Խատուտիկ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Խատուտիկ
Խատուտիկ
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Բաժին Ծածկասերմեր
Դաս Երկշաքիլավորներ
Կարգ Աստղածաղկավորներ
Ընտանիք Բարդածաղկավորներ
Ցեղ Խատուտիկ
Լատիներեն անվանում
Taraxacum
Հայերեն տարանուններ

Ակլատիզ, խմբաբա, խտուտ,
խտուտիկ, կռաբանջար,
պուպու, քոչի խոտ

Տիպիկ ներկայացուցիչներ

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում

ITIS 36199
NCBI 49743
EOL 49106

IPNI11243


Խատուտիկ (լատ.՝ Taraxacum, officinalis) բարդածաղկավորների (Asteraceae) ընտանիքին պատկանող բույսերի ցեղ։

Հայկական տարանունները՝ ակլատիզ, խմբաբա, խտուտ, խտուտիկ, կռաբանջար, պուպու, քոչի խոտ, մինչև 15 սմ բարձրության բազմամյա կոճղարմատավոր խոտաբույս է։

Կենսաբանական նկարագիր[խմբագրել]

Խատուտիկի տերևները բազմաթիվ են, կանաչ, նշտարաձև կամ երկարավուն, ատամնավոր եզրերով։ Ծաղկաբույլը զամբյուղ է, ծաղիկները լեզվակաձև, վառ դեղին։ Սերմիկները թխավուն են կամ գորշ, բնորոշ սպիտակ փուփուլով, որի օգնությամբ քամու միջոցով սերմերը պարաշյուտի նման թռչում, տարածվում են ամենուր. ծլունակությունը պահպանում 10 - 12 տարի։ Բույսը սկսում է ծաղկել մայիս-հուլիսին, իսկ պտուղները հասունանում են օգոստոսին։ Աշնանը խատուտիկը նորից է ծաղկում, մոլախոտ է, աճում այգիներում, ցանքերում, խամահողերում, արոտավայրերում, մարգագետիններում և այլուր, հաճախ տալով հոծ բուսուտներ։ Բույսը լավ է աճում չափավոր խոնավ և հարուստ հողերում։

Անվան ծագում[խմբագրել]

«Տարաքսակում» անունը ունի հունական ծագում, որը նշանակում է հանգստացնող։ «dandelion» նաև նշանակում է առյուծի ատամ (dent of lion) Ըստ Կ. Ա. Տիմիրյազևի, եթե խատուտիկի բոլոր սերմերը աճեին, ապա կարճ ժամանակում կծածկեին ողջ երկրագունդը։

Քիմիական բաղադրությունը[խմբագրել]

Արմատը պարունակում է տրիտերպենային միացություններ, մինչև 40% ինուլին, մինչև 3% կաուչուկ, ճարպայուղ, որը պարունակում է գլիցերիդներ, դառը գլիկոզիդ տարաքսացին, խեժ, կալիումական և կալցիումական աղեր։ Կաթնահյութը պարունակում է լակտուցերոլ, կաուչուկ, խոլին, ասպարագին, սապոնիններ, օրգանական թթուներ, խեժ, իսկ տերևները ճարպ, պարաքսանթին, կարոտինոիդներ, A , B,, B2, С, РР վիտամիններ, խոլին, թիրոզին, քիմիական տարրերից՝ երկաթ, կալցիում, մանգան, ֆոսֆոր։

Կիրառություն[խմբագրել]

Մեղրատու է: Խատուտիկի մեղրի նեկտարը դեղին կամ ոսկեգյուն է, սուր հոտով և կծու համով:[1] Խատուտիկի որոշ տեսակների արմատներում պարունակվում է կաուչուկ: Խատուտիկի 2 տեսակ՝

  • (Taraxacum koksaghyz)
  • (Taraxacum hybernum), նախկինում մշակում էին որպես կաուչուկատու բույս: Կան նոր առաջարկներ դրանց աճեցման համար:[2]

Տեսակներ[խմբագրել]

Common dandelion (Taraxacum officinale in Finnish voikukka).jpg
Taraxacum albidum2.jpg
Որոշ տեսակներ

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Ватолин Д. О мёде и не только о нём // Наука и жизнь. — 2008. — № 11. — С. 122.
  2. Американцы тянут серийную резину из русских одуванчиков

Աղբյուրներ[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]