Արարատի մարզ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
1rightarrow.png  Տես նաև Արարատ (այլ կիրառումներ) 
Արարատ
Քարտեզ
դիրքը Հայաստանում
դիրքը Հայաստանում
Կառավարություն
Մարզկենտրոն Արտաշատ
Մարզպետ Արամայիս Գրիգորյան
Մարզի կազմավորման թիվը՝ ապրիլի 12, 1995[1]
Տարածաշրջանները Արարատի շրջան
Արտաշատի շրջան
Մասիսի շրջան[1]
Քաղաքային համայնքների թիվ 4[1]
Գյուղական համայնքների թիվ 93[1]
Գյուղական բնակավայրերի թիվ 94[1]
ՎիՃակագրություն
Տարածք
 - Ընդհանուր |
 - Ցամաք
 - Ջուր

2,096[1] կմ² |
2,010 կմ²
 կմ²,
Բնակչություն
 - (01.01.2002)
 - խտություն

311,400[1]
148.6/կմ² 
Հապավումներ
 - Փոստային ինդեքս
 - ISO 3166-2
 - FIPS 10-4

0601-0823
AM.AR
AM02
Կայք: ararat.gov.am

Արարատը Հայաստանի մարզերից մեկն է։ Մարզկենտրոնը Արտաշատ քաղաքն է։ Տարածքը 2096 կմ² է։

Արարատի մարզը գտնվում է Հայսատանի Հանրապետության հարավ-արևմուտքում։ Հյուսիս-արևմուտքից սահմանակից է Արմավիրի մարզին, հյուսիսից՝ Երևանին ու Կոտայքի մարզին, արևելքից Գեղարքունիքի և Վայոց Ձորի մարզերին, հարավից՝ Ադրբեջանի մասը կազմող Նախիջևանին, իսկ հարավ-արևմուտքից Թուրքիաին։

Բնական պայմանները[խմբագրել]

Արարատի մարզի հարավ-արևմտյան եզրին զուգահեռ 6-13 կմ լայնությամբ ընկած է Արարատյան հարթավայրի հարավ-արևելյան մասը։ Հյուսիսում Երանոսի լեռնաշղթան է։ Հյուսիսային սահմանն անցնում է Ազատ և դրա վտակ Գողթ գետերով։ Հյուսիս-արևելքում Գեղամա լեռնաշղթայի հարավ-արևմտյան հատվածն է։ Արևելքում Մժկատար լեռներն են, որից արևմուտք ընկած է Դահնակի լեռնաշղթան. սրանից էլ հարավ գտնվում է Ուրծի լեռնաշղթան։ Մարզի կենտրոնում Երախի լեռներն են, Կոտուց, Խոսրովասար լեռնագագաթները և այլ լեռնազանգվածներ։

Տարածքի ամենացածր կետը հարավում է՝ Արաքսի հունի մոտ՝ 801 մ։ Ամենաբարձր կետը հյուսիս-արևելքում գտնվող Սպիտակասար լեռնագագաթն է՝ 3555,7 մ։

Տարածքի միայն մոտ 30%-ն է հարթավայրային։

Մարզի խոշոր գետերն են Արաքսը, Հրազդանը, Ազատը, Վեդին։ Համեմատաբար փոքր գետերից են Արածոն, Չորասու հեղեղատարը, Ազատի ու Վեդիի վտակները՝ Քաջառուն (Դարբանդ), Խոսրովը, և այլն։ Արարատյան հարթավայրով անցնող գետերը ունեն ոռոգիչ նշանակություն։ Ազատի վրա Լանջազատ գյուղի մոտ կառուցված է Զովաշենի ջրամբարը և համանուն ՀԷԿ-ը։

Արարատի մարզում տարածված են ՀՀ-ում առկա բոլոր 8 լանդշաֆտային գոտիները։ Ցածրադիր շրջաններից մինչև բարձրադիր շրջաններ դրանք հաջորդում են իրար այս հերթականությամբ. անապատային, կիսաանապատային, չոր տափաստանային, տափաստանային, լեռնաանտառային, մերձալպյան, ալպյան, ձյունամերձ։ Բայց սրանցից հիմնականներն են կիսաանապատային (Արարատյան հարթավայրում), չոր տափաստանային (միջին բարձրության լեռներում), ալպյան (Գեղամա լեռնաշղթայի լանջերին)։

Պայմանավորված Հայկական լեռնաշխարհի լեռնային մակերևույթով՝ այս ամբողջ տարածաշրջանում՝ այդ թվում Արարատի մարզում, կլիման ենթակա է վերընթաց գոտիականության։ Մասնավորապես այս մարզում առկա են ՀՀ-ում տարածված կլիմայի 8 տիպերից 6-ը, որոնք հարթավայրային շրջաններից մինչև լեռնային շրջաններ իրար հաջորդում են հետևյալ հաջորդականությամբ.

  • չոր խիստ ցամաքային
  • չոր ցամաքային
  • չափավոր ցամաքային
  • բարեխառն
  • ցուրտ լեռնային
  • ձյունամերձ

Արարատի մարզում տարեկան միջին ջերմաստիճանը ցածրադիր և բարձրալեռնային շրջանների միջև տատանվում է +10°C-ի և -2°C-ի միջև։ Հունվարյան միջին ջերմաստիճանն է այդ շրջաններում համապատասխանաբար -6°C և -12°C, հուլիսյան ջերմաստիճանը՝ +26°C և +8°C, միջին տարեկան տեղումները՝ 200մմ և 1000մմ։ Ցածրադիր շրջաններում դիտված բացարձակ առավելագույն և նվազագույն ջերմաստիճաններն են -33°C և +42°C, ընդ որում վերջինս Հայկական լեռնաշխարհում դիտարկված բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճանն է և այն գրանցվել է Արարատյան հարթավայրի հարավ-արևելքում։ Ընդհանուր առմամբ Արարատի մարզը աչքի է ընկնում կլիմայի չորությամբ։

Տնտեսություն[խմբագրել]

Արարատ կոնյակի, գինու, օղու կոմբինատ
Արարատ կոնյակի, գինու, օղու կոմբինատ

Արարատի մարզը տնտեսապես ՀՀ ամենազարգացած մարզերից է, հատկապես կարևոր է մարզի գյուղատնտեսական նշանակությունը։ Ունենալով Արարատյան դաշտի մի մեծ հատված՝ մարզը տալիս է ՀՀ գյուղատնտեսական արտադրանքի զգալի մասը։ Առավել զարգացած է երկրագործությունը։ Հիմնական պտղատու այգիներն են խաղողի, ծիրանի, դեղձի այգիները, մշակվում են նաև կեռաս, սալոր, խնձոր, տանձ և այլն։ Մարզի հիմնական մշակաբույսերն են ձմերուկ, սեխ, լոլիկ, վարունգ, լոբի, սիսեռ, կանաչ պղպեղ, սմբուկ, ցորեն։ Երկրագործությունը 90 տոկոսով ոռոգովի է։ Այդ նպատակով օգտագործվում է ինչպես գետերի ջրերը՝ իրենց ջրանցքներով, այնպես էլ արտեզյան հորերի ջրերը։ Լեռնային հատվածներում զարգացած է նաև անասնապահությունը՝ հիմնականում ոչխարաբուծություն, ավելի քիչ՝ խոշոր եղջերավոր անասնապահություն։ Արարատի մարզի արդյունաբերությունում, կարևոր տեղ ունի լեռնահանքային արդյունաբերությունը։ Արարատ քաղաքի մոտ արդյունահանվում է տրավերտին, կրաքար, ավազ, մարզի այլ հատվածներում նույնպես կան տրավերտինի, ավազի, մարմարի, բազալտի հանքեր։ Կան հանքային ջրեր։ Մետաղական հանածոների արդյունաբերական պաշարներ չկան։ Շատ մեծ է սննդի արդյունաբերության նշանակությունը։ Գոյություն ունեն մի շարք գործարաններ, որոնք զբաղվում են մարզում արտադրված գյուղմթերքի վերամշակմամբ՝ մուրաբաների, բնական հյութերի, պահածոների, տոմատի մածուկների արտադրությամբ։

Մարզը նաև ալկոհոլային խմիչքների արտադրության առանցքային կենտրոններից է։ Հիմնական արտադրատեսակներն են կոնյակ, գինի, օղի։ Զբոսաշրջային խոշոր կենտրոն է Խոր Վիրապի վանական համալիրը։

Պատմամշակութային հուշարձաններ[խմբագրել]

Խոր Վիրապ վանական համալիր
Ուրցաձոր, Հովհաննես Կարապետի վանք

Արարատի մարզի պատմամշակութային հուշարձաններից են Լուսառատ գյուղից 1.6կմ հյուսիս-արևմուտք գտնվող բլուրների վրա տեղադրված Խոր Վիրապ վանական համալիրը և Արտաշատ հնավայրը, Դվին հնավայրը՝ Հնաբերդ և Վերին Արտաշատ գյուղերի միջև ընկած բլրի վրա, Տափի բերդ-ամրոցը եկեղեցիով ( որը կոչվում է Գևորգ Մարզպետունու անունով)՝ Ուրցաձոր գյուղից 6-6.8 կմ հյուսիս-արևելք, Հավուց Թառ վանական համալիրը՝ Գառնի գյուղից 2.8-3.4 կմ արևելք, XII դարի Սուրբ Կարապետ վանքը՝ Լանջառ գյուղից 5.7-6.3 կմ արևմուտք-հյուսիս-արևմուտք, Կաքավաբերդը (Գեղիի կամ Քեղիի բերդ)՝ Գառնի գյուղից 12.3-13 կմ արևելք-հարավ-արևելք, Աղջոց վանքը՝ Գառնի գյուղից 6.1-6.5 կմ արևելք-հարավ-արևելք։

Բնակավայրեր[խմբագրել]

Քաղաքներ[խմբագրել]

  1. Արտաշատ
  2. Արարատ
  3. Մասիս
  4. Վեդի

Գյուղեր[խմբագրել]

Ararat marz.jpg
  1. Աբովյան (գյուղ)
  2. Ազատաշեն
  3. Ազատավան (գյուղ)
  4. Այգավան
  5. Այգեզարդ
  6. Այգեպատ
  7. Այգեստան
  8. Այնթափ
  9. Ավշար
  10. Արալեզ
  11. Արարատ
  12. Արաքսավան
  13. Արբաթ
  14. Արգավանդ
  15. Արմաշ (Արարատի մարզ)
  16. Արևաբույր
  17. Արևշատ
  18. Բաղրամյան
  19. Բարձրաշեն
  20. Բերդիկ
  21. Բերքանուշ
  22. Բյուրավան
  23. Բուրաստան
  24. Գեղանիստ
  25. Գետազատ
  26. Գետափնյա
  27. Գինեվետ
  28. Գոռավան
  29. Դալար
  30. Դաշտավան
  31. Դաշտաքար
  32. Դարակերտ
  33. Դարբնիկ
  34. Դեղձուտ
  35. Դիմիտրով
  36. Դիտակ
  37. Դվին
  38. Եղեգնավան
  39. Երասխ
  40. Զանգակատուն
  41. Զորակ
  42. Լանջազատ
  43. Լանջանիստ
  44. Լանջառ
  45. Լուսաշող
  46. Լուսառատ
  47. Խաչփառ
  48. Կանաչուտ
  49. Հայանիստ
  50. Հնաբերդ
  51. Հովտաշատ
  52. Հովտաշեն
  53. Ղուկասավան
  54. Մասիս
  55. Մարմարաշեն
  56. Մխչյան
  57. Մրգանուշ
  58. Մրգավան
  59. Մրգավետ
  60. Նարեկ
  61. Նիզամի
  62. Նշավան
  63. Նոյակերտ
  64. Նորաբաց
  65. Նորամարգ
  66. Նորաշեն
  67. Նոր Խարբերդ
  68. Նոր Կյանք
  69. Նոր Կյուրին
  70. Նոր ուղի
  71. Շահումյան
  72. Շաղափ
  73. Ոսկետափ
  74. Ոստան
  75. Պարույր Սևակ (գյուղ)
  76. Ջրահովիտ
  77. Ջրաշեն
  78. Ռանչպար
  79. Սայաթ-Նովա
  80. Սիս
  81. Սիսավան
  82. Սիփանիկ
  83. Սուրենավան
  84. Վանաշեն
  85. Վարդաշատ
  86. Վարդաշեն
  87. Վերին Արտաշատ
  88. Վերին Դվին
  89. Տափերական
  90. Ուրցալանջ
  91. Ուրցաձոր
  92. Փոքր Վեդի
  93. Քաղցրաշեն

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Ս.Հ. Հարությունյան (2003)։ Հայաստանի Հանրապետության Վարչատարածքային Բաժանումը (Առ 01.01.2003 թ.)։ Երևան: Տիգրան Մեծ հրատարակչություն։ ISBN 9994100009։ 
  • Հայաստանի սովետական հանրագիտարան Երևան 1987 թ.