Խաղող
| Խաղող | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
||||||||||
| Գիտական դասակարգում | ||||||||||
|
||||||||||
| Լատիներեն անվանում | ||||||||||
| Vitis L. | ||||||||||
|
Խաղող, խաղողազգիների ընտանիքի բույսերի ցեղ, իսկ նրա ողկույզները հասած վիճակում քաղցր հատապտուղներ են: Խաղողի հայրենիքը Առաջավոր Ասիան է: Հայտնի է մոտ 70 տեսակ:
Բուսաբանական նկարագրություն [խմբագրել]
Խաղողի մատերին անվանում են խաղողի վազ: Խաղողի սերմը ծլելուց հետո առաջին տարին փոքր մատ է տալիս: Նրա տերևների բողբոջներից մյուս տարում նոր երկար, լավ զարգացած մատեր են աճում, այնուհետ հաջորդ տարում յուրաքանչյուր բողբոջ ավելի նվազ մատեր է տալիս, որոնք աշնանը չորանում են մինչ իրենց բողբոջը, այնպես որ այդ մատից մնում է միայն ստորին հանգույցը՝ կարճեցված մատ: Կարճեցված մատի միակ բողբոջը մյուս վեգետացիոն շրջանում զարգացնում է հզոր երկար մատեր, որոնցից արդեն կարճ մատեր են աճում: Երկար մատերը ծաղկում և բերք են տալիս, իսկ կարճերը՝ ոչ: Մշակաբույսի մոտ մատերի երկար ու կարճ հերթափոխումը չի նկատվում շնորհիվ խաղողի կարճ հատմանը և այն ծաղկում ու բերք է տալիս ամեն տարի:
Ծաղիկները մանր են, ծաղկաբույլ են կազմում (բարդ վրձին). Կախված ծաղկում արական և իգական մասնաբաժնից նրանց զարգացածության աստիճանից առանձնացվում են ծաղիկների հետևյալ երեք տեսակները՝ իսկական-իգական, արական, երկսեռ, ֆունկցիոնալ արական, ֆունկցիոնալ իգական: Խաղողի մոտ վերջին երեք տեսակները հիմնականն են: Երկսեռ տեսակի ծաղիկը հատկանշական է ընտանի տեսակների համար:
Պտուղներ — գնդիկանման կամ ձվանման հատապտուղներ, կազմում են քիչ կամ շատ ցանցառ (սակավ խիտ) ողկույզներ. Հատապտուղների գունավորումը տեսակից կախված տատանվում է (դեղին, կանաչավուն, մուգ-կապույտ, մանուշակագույն, սև և այլն):
Բուսաբանական դասակարգում [խմբագրել]
Vitis ցեղը ներկայացված է 70 տեսակներով և բաժանվում է երկու ենթացեղի. Euvitis Planch և Muscadinia Planch: Euvitis Planch ենթացեղին են պատկանում 68 տեսակ, որոնք բաժանվում են 3 խմբի:
- եվրոպա-ասիական;
- ամերիկյան;
- արևելա-ասիական:
Վավիլովը առանձնացրեց խաղողի ծագման և նրան մշակաբույս դարձնելու հետևյալ հիմնական կենտրոնները:
- միջինասիական, որ ներառում է Հյուսիս-Արևմտյան Հնդկաստան, Աֆղանստան, Տաջիկստան, Ուզբեկստան, Արևմտյան Տյան-Շան;
- Առաջավորասիական, որ ներառում է ներքին Փոքր Ասիան, Անդրկովկասը, Իրանը և Թուրքմենստանի լեռնային մասը: Այս տարածաշրջանում խաղողը ներկայացված է ընտանի և վայրի տեսաների հսկա բազմազանությամբ:
Եվրոպա-ասիական խմբին է պատկանում մեկ տեսակ Vitis vinifera L.:
