Հայկ Քոթանջյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաքական գիտության Հայաստանի ասոցիացիայի Նախագահ դոկտոր Հայկ Քոթանջյանը

Հայկ Սարգսի Քոթանջյան (ծնվ.` 1945 թ., Գյումրի, նախկինում` Լենինական), հայ ռազմական դիվանագետ, ՀՀ ՊՆ Ազգային ռազմավարական հետազոտությունների ինստիտուտի (ԱՌՀԻ) հիմնադիր-պետ։ Նախնիները XIX դարում եկել են Կարս և հետո Ալեքսանդրապոլ` Էրզրումից /Հասանղալա/ և Սասունից /Քաղկիկ-Դավթի բերդ/:

Հայկ Քոթանջյանը (ձախից), դեսպան Թաթուլ Մարգարյանը, ՀՀ պաշտպանության նախարար Սերժ Սարգսյանը ԱՄՆ-ի պաշտպանության նախարար Դոնալդ Ռամսֆելդի (թիկունքով) հետ հանդիպման ժամանակ, Պենտագոն, 2005 թ.

Նա Հայաստանում "ազգային ավտանգության քաղաքագիտության" դպրոցի հիմնադիրն է,[1] անվտանգության քաղաքակրթական վերլուծությունների գծով քաղաքական գիտությունների դոկտոր է (Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահին կից Կառավարման ակադեմիա, Մոսկվա, 1992), Հակատերորիզմի գծով գիտական փորձագետ (ԱՄՆ Պաշտպանաության ազգային համալսարան, Վաշինգտոն, 2004 թ.), ՀԱՊԿ գիտական-փորձագիտական խորհրդի անդամ։[2] Հայկ Քոթանջյանը ՀՀ ԶՈՒ գեներալ-մայոր է, ունի Արտակարգ Դեսպանորդի ու Լիազոր Նախարարի դիվանագիտական կարգ։

Հայկ Քոթանջյանը 1982-1983 թ.թ. մի տարի ու կես տևողությամբ գործուղման ընթացքում, ԽՄԿԿ Գլխավոր քարտուղար Լ. Բրեժնևի մահից հետո, հանդիսանալով ԽՄԿԿ ԿԿ-ի Դեսպանորդ-Խորհրդական, ծառայել է որպես Աֆղանստանում խորհրդային քաղաքականության ռազմավարական վերագնահատմամբ զբաղվող մշտական հանձնաժողովի համադասող: ԽՄԿԿ ԿԿ դեսպանորդ-խորհրդականների խորհրդի կազմում Քոթանջյանը մասնակցել է նոր քաղաքականության այնպիսի զգայուն բաժինների մշակմանը, ինչպիսին է մոջահեդների կազմակերպություններին համագործակցությանը հակելու մեթոդաբանությունը: Հայկ Քոթանջյանին` փիլիսոփայական գիտությունների 37-ամյա թեկնածուին, որը պատերազմի էր գործուղվել Հայաստանի կոմկուսի կենտկոմի գիտության բաժնի վարիչի տեղակալի պաշտոնից, հանձնարարվել էր Աֆղանստանի պատմության մեջ առաջին Գիտությունների ազգային ակադեմիայի նախագծի մշակման և ստեղծման համադասումը:[3][4]

ՀԱՊԿ գիտական-փորձագիտական խորհրդի անդամ, գեներալ-մայոր դոկտոր Հայկ Քոթանջյանը (ձախից) և ՀԱՊԿ Գլխավոր քարտուղար Նիկոլայ Բորդյուժան
Գեորգիյան ասպետներ` Հայկ Քոթանջյանի պապի պապ Յուզբաշի Մելքոնն ու պապ Արարատ Ավոյանը

Դոկտոր Հայկ Քոթանջյանը ՀՀ ՊՆ ԱՌՀԻ-ին կից գործող Քաղաքագիտության և միջազգային հարաբերությունների գծով դոկտորական աստիճաններ շնորհող 056 մասնագիտական խորհրդի հիմնադիր նախագահն է։

Նա Հայկական բանակում առաջին անգամ ստեղծել է՝

  • ՀՀ ՊՆ առաջին Ռազմական քաղաքականության բաժինը (1992 թ.), որը հետագայում կերպափոխել է՝ Արտաքին կապերի և ռազմական համագործակցության վարչություն (1996 թ.), եղել է տվյալ կառույցների հիմնադիր ղեկավարը,[5]
  • ՀՀ ազգային անվտանգությանը վերաբերող ռազմավարական տրամաչափի առաջին՝ "ՀՀ ռազմական քաղաքականության հիմքեր. Ազգային անվտանգության ռազմաքաղաքական տեսանկյունը" հեղինակային մշակումը (1992 թ.),
  • ՀՀ ՊՆ "Հայկական բանակ" ռազմագիտական հանդեսը (1994 թ.),
  • ՀՀ ԶՈՒ ռազմական դիվանագիտության համակարգը՝ զինվորական կցորդությունների ցանցի կազմակերպմամբ (1995-1998 թ.թ.), ստեղծել և ղեկավարել է ԱՄՆ-ում առաջին ՀՀ ռազմական գրասենյակը. հավատարմագրված է եղել է ԱՄՆ Պաշտպանության, Ցամակային զորքերի, Օդուժի և Ռազմածովային ուժերի հետախուզություններում (1998-2002 թթ.),
  • ԱՄՆ-ի Պաշտպանական ազգային համալսարանի Ազգային ռազմավարական հետազոտությունների ինստիտուտում իր գիտական ստաժավորման ընթացքում մշակված նախագծի հիման վրա ՀՀ ՊՆ Ազգային ռազմավարական հետազոտությունների ինստիտուտը /ԱՌՀԻ-ն/ (2003-2006 թթ., Վաշինգտոն - Երևան),
  • ՀՀ ՊՆ ԱՌՀԻ-ի ռազմավարագիտական հետազոտությունների "Աշխատանքային տետրեր" հանդեսը (2007 թ.),
  • ՀՀ ՊՆ համակարգում առաջին ասպիրանտուրան (2007 թ.),
  • Հայաստանի քաղաքական գիտության ասոցիացիան (2011 թ.), որի հիմնադիր-ատենապետն է։[6]

1989 թ. երկրաշարժից տուժած բնակչության տարհանման համամիութենական շտաբում Հ. Քոթանջյանի համադասմամբ կազմակերպվել է երկրաշարժի գոտուց 10 000 ընտանիքների` շուրջ 30 000 մարդու, հիմնականում կանանց ու երեխաների ԽՍՀՄ առողջարաններում և հանգստյան տներում լիարժեք կացարաններով, սննդով, բուժ սպասարկմամբ ու արտագնա դպրոցներում ուսուցմամբ ապահովումը:[7]

Հայկ Քոթանջյանը 1989-90 թվականներին Հայաստանի Կոմկուսի Կենտկոմի առաջին քարտուղարի հատուկ հանձնարարությունների գծով տեսուչ, Հայաստանի Կոմկուսի կենտկոմի անդամ և Գերագույն Խորհրդի պատգամավոր եղած ժամանակ հանդիսանում էր Հայաստանի ղեկավարության համար ղարաբաղյան գործընթացի վերաբերյալ պաշտոնական վերլուծական նյութերի մշակողը:[8]

1991 թվականի ապրիլից մինչև դեկտեմբերի վերջ Մոսկվայում գործող` Մարիուս Յուզբաշյանից, Հայկ Քոթանջյանից և Յուրի Բարսեղովից կազմված գաղտնի Լեռնային Ղարաբաղի վտարանդիական կառավարության կազմում Հայկ Քոթանջյանը կատարել է Արտաքին գործոց նախարարի պարտականությունները: Կառավարությունը գործել է Մոսկվայում մի ժամանակաշրջանում, երբ նոր խորհրդային պայմանագրի հարցով հանրաքվեին Հայաստանի չմասնակցելուն հետևեցին նրա նկատմամբ գործադրված պատժամիջոցները, այդ թվում Մոսկվայում ծավալված ՀԴՊԿ-ի /”ГКЧП СССР”-ի/ պետական հեղաշրջման ժամանակահատվածում: ԼՂ վտարանդիական կառավարությունը օգնել է Հայաստանի, վերջինիս միջոցով նաև Լեռնային Ղարաբաղի ղեկավարությանը, որ նրանք ժամանակին ու ճիշտ կողմնորոշվեն Հայկական ԽՍՀ սահմաններում Անկախության հարցով հանրաքվեի նախապատրաստման ու անցկացման, ինչպես նաև 1991-ի սեպտեմբերին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության անկախության հռչակման ու դեկտեմբերին համապատասխան հանրաքվեի անցկացման գործում: Լեռնային Ղարաբաղի վտարանդիական կառավարության ստեղծումը ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավոր Զորի Բալայանի ու Հայսատանի կառավարությանը կից Լեռնային Ղարաբաղի գծով շտաբի ղեկավար, ներքին գործերի նախարարի պաշտոնակատար Աշոտ Մանուչարյանի կողմից հարկադրված արտակարգ քայլ էր, որը ձեռնարկվեց Հայաստանի և Արցախի ինքնիշխանության ձևավորման ծայրաստիճան անբարենպաստ պայմաններում:

Դոկտոր, գեներալ Քոթանջյանը 2005-2007 թթ. եղել է Հայաստանի Հանրապետության պատմության մեջ առաջին Ազգային անվտանգության ռազմավարական միջգերատեսչական մշակման գիտական ղեկավարը, ինչի հիմքում դրվել է իր կողմից ԱՄՆ Պաշտպանական ազգային համալսարանում մշակված "Հայաստանի ազգային անվտանգության ռազմավարության մշակման հիմունքները Հարավային Կովկասի տարածաշրջանային անվտանգության ճարտարապետության համատեքստում" մենագրությունը /2004-2005 թթ., Վաշինգտոն-Երևան/:

Հայկ Քոթանջյանը 1971 թ., պաշտպանելով Լենիգրադի պետական համալսարանի "Ինժեներական հոգեբանության" և Ձերժինսկու անվան Բարձրագույն ռազմա-ծովային ինժեներական ուսումնարանի "Ավտոմատացված համակարգերի և հուսալիության" ամբիոններում պատրաստված դիպլոմային աշխատանքը, բացարձակ գերազանցությամբ ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի Տեխնիկական կիբեռնետիկայի ֆակուլտետը - եղել է Լենինյան թոշակառու։ Ավարտել է ԽՄԿԿ ԿԿ-ի Հասարակական գիտությունների ակադեմիայի ստացիոնար ասպիրանտուրան` Սոցիալական հոգեբանության ամբիոնում, պաշտպանելով մենեջմենտի հոգեբանության ամերիկյան տեսությունների գծով ատենախոսություն և ստանալով փիլիսոփայական գիտությունների թեկնածուի աստիճան /1981 թ., Մոսկվա/ և ՌԴ Նախագահին կից Կառավարման ռուսաստանյան ակադեմիայի ստացիոնար դոկտորանտուրան` Քաղաքական հետազոտությունների կենտրոնում, ազգային անվտանգության քաղաքագիտության գծով /1990-1992, Մոսկվա/, ԱՄՆ Պաշտպանական ազգային համալսարանը /2003-2004 թթ./, ՌԷՆԴ կորպորացիայի Մագիտրոսական դպրոցի "Պաշտպանական ռազմավարական վերլուծություններ" ծրագիրը /2001 թ., ԱՄՆ/, Ջորջ Մարշալի անվան Անվտանգության ռազմավարական հետազոտութունների եվրոպական քոլեջը /1998 թ., Գերմանիա/։

Դոկտոր, գեներալ Քոթանջյանը եղել է Հարվարդի համալսարանի Քենեդիի անվան Պետական կառավարման դպրոցում հրավիրված հետազոտող (2010 թ.) և ԱՄՆ Պաշտպանական ազգային համալսարանի Ազգային ռազմավարական հետազոտությունների ինստիտուտի Առաջատար հրավիրված պրոֆեսոր (2011 թ.)։ Նա գաղտնի քվեարկությամբ ընտրվել է Ռուսաստանի Դաշնության Ռազմական գիտությունների ակադեմիայի իսկական անդամ (Ազգային անվտանգության և աշխարհաքաղականության բաժանմունք)։ Գեներալ Քոթանջյանը ընտրվել է Ջորջ Մարշալի անվան Անվտանգության ռազմավարական հետազոտութունների եվրոպական քոլեջի լավագույն շրջանավարտ (2008 թ.)։[9]

Դոկտոր, գեներալ-մայոր Հայկ Քոթանջյանը հայերենով, ռուսերենով, անգլերենով և գերմաներենով տպագրված 10 մենագրությունների հեղինակ է։ Նա պարգևատրված է ԽՍՀՄ, ՀՀ, Աֆղանստանի և ԱՄՆ-ի (Legion of Merit) շքանշաններով ու մեդալներով, ինչպես նաև մարտական զենքով։

Դերը «Պերեստրոյկայում»[խմբագրել]

Մի քանի տարի որպես Հայաստանի Մասնագիտական /պրոֆեսիոնալ-տեխնիկական/ կրթության ՀԽՍՀ պետական կոմիտեի նախագահ (նախարարի կարգավիճակով կառավարության անդամ) պաշտոնավարելուց հետո, 1987 թվականին Հ. Քոթանջյանը դարձավ Հրազդանի` ռազմական արդյունաբերության ծանրակշիռ ձեռնարկություններով աչքի ընկնող շրջանի ղեկավար:[10] 1987 թվականի հուլիսին և դեկտեմբերին նա հրապարակայնորեն սկզբունքային հակամարտության մեջ մտավ Հայաստանի Կոմունիստական կուսակցության ղեկավարության հետ,՝ մեղադրելով հայ կոմունիստ ղեկավարներին կոռուպցիան և հովանավորչությունը խթանելու մեջ, սաբոտաժի ենթարկելով Հայաստանի զարգացմանը վարկ բերող` ԽՍՀՄ-ում ծավալված հասարակության արդիականացմանն ողղված բարեփոխումների քաղաքականությունը, որը հայտնի էր «Պերեստրոյկա» (Վերակառուցում) անվանումով:

1988 թ. Հայկ Քոթանջյանի ոչ հրապարակային հրահանգով Հրազդանի արդարադատության մարմինների իրավաբանները հուսալի ծածուկության պայմաններում արձանագրել են Հրազդանի շրջանի Հանքավանի հանգստյան տներում բնակեցված սումգաիթցի փախստականների` Սումգաիթում հայ բնակչության հանդեպ կատարված ցեղասպանական բնույթի հանցագործությունների վկայությունները: Այժմ այդ «Սպիտակ թղթապանակները» գտնվում են Հայաստանի Հանրապետության Դատախազության արխիվում և թերևս Սումգայիթյան ջարդերի վերաբերյալ մասնագիտական մակարդակով միակ համակարգված վկայություններն են: Հայկ Քոթանջյանի նախաձեռնությամբ` ադրբեջանական կողմի հետ բանակցությունների արդյունքում 1989 թ. կատարվել է երեք հազար հրազդանցի ադրբեջանցիների ու բաքվեցի հայերի աննախադեպ խաղաղ փոխանակում` սեփականության ու ֆինանսական շահերի իրավական երկկողմ պաշտպանմամբ:[11][12]

Քոթանջյանի՝ բարեփոխումներին միտված դիրքորոշումը ողջունվեց ԽՍՀՄ մտավոր ազատական շրջանակներում[13] և Մոսկվայում Կոմունիստական կուսակցության բարեփոխական խմբակցության կողմից:[14][15]

«…1987 թվականի Հայաստանի Կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեի պլենումի ժամանակ կուսակցական ղեկավարությունը քննադատության ենթարկվեց կոռուպցիայի և հովանավորչության համար: Կուսակցության շրջկոմի առաջին քարտուղար Հայկ Քոթանջյանը խոսեց «ստվերային տնտեսության», հաշվետվությունների կեղծման և կաշառակերության մասին»:[16]

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. Оганесян Н. Article: "Особая школа: Основоположник армянской военной политологии и политологии национальной безопасности." «Голос Армении» newspaper. 7-31-2010
  2. International Center for Electoral Systems
  3. Тер-Григорьянц Н. «Слово об авторе», Г. Котанджян «Политологические проблемы безопасности: Перестройка СССР - Карабах, Армения, Закавказье – Афганистан». Ер., ИНСИ МО РА, 2009. С. 282-285
  4. Армянский биографический словарь "Кто есть кто". Volume 2. pp. 663-664
  5. Annie Jafalian. Reassessing Security in the South Caucasus: Regional Conflicts and Transformation. Ashgate Publishing, Ltd., Nov 11, 2011. p. XIII
  6. Քաղաքական գիտության Հայաստանի ասոցիացիայի խորհուրդ (Board of the Political Science Association of Armenia)
  7. Станислав Прокопчук “РАЗДЕЛЕННАЯ БОЛЬ”. Киев, 1989, с.с. 43-44.
  8. Հ. Ս. Քոթանջյան, Հայկական «Երկրաշարժը» (կոնֆլիկտաբանական ուրվագծեր): Ե., 1992:
  9. Dr. MG Hayk Kotanjian of Armenia named Marshal Center graduate|JUNE 13, 2008|«A1+» TV
  10. Razmik Panossian. The Armenians: From Kings and Priests to Merchants and Commissars. Columbia University Press; First Edition (May 27, 2006), p. 378
  11. Հ. Ս. Քոթանջյան, Հայկական «Երկրաշարժը» (կոնֆլիկտաբանական ուրվագծեր): Ե., 1992:
  12. Karen Dawisha, Bruce Parrott. Conflict, Cleavage, and Change in Central Asia and the Caucasus. Cambridge University Press, 1997, p. 90
  13. Article: "Non-Entities And Personalities." By Dmitry Kazutin, Moscow News (newspaper). # 6, 1988
  14. "Gha-Ra-Bagh": The Emergence of the National Democratic Movement in Armenia. Wayne State University Press; First edition (September 1996), p. 88
  15. 100 Most Influential People of All Times (Mobi History). Reference 1986
  16. Ronald G. Suny. “LOOKING TOWARD ARARAT: ARMENIA IN MODERN HISTORY”. Indiana University Press (May 22, 1993), p. 197

Որոշ մենագրություններ[խմբագրել]

  • “ETHNIC POLITICS OF CONFLICT. LANDMARKS OF DEFENSE POLICY AND NATIONAL SECURITY OF ARMENIA”. INSS, MOD, ARMENIA, Yerevan, 2010, 762 P.
  • “POLITICAL PROBLEMS OF SECURITY: PERESTROIKA IN THE USSR – KARABAH, ARMENIA, SOUTH CAUCASUS – AFGHANISTAN”. INSS, MOD, Armenia, Yerevan, 2009, 656 p.
  • “BLUEPRINT OF ARMENIA’S NATIONAL SECURITY STRATEGY (APPLIED RESEARCH AND DEVELOPMENT)”, in “GUIDELINES ON DEVELOPING ARMENIAN NATIONAL SECURITY STRATEGY IN THE CONTEXT OF REGIONAL SECURITY ARCHITECTURE”. INSS, MOD, Armenia, Yerevan, 2008, pp. 481–513, 604 p.
  • “GUIDELINES ON DEVELOPING ARMENIAN NATIONAL SECURITY STRATEGY IN THE CONTEXT OF REGIONAL SECURITY ARCHITECTURE”. SNSEE-INSS-NSOOC, NDU, Washington-Yerevan, 2004-2005.
  • H.S, KOTANJIAN. “POLITOLOGISCHE PROBLEME DER IDENTIFIZIERUNG UND REGULUNG DES BEWAFFNETEN KONFLIKTS IN KARABACH: DER EINIGE POLITISCH-RECHTLICHE ASPEKTE DES BERG-KARABACH PROBLEMS” (in German, Frankfurt am Main. 1999.
  • “ЭТНОПОЛИТОЛОГИЯ КОНСЕНСУСА-КОНФЛИКТА. ЦИВИЛИЗАЦИОННЫЙ АСПЕКТ НАЦИОНАЛЬНОЙ БЕЗОПАСНОСТИ”. ФОНД НАЦИОНАЛЬНОЙ И МЕЖДУНАРОДНОЙ БЕЗОПАСНОСТИ. Москва, Луч, , 1992 214 стр. /”ETHNIC POLITICS OF CONSENSUS AND CONFLICT: CIVILIZATION ASPECT OF NATIONAL SECURITY”, in Russian, National and International Security Foundation, Moscow, Louch, 1992, 214 p./.
  • “ОСНОВЫ ВОЕННОЙ ПОЛИТИКИ РЕСПУБЛИКИ АРМЕНИЯ: ЦИВИЛИЗАЦИОННЫЙ АСПЕКТ НЦИОНАЛЬНОЙ БЕЗОПАСНОСТИ”. ОТДЕЛ ВОЕННОЙ ПОЛИТИКИ МО РА, ГАЙК КОТАНДЖЯН, ЕРЕВАН, 1992, 90 СТР. /”PRINCIPLES OF DEFENSE POLICY OF THE REPUBLIC OF ARMENIA: MLITARY-POLITICAL ASPECT OF NATIONAL SECURITY”. MLITARY POLICY DEPARTMENT, BY HAYK KOTANJIAN, In Russian, Yerevan, 1992, 90 p./.
  • “ВВЕДЕНИЕ В ЭТНОПОЛИТОЛОГИЮ КОНСЕНСУСА-КОНФЛИКТА. ТЕОРЕТИКО-МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ПРОБЛЕМЫ ЦИВИЛИЗАЦИОННОГО АНАЛИЗА”. МОСКВА, РОССИЙСКАЯ АКАДЕМИЯ УПРАВЛЕНИЯ, Луч, 1992, 112 стр. /”INTRODUCTION TO THE ETHNIC POLICY OF CONSENSUS-CONFLICT. THEORETICAL-METHODOLOGICAL PROBLEMS OF CIVILIZATION ANALYSIS”. RUSSIAN ACADEMY OF PUBLIC POLICY, In Russian, Moscow, Louch, 1992, 184 p./
  • “ГРАНИ СОГЛАСИЯ-КОНФЛИКТА. ЦИВИЛИЗАЦИОННЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЕОРЕТИЧЕСКОЙ И ПРИКЛАДНОЙ ПОЛИТОЛОГИИ”. РОССИЙСКАЯ АКАДЕМИЯ УПРАВЛЕНИЯ, Москва, Луч, 1991, 184 стр. /“FACETS OF CONSENSUS – CONFLICT. CIVILIZATION PROBLEMS OF THEORY AND APPLIED RESEARCH IN POLITICAL SCIENCE”, In Russian, Russian Academy of Public Policy, Moscow, Louch, 1991, 184 p./
  • “СОЦИАЛЬНО-ПСХОЛОГИЧЕСКИЕ ФАКТОРЫ УПРАВЛЕНИЯ КОЛЛЕКТИВОМ”, Ереван, Айастан, 1983, 172 стр. /”SOCIAL-PSYCHOLOGICAL FACTORS OF MANAGEMENT OF COLLECTIVES”. Yeravan, Hayastan, 1983, 172 p./