաղկուտ - Ծաղկուտ, Լորասար
  8. Կամո (Շիրակի մարզ)
  9. Կապս
  10. Կառնուտ
  11. Կարմրավան
  12. Կարմրաքար
  13. Կաքավասար
  14. Կրաշեն
  15. Կրասար
  16. Հայկաձոր (Շիրակի մարզ)
  17. Հայկասար
  18. Հայկավան (Շիրակի մարզ)
  19. Հայրենյաց
  20. Հառիճ
  21. Հարթաշեն
  22. Հացիկ (Շիրակի մարզ) - Հացիկ, Հացիկավան(Մայիսյան կայարան)
  23. Հողմիկ
  24. Հոռոմ
  25. Հովիտ
  26. Հովտաշեն
  27. Հովտուն
  28. Հովունի
  29. Ձիթհանքով
  30. Ձորակապ
  31. Ձորաշեն
  32. Ղազանչի
  33. Ղարիբջանյան - Ղարիբջանյան, Ախուրյան կայարան
  34. Մայիսյան (Շիրակի մարզ)
  35. Մարմաշեն
  36. Մեծ Մանթաշ
  37. Մեծ Սարիար
  38. Մեծ Սեպասար
  39. Մեղրաշատ
  40. Մեղրաշեն
  41. Մուսայելյան (Աշոցքի տարածաշրջան)
  1. Նահապետավան
  2. Նոր կյանք (Շիրակի մարզ)
  3. Նորշեն - Նորշեն, Խարկով
  4. Շաղիկ
  5. Շիրակ (գյուղ)
  6. Շիրակավան
  7. Ողջի (Շիրակի մարզ)
  8. Ոսկեհասկ
  9. Պեմզաշեն
  10. Ջաջուռ
  11. Ջաջուռավան
  12. Ջրաձոր
  13. Ջրառատ (Շիրակի մարզ)
  14. Ջրափի
  15. Սալուտ
  16. Սառնաղբյուր
  17. Սարագյուղ
  18. Սարալանջ
  19. Սարակապ
  20. Սարապատ
  21. Սարատակ
  22. Սիզավետ
  23. Սպանդարյան
  24. Վահրամաբերդ
  25. Վարդաղբյուր
  26. Վարդաքար
  27. Տուֆաշեն
  28. Ցողամարգ
  29. Փանիկ
  30. Փոքրաշեն
  31. Փոքր Մանթաշ
  32. Փոքր Սարիար
  33. Փոքր Սեպասար
  34. Քարաբերդ
  35. Քեթի

Լուսանկարներ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ