Գորիս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Գորիս
Goris new mix.jpg
քաղաքի համայնապատկեր
39°30′28″ հս. լ. 46°20′19″ ավ. ե. / 39.507778° հս. լ. 46.338611° աե. ե.
Երկիր Հայաստան Հայաստան
Քաղաքապետ Վաչագան Ադունց
Հիմնադրված է 1885
Առաջին հիշատակում 995
Այլ անվանումներ Կյորես, Գորայք
Մակերես 32 կմ²
Բարձր. ծովի մակ-ից 1400 մ
Կլիմայի տեսակ բարեխառն
Խոսվող լեզուներ Հայերեն
Բնակչություն 25000 մարդ (2012)
Խտություն 718 մարդ/կմ²
Ագլոմերացիա 45000
Ազգային կազմ Հայեր
Կրոնական կազմ Հայ Առաքելական եկեղեցի Հայ Առաքելական եկեղեցի
Տեղաբնականուն Գորիսեցի
Ժամային գոտի UTC+4
Հեռախոսային կոդ +374 (284)
Ավտոմոբիլային կոդ 52
Պաշտոնական կայք www.goriscity.am
##Գորիս (Հայաստան)
Red pog.png

Գորիս, քաղաք Սյունիքի մարզում, մոտ 240 կմ հեռավորության վրա մայրաքաղաք Երևանից և 69 կմ հյուսիս-արևելք մարզկենտրոն Կապանից։ Գտնվում է Վարարակն գետի (Որոտանի վտակ) ափին։ Քաղաքը գտնվում է ԵրևանՍտեփանակերտ ռազմավարական կարևորագույն նշանակություն ունեցող ճանապարհի վրա։

Գորիսը հիմնադրվել է 1870 թվականին՝ որպես Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուր գավառի կենտրոն։ Քաղաքի կոչում է ստացել 1885 թվականին Ռուսական Կայսրության կողմից։ Քաղաքն ունի մոտ 25.000 բնակչություն (2012) [1] և գտնվում է 1370 մ բարձրության վրա։ Ունի 24 գյուղ։

Քաղաքի արևելյան մասում է գտնվում Հին Գորիսը (Կյորես) կամ Գորիս գյուղը՝ քարանձավային բնակավայրերի մի ամբողջ շարք։ Ներկայիս բուն քաղաքի տեղում մինչև 1870-ական թվականները եղել է անբնակ տարածք։ Արևելյան մասում է գտնվում քաղաքի խորհրդանիշ համարվող բլուրը, որը տեղացիներն անվանում են Լաստի Խութ։

Նախկին անվանումներ[խմբագրել]

Նախկինում քաղաքն անվանվել է Գերյուսի, Գորես, Գորիս, Հին Կյորես, Կյուրիս, Կուրիս, Զանգիզուր, Զանկյազուր, Կյուրյուս։

Գորիս անվան տարբեր բացատրություններ կան։ Ենթադրվում է, որ տեղանվան հիմքը կազմում են հնդեվրոպական նախալեզվի գուոռ-ՙժայռ՚ և էս-ՙլինել՚ բառերը, այսինքն Գորիս-Կյորես նշանակում է ժայռոտ տեղ։ Քաղաքի տեղում բնակավայր եղել է հնագույն ժամանակներից, թերևս մարդն այստեղ բնակություն է հաստատել քարեդարյան շրջանում։ Գորիս անվան հնագույն հիշատակումը գալիս է ուրարտական ժամանակաշրջանից։ Ռուսա Ա թագավորը մ.թ.ա. 8-րդ դարում թողել է սեպագիր արձանագրություն, ուր իր նվաճած 23 երկրների մեջ նշում է Գորիսցա երկիրը։ Գիտնականները գտնում են, որ դա Գորիսն է։ Գորիսում գտնվել է նաև Արտաշես Ա թագավորի (մ.թ.ա. 189-մ.թ.ա. 160) արամեերեն արձանագրության սահմանաքար։ Բնակավայրը գոյություն է ունեցել նաև միջին դարերում և գտնվել է ներկայիս Գորիսի արևելյան մասում՝ համանուն գետի ձախ ափին, կոչվում էր հին Գորիս և համապատասխանում է Ստեփանոս Օրբելյանի կողմից հիշատակած (18-րդ դար) Գորու և Գորայք գյուղերից մեկին։ Քաղաքի անվան ներկայիս գրելաձևն առաջին անգամ հանդիպել է 1624 թվականին՝ Բարսեղ Երեցի կողմից գրված մի ձեռագրում, որտեղ նշվում է Յոլունցների մասին՝ թե ինչպես թուրքերին թույլ չէին տալիս բնակություն հաստատել։ Դա մեծ հոգեբանական նշանակություն ունեցավ գորիսեցիների կյանքում՝ նույնիսկ խորհրդային իշխանություների ժամանակ ոչ մի ադրբեջանցի Գորիսում և նրա հարակից գյուղերում բնակություն չհաստատեցին։

Կլիմա[խմբագրել]

Կլիման բարեխառն լեռնային է՝ մեղմ ձյունապատ ձմեռներով, տաք ամառներով։ Արևափայլքի տարեկան տևողությունը ավելի քան 2100 ժամ է, անարև օրերի թիվը՝ 59։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը՝ -7,7 °C, հուլիսին՝ 22 °C։ Տարեկան տեղումների քանակը հասնում է 700 մմ։

Nuvola apps kweather.svg Ջերմաստիճանի և տեղումների տարեկան միջին ցուցանիշները քաղաք
Ամիս հունվ փետ մարտ ապր մայ հուն հուլ օգոս սեպ հոկ նոյ դեկ տարին
միջին առավելագույնը (°C) 12 14 22 29 28 33 36 36 34 29 21 16 36
միջին ջերմաստիճանը (°C) -7,7 -5,5 -2,5 6,4 11,7 21,2 23,2 25,3 18,0 9,3 3,7 -2,3 5,4
միջին նվազագույնը (°C) -11 -15 -12 -5 5 15 18 21 14 3 -5 -10 -5
տեղումների քանակը (մմ) 31 36 30 38 76 58 46 38 47 38 27 24 524
Աղբյուր՝ [1]

Պատմություն[խմբագրել]

Հին դարեր[խմբագրել]

Բնակելի քարաբուրգերի համալիր

Ժամանակագրական տեսակետից քաղաք կարելի է ասել Նոր Գորիս, որովհետև Հին Գորիսը, կամ ինչպես ասում են՝ Կյորեսը գտնվում է ավելի բարձր, չորս կիլոմետր հեռու։ Նախատեսվում է պահպանել այդ ժայռափոր բնակավայրը, որը ոչ միայն պատմական հնավայր է, այլ կարևոր է նաև զբոսաշրջիկներին սպասարկելու տեսակետից։ Գորիսի շրջակայքը լի է արտասովոր աշտարակներով, ամրոցներով, բուրգերով, քարանձավներով, անդրջրհեղեղյան քարակերտ հրաշալիքներով։

Գորիսը բնակավայր է եղել հնագույն ժամանակներից, թերևս մարդն այստեղ բնակություն է հաստատել քարեդարյան շրջանում։ 1980-ական թվականների սկզբին այստեղ իրականացված պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել են բարձրարժեք բրոնզյա իրեր՝ կանացի զարդեղեն, դաշույն, տեգ, հմայիլներ, ամանեղեն։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ դրանք պատկանում են մ.թ.ա. 3-2 դարերին, ունեն տեղական ծագում և խոսում են տեղաբնակների բարձր մշակույթի և կենցաղի մասին։ Հին ժայռապատկերներ են գտնվել Իշխանասարի փեշերին, որոնց թիվն անցնում է 1500-ից՝ հիմնականում մարդու և ընտանի կենդանիների պատկերներով և վերաբերում են մ.թ.ա. 5-2 հազարամյակներին։ 2000 տարի առաջ, Հայկական թագավորության մեջ՝ Սյունիք նահանգում, Գորիսը ունեցել է տվյալ ժամանակների կարևորագույն բանակավայր-քաղաքներին բնորոշ հասարակական զարգացած ենթակառույցներ։

Նոր շրջան[խմբագրել]

Քարանձավային թատրոն, որը գործել է մինչև XX դարասկիզբ

Դեռևս Միջին դարերում Գորիսը կարևոր հանգույց էր Նախիջևանից Զանգեզուրով դեպի Արցախ ու մերձկասպյան տափաստանները ձգվող բանուկ այն ճանապարհի վրա, որով տեղափոխվում էր Նախիջևանի աղը։ Ըստ 7-րդ դարի պատմիչ Աբրահամ Կրետացու՝ Գորիսից մեծ քանակի մետաքս են արտահանել Մեծ Մետաքսի Ճանապարհով դեպի Եվրոպա՝ քանի որ Մեծ մետաքսի ճանապարհի երթուղիներից մեկը անմիջականորեն անցել է Գորիսի մոտ գտնվող պատմական ճանապարհով։ Պահպանվել է քարերի մեջ եղած քարվանսարան։ 16-րդ դարում Գորիսը մտնում է շահական Պարսկաստանի տիրապետության տակ. սկզբում՝ որպես Ղարաբաղի կուսակալության, ապա՝ Ղարաբաղի խանության մաս։

Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուր գավառը՝ ժամանակակից ՀՀ Սյունիքի մարզը և նախկին Ադրբեջանի Լաչինի շրջանը

Գորիսը 19-րդ դարի սկզբին՝ 1813 թվականի հոկտեմբերի 13Գյուլիստանի պայմանագրով, անցնում է ցարական Ռուսաստանի տիրապետության տակ։ 1823 թվականին Գորիսն ուներ 119 ծուխ։ Բնակչությունը ստվարացել է Թուրքմենչայի պայմանագրով (1828 թվական) Պարսկաստանից Արևելյան Հայաստան վերադարձած հայերի հաշվին։ Մինչև 1841 թվականը Գորիսը մտնում էր Տաթևի մահալի մեջ, այնուհետև դարձավ նրա արևելյան հատվածի գյուղերից կազմված Գորիսի գավառամասի կենտրոն։ 1868 թվականին վարչական բաժանմամբ Գորիսը դարձավ Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառի կենտրոնը։ Ձորի սահմանափակ տարածքը խոչընդոտում էր նրա զարգացմանը։ Դեռ 1867 թվականին Խաչատուր Յոլունցն իր որդու՝ Սահակի հետ, քարանձավներից դուրս գալով, առաջին տունը կառուցեց ներկայիս Գորիս քաղաքում, դառնալով նոր Գորիսի հիմնադիրը։ Յոլունցները, որոնք հետագայում դարձան Յոլյաններ Գորիսի առաջին բնակիչները։ 1870 թվականին գետի աջակողմյան հարթավայրում հիմնվեց Գորիս քաղաքը, որը և ստանձնեց Գորիսի վարչական դերը։ Այդպիսով՝ ցարական ժամանակաշրջանում Գորիսը ժամանակակից Հայաստանի Հանրապետության տարածքում թվով չորս քաղաքներից մեկն էր (Երևան, Ալեքսանդրապոլ, Նոր Բայազետ, Գորիս)։

19-րդ դարում Գորիսն ուներ շախմատաձև հատակագծով ճարտարապետական յուրովի ոճ, կանոնավոր կառուցված երկհարկանի հասարակական կառույցներ, որտեղ տեղակայված էին բազմաթիվ առևտրային տաղավարներ։ Իսկ ավանդական կարպետագործները, մետաղագործները, գարեջրագործներն իրենց արհեստանոցներով զբաղեցնում էին քաղաքի հասարակական կենտրոնի կառույցների մնացող մասը։ 19-րդ դարում Գորիսն իր հասարակական կյանքի զարգացման բնույթով համարվում է Սյունիք-Արցախի տարածաշրջանի ամենածաղկուն ու զարգացած քաղաքը։

Սբ. Հռիփսիմե եկեղեցին

Գորիսի քարայրները, քարանձավներն ու բրգաձև ժայռերը մշտապես գրավել են զբոսաշրջիկների ուշադրությունը, և նրանցից շատերը Գորիսը համարում են գանձ, որն անպայման պետք է ճանաչելի դարձնել և ներկայացնել աշխարհին։

Խորհրդային շրջան[խմբագրել]

Գորիսը խորհրդային իշխանության տարիներին ամբողջապես վերափոխվել է, դարձել գեղեցիկ, բարեկարգ քաղաք։ Կառուցվել են առանձնատներ, հասարականան շենքեր, առողջապահական հիմնարկներ, մշակութալուսավորական օջախներ։ Ուներ միջնակարգ դպրոցներ, գյուղատնտեսական տեխնիկում, պետական թատրոն, մշակույթի պալատ, հայրենագիտական թանգարան, գրադարաններ, համալսարան։ Գորիսը դարձել էր նաև ժամանակակից արդյունաբերական կենտրոն։

1930 թվականի սեպտեմբերի 9 ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի որոշմամբ Գորիսը դարձավ համանուն շրջանի վարչական կենտրոնը։ Քաղաքն անմիջականորեն արձագանքելով արցախյան շարժմանը՝ դարձավ նրա հենասյուներից մեկը։ Նշանակալից իրադարձություն էր 1989 թվականին Սյունյաց հոգևոր թեմի վերաբացումը, որի առաջնորդարանը հաստատվեց Գորիսում։ Գորիսում 1941-1945 թվականների Հայրենական Մեծ պատերազմում զոհվածների հիշատակին կանգնեցված է աղբյուր-հուշարձան։ Այստեղ են ծնվել Ռուբեն Յոլյանը, Ակսել Բակունցը, Համլետ Յոլյանը, Սերո Խանզադյանը, Գուսան Աշոտը, ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից-անդամ Սևադա Բակունցը։

Ներկայումս Գորիսը ընդգրկվում է ՀՀ Սյունիքի մարզի կազմում։

Բնակչություն[խմբագրել]

Գորիսի ազգաբնակչության փոփոխությունը.[2]

Տարի 1870 1897 1976 1989 1991 2001 2004
Բնակիչ 1000 2400 17400 23795 18700 23260 23200

Ժողովրդագրություն[խմբագրել]

Գորիսի ազգաբնակչության փոփոխությունը։

Տնտեսություն[խմբագրել]

Բնակչությունը զբաղվում է արդյունաբերությամբ և գյուղատնտեսությամբ։

Գորիսը մարզի արդյունաբերական կենտրոններից է։ Խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկություններից են «Գամմա», «Զանգեզուր», «Գորիսի միկրոշարժիչ» ԲԲԸ-ները, գործում են էներգետիկայի, սննդարդյունաբերության և տնտեսության այլ ճյուղերի մի շարք ձեռնարկություններ։

Հողային և այլ բնական ռեսուրսներ[խմբագրել]

Հողեր (ընդամենը)՝ 5039 հա, այդ թվում՝

  • Գյուղատնտեսական նշանակության հողեր՝ 4035 հա, որից վարելահող՝ 997 հա, խոտհարք՝ 271 հա, արոտ՝ 2119 հա, այլ հողատեսք՝648 հա
  • բնակավայրերի հողեր՝ 587 հա,
  • արդյունաբերության, ընդերքօգտագործման և այլ արտադրական նշանակության հողեր՝ 49 հա
  • էներգետիկայի, տրանսպորտի, կապի և կոմունալ ենթակառուցվածքների օբյեկտների հողեր՝5 հա
  • հատուկ պահպանվող տարածքների հողեր՝ 58 հա,
  • հատուկ նշանակության հողեր՝ 24 հա,
  • անտառային հողեր՝ 255 հա, որից անտառածածկ՝ 255 հա
  • ջրային հողեր՝ 28 հա

Թանգարաններ[խմբագրել]

Գուսան Աշոտի հուշարձանը

Ակսել Բակունցի տուն-թանգարան[խմբագրել]

Ակսել Բակունցի տուն-թանգարանը բացվել է 1970 թվականին՝ գրողի 90-ամյակին ընդառաջ։ Գորիսի Մաշտոցի փողոցի վրա գտնվող տուն-թանգարանի բազմահազար այցելուներ ծանոթանում են արձակագիր՝ Ակսել Բակունցի բազմաբեղուն կյանքին, նրա գրական գործունեությանը։ Ա. Բակունցի հուշարձանը դրված է գրողի անունը կրող հրապարակում։

Գորիսի պատկերասրահ[խմբագրել]

Գորիսի պատկերասրահն ստեղծվել է 2001 թվականին քաղաքապետարանի նախաձեռնությամբ։ Այստեղ ներկայացված են ինչպես արտասահմանյան, այնպես էլ սփյուռքահայ հեղինակների գործեր։ [1]

Հնագիտական թանգարան[խմբագրել]

Հնագիտական թանգարանը բացվել է 1948 թվականին։ Թանգարանում ցուցադրված են 500 ցուցանմուշներ։ Պեղումների ընթացքում գտած բրոնզե զենքերը, զարդերը, արձանիկներն ու մետաղյա տարաները վկայում են տարածաշրջանի մշակութային հարուստ ժառանգության մասին։ [1]

Տեսարժան վայրեր[խմբագրել]

Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի
  • Հին Գորիսը
  • Սբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին
  • «Յոթնաղբյուր» հուշարձանը
  • Հուշարձան Երկրորդ աշխարհամարտում զոհվածներին
  • Հուշարձան «Զանգեր»
  • Ակսել Բակունցի տուն-թանգարանը
  • Գորիսի պատկերասրահը
  • Գորիսի երկրագիտական թանգարանը
  • Մանկական գեղագիտական կենտրոնի Գորիսի մասնաճյուղը
  • Կիսանդրի՝ Զորավար Անդրանիկի
  • Մշակույթի կենտրոնը
  • Կիսանդրի՝ Ակսել Բակունցի
  • Կիսանդրի՝ Գուսան Աշոտի
  • Գրիգոր Տաթևացու անվան հրապարակ
  • Սպիտակի երկրաշարժի զոհերին նվիրված հուշարձան

Պատմամշակութային կառույցներ[խմբագրել]

1903 թվականին Գորիսում կառուցվել է Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին։ Քիչ արևելքում՝ Գորիս գետի ձախ ափին, գտնվում է 18-րդ դարի «Հին Գորիս» գյուղը։

Հասարակական կառույցներ[խմբագրել]

Ակսել Բակունցի թանգարանը Գորիսում, գծանկարը՝ Լևոն Լաճիկյանի

Մշակութային հաստատություններից են դրամատիկական թատրոնը, երկրագիտական թանգարանը, Ակսել Բակունցի տուն-թանգարանը, գրադարանների կենտրոնացված համակարգը, ֆիլմադարանը։ Ունի 2 մարզադպրոց, մարզադաշտ, 2 կինոթատրոն։

Կրթություն[խմբագրել]

Գորիսը Սյունիքի մարզի խոշոր կրթական ու մշակութային կենտրոններից է։ Գորիսում գործում են 7 հանրակրթական դպրոց, 4 բուհ, որից երկուսը պետական, 2 միջնակարգ մասնագիտական ուսումնական հաստատություն, նախադպրոցական 7 հիմնարկ, 2 երաժշտական և մեկ արվեստի դպրոց։

Առողջապահություն[խմբագրել]

Գորիսի առողջապահական հաստատություններն են՝ «Գորիսի Ռ. Յոլյանի անվան հիվանդանոց», «Գորիսի ստոմատոլոգիական պոլիկլինիկա», «Գորիսի Ս.Ամիրյանի անվան պոլիկլինիկա» ՓԲԸ-ները, Սյունիքի մարզային արյան փոխներարկման կայանը, «Դիագնոստիկա բժշկական միավորում» ԲԲԸ-ի մասնաճյուղը։ Գորիս քաղաքում գործում է 30-ից ավելի հասարակական-քաղաքական կազմակերպություն։

ԶԼՄ[խմբագրել]

Գորիսում հրատարակվում են «Զանգեզուր» և «Մշակ» թերթերը, «Համայնք» ամսագիրը, ունի հեռուստատեսության («Լաստ»), լրատվական կենտրոն։

Հայտնի գորիսեցիներ[խմբագրել]

Քաղաքապետեր[խմբագրել]

  • Սուրեն Խաչատրյան (1996 - 1999)
  • Նելսոն Ոսկանյան (1999 - 2014)
  • Վաչագան Ադունց (2014 - )

Քույր քաղաքներ[խմբագրել]

Տես նաև[խմբագրել]

Պատկերասրահ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]