Ալավերդի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Ալավերդի
17.10.2010 Alaverdi (6).JPG
Ալավերդին Սանահին ավանից
41°05′42″ հս. լ. 44°39′21″ ավ. ե. / 41.095° հս. լ. 44.655833° աե. ե.
Երկիր Հայաստան Հայաստան
Մարզ Լոռու
Քաղաքապետ Արտավազդ Վարոսյան
Առաջին հիշատակում մ.թ.ա. 2-րդ դար
Այլ անվանումներ մինչև 1935Մանես
Տվյալ կարգավիճակում 1938-ից
Մակերես 18 կմ²
Բարձր. ծովի մակ-ից 1 000 մ
Խոսվող լեզուներ Հայերեն
Բնակչություն 16 600 մարդ (2008)
Ազգային կազմ Հայեր, հույներ
Կրոնական կազմ Հայ Առաքելական եկեղեցի Հայ Առաքելական եկեղեցի,
Հույն ուղղափառ եկեղեցի
Տեղաբնականուն ալավերդցի
Ժամային գոտի UTC+4
Հեռախոսային կոդ +374 (253)
Փոստային ինդեքսներ 1701-1708
Պաշտոնական կայք www.alaverdi.am
##Ալավերդի (Հայաստան)
Red pog.png

Ալավերդի (նաև Մանես), հանքարդյունաբերական, երկաթուղային քաղաք Հայաստան Հանրապետության Լոռու մարզում, Դեբեդ գետի նեղ կիրճի զառիթափ լանջերին և Սանահինի սարահարթում։

Անվան ստուգաբանություն[խմբագրել]

Ալավերդին հնուց հայտնի է որպես Ալվերդ, որը բառացի նշանակում է կարմիր քար։ Այս անվանման ստուգաբանությունը հաստատվում է Ալավերդու մոտակայքում գտնվող կարմիր քարի հանքով, ինպես նաև դեռևս մ.թ.ա 2-րդ հազարամյակից շահագործվող պղնձի հանքերի առկայությամբ, որոնց երևակումները նույպես ունեն կարմիր երանգ։ 17-րդ դարում տարածաշրջան ներխուժած բորչալու թուրքական ցեղերը բնակավայրի անվանումը աղավաղեցին՝ կոչելով այն Ալլահվերդի։ ԽՍՀՄ տարիներին պաշտոնապես քաղաքը ստացավ Ալավերդի անունը[1]։

Պատմություն[խմբագրել]

Վաղնջական ժամանակներ[խմբագրել]

Ալավերդին և նրա մերձակայքը բնակեցված են եղել դեռևս հին ժամանակներից։ Հայտնաբերված հնագիտական նյութերն ընդգրկում են պատմական համարյա բոլոր դարաշրջանները։ 1931թ․–ին շինարարական աշխատանքների ժամանակ գտնված պղնձե և բրոնզե առարկաներ, այդ թվում՝ աշխատանքային գործիքներ, զենքեր, զարդեր, որոնցից ամենահինը պղնձե կտցավոր կացինն է։ Այն թվագրվում է մ.թ.ա. 3–րդ հազարամյակի երկրորդ կեսին, իսկ մյուսները՝ մ.թ.ա. 13-10–րդ դարեր։ Վաղ միջնադարից արդեն Ալավերդին եղել է Հարավային Կովկասի և, ընդհանրապես, ամբողջ Առաջավոր Ասիայի մետաղագործական կարևոր օջախ։

Միջնադար[խմբագրել]

Ժամանակակից Ալավերդու տարածքը հայտնի էր դեռևս Արտաշես Ա-ի ժամանակվանից (մ.թ.ա. 189 - 160), որպես Մեծ Հայքի թագավորության մի մասը Գուգարքի նահանգի Ձորոփար գավառում։ 387թ.–ին Հայաստանի առաջին բաժանումից հետո այն անցել է Սասանյաններին։ Արաբական արշավանքների ժամանակ մինչև 9–րդ դարի վերջերը եղել է Արմինիա վարչական միավորի կազմում։ 10–11–րդ դարերում այդտեղ իշխել են Կյուրիկյանները։ 1118թ․–ին այն Վրաստանին միացրեց Դավիթ Շինարարը։ 12-14–րդ դարերում եղել է Զաքարյան Հայաստանի կենտրոնական շրջաններից մեկը։

Պղնձահանքերի օգտագործման մասին տեղեկություններ են պահպանվել Կիրակոս Գանձակեցու և Վարդան Պատմիչի աշխատություններում։ Ալավերդին պատմական աղբյուրներում հիշատակվում է Մանես կամ Մանասգոմեր անուններով։

17-20–րդ դարեր[խմբագրել]

Օգտվելով հայերի պառակտումից և թուլությունից՝ վրաց Հերակլ II թագավորն պղնձի հանքերն օգտագործելու համար 1770թ․–ին Պոնտոսից 800 հույն ընտանիք բերել և բնակեցրել է Ալավերդիում։ Նրանք 1763թ․–ին կառուցեցին Ախթալայի արծաթագործական, 1770թ–ին՝ Ալավերդու և Շամչաղի պղնձաձուլական գործարանները, Մադան գյուղը։ Թագավորի շնորհած արտոնությունների դիմաց հույները պարտավոր էին նրան հանձնել ստացվող ոսկին։ Արխիվային նյութերում հանքագործները հիշատակվում են «արծաթաճորտ» անունով։

1795թ․–ին Ալավերդին ասպատակեց Աղա-Մահմեդ խանը՝ ավերելով հանքերն ու գործարանները, կոտորելով ու գերելով շատ հանքագործների։

1801թ․–ին Ալավերդին Վրաստանի հետ միացվեց Ռուսաստանին։ Ալավերդու հանքերը և ձեռնարկությունները պայմանագրով հանձնվեցին հույն կապալառուներին։ 1880-ական թվականներին ուժեղանում է արտասահմանյան և ռուսական կապիտալի ներթափանցումը Հայաստանի և մասնավորապես՝ Ալավերդու պղնձարդյունաբերության մեջ։ 1887թ․–ից գերիշխող դիրք է գրավում ֆրանսիական կապիտալը։ Ալավերդիում պղնձի արտադրության զարգացմանը խթանեց 1899թ․–ին կառուցված Թիֆլիս–Ալեքսանդրապոլ երկաթուղին։

Ֆրանսիական ձեռնարկատերերի ջանքերով ծավալվեցին հանքահետախուզական աշխտանքներ, բացվեցին նոր հանքահորեր, կառուցվեցին հզոր հնոցներ, հալոցքային վառարաններ, արհեստանոցներ, օժանդակ շինություններ։ Ալավերդիում պղնձի արտադրությունը դրվեց արդյունաբերական հիմքի վրա։ 1909թ․–ին Դեբեդի վրա կառուցած հիդրոէլեկտրակայանն սկսեց էլեկտրաէներգիա մատակարարել Ալավերդու ձեռնարկություններին։ Բնական հարստությունների և բանվորական ուժի շահագործմամբ հանդերձ այս միջոցառումներն խթանեցին պղնձի արտադրության արագ աճը՝ մեծ շահույթ բերելով ձեռնարկատերերին։ 1913թ․–ին Հայաստանը տվել է Ռուսաստանում արտադրվող պղնձի մեկ հինգերորդը, որի 67% բաժին էր ընկնում Ալավերդու և նրա շրջակայքի ձեռնարկություններին։

ԽՍՀՄ ժամանակաշրջան[խմբագրել]

Անգլիականզորքերի նախաձեռնությամբ 1919թ․–ի հունվարին ստեղծվեց Լոոու «Չեզոք գոտին», որի մեջ 41 գյուղերի հետ մտավ նաև Ալավերդու արդյունաբերական շրջանը։ Իրենց տիրապետությունն ամրապնդելու համար անգլիական օկուպացիոն ուժերը ազգամիջյան կռիվներ էին հրահրում՝ ջանալով խախտել հայ և վրաց ժողովուրդների բարեկամությունը։ Անգլիացիների թողտվությամբ «Չեզոք գոտին» զավթեցին Վրաստանի մենշևիկյան կառավարության զորքերը։ 1921թ․–ի փետրվարի 11-ին «Չեզոք գոտու» աշխատավորները Լոռու հեղկոմի ղեկավարությամբ ապստամբեցին և 11-րդ կարմիր բանակի օգնությամբ, համառ մարտերից հետո, տապալեցին օկուպանտների լուծը։ Ալավերդիում փետրվարի 12-ին հաստատվեց սովետական իշխանություն։

Հետանկախության շրջան[խմբագրել]

Քաղաքաշինություն[խմբագրել]

1920–1930թթ․–ին Ալավերդու բանվորական ավանն ընդգրկում էր միայն Մանեսը։ Արդյունաբերական զարգացմանը զուգընթաց աճելով՝ Ալավերդին աստիճանաբար իր շրջագծի մեջ է վերցրել Լենհանքերը, Սանահինը, համանուն երկաթուղային կայարանը՝ ավանով հանդերձ, Ակները։ Ալավերդու հատակագծման աշխատանքներն սկսվել են 1929–1930թթ.–ին ճարտարապետ Մ.Մազմանյանի ղեկավարությամբ։ Այդ հատակագիծը վերահաստատվել է 1946թ․–ին։ 1959–1962թթ․–ին ճարտարապետ Լ.Չերքեզյանի գլխավորությամբ կազմվել է Սանահինի սարահարթի կառուցապատման նախագիծը։ Քաղաքը կառուցվել է բավականին բարդ ռելիեֆում, որին բնորոշ են տարբեր մակարդակի բարձրությունները՝ 750-1400 մ և ընդգծված թեքությունները՝ մինչև 35 աստիճան։ Ալավերդին

Հաղթահարվել են ռելիեֆով պայմանավորված կառուցապատման դժվարությունները՝ վերակառուցվել ու վերափոխվել է, դարձել բարեկարգ քաղաք, ստեղծվել են տրանսպորտային կապեր տարբեր բարձրությունների վրա գտնվող քաղաքի թաղամասերի միջև։ Դեբեդի ձախ ափին նախահեղափոխական շրջանում ֆրանսիացիների կառուցած բանվորական անշուք բարաքների փոխարեն կառուցվել է քարակերտ բազմահարկ շենքերի բնակելի թաղամասը։ Նախագծվել և կառուցվել են բազմաթիվ հասարակական, արտադրական ու վարչական շենքեր, այդ թվում՝ քիմիական կոմբինատի համալիրը, մշակույթի պալատը, պիոներների պալատը, լայնէկրան կինոթատրոնը, կապի տունը, հանրախանութը, հյուրանոցը, քաղաքապետարանի շենքը։ Դեբեդ և Լալվար գետերի վրա կառուցվել են նոր կամուրջներ։ Ալավերդիում և Սանահինում կառուցվել են 1941–1945թթ․–ին Հայրենական Մեծ պատերազմում զոհվածների հիշատակին նվիրված աղբյուր-հուշսւրձաններ։ Սանահին Սարահարթումկառուցվել է երկու միկրոշրջան՝ 12 000 մարդու համար։ Սարահարթը քաղաքի հետ կապված է խճուղով և 1000 մ երկարությամբ մարդատար ճոպանուղով։ 1966թ․–ին արդեն Ալավերդու բնակելի ֆոնդը կազմում էր 157 000 մ2։

Բնակչություն[խմբագրել]

Ալավերդի քաղաքի տարածքը բնակեցված է եղել դեռևս վաղնջական ժամանակներից։ Այդ են վկայում կատարված պեղումների ընթացքում հայտնաբերված նյութերն ու հուշարձանները։ Այստեղ մշտապես բնակություն են հաստատել հայեր, որոնք կազմում են քաղաքի բնակչության գերակշռող մասը։ Բնակվում են նաև հույներ, որոնք տեղափոխվել են Պոնտոսից 1770–ական թթ․–ին։ Քաղաքի բնակչությունն աճել է արդյունաբերության զարգացման, հետևաբար՝ քաղաքի զարգացմանը զուգընթաց։

Ալավերդու ազգաբնակչության փոփոխությունը 1831–2010 թթ․–ի ժամանակահատվածում[2][3]

Տարի 1926 1939 1959 1970 1979 2001 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
Բնակիչ 45 00 10 010 16 805 23 311 23 182 14 835 17 000 17 000 16 800 16 700 16 600 16 500 16 400

Տնտեսություն[խմբագրել]

Հանքարդյունաբերություն[խմբագրել]

1934թ․–ին շահագործման հանձնվեցին պղնձարջասպի, 1939թ․–ին՝ ծծմբաթթվի, 1947թ․–ին՝ սուպերֆոսֆատի գործարանները։ 1932թ․–ին Ձորագետի հիղրոէլեկտրակայանի կառուցմամբ ընդլայնվեց Ալավերդու արդյունաբերության էներգետիկ հիմքը։ Երկրաբանական հետախուզությունների շնորհիվ հայտնաբերվեցին նոր հանքավայրեր։ 1945թ․–ին պղնձարջասպի և ծծմբաթթվի գործարանների միացմամբ ստեղծվեց քիմիական գործարանը։ 1949թ․–ին Ալավերդիում առաջին անգամ ստացվեց վայերբարսային պղինձ, որը որպես հումք օգտագործվում է հատկապես Երևանի կաբելի գործարանում։

1957թ․–ին կազմակերպվեց Ալավերդու պղնձաքիմիական կոմբինատը։ Ալավերդին մտավ Սովետական Սիության գունավոր մետաղագործության և քիմիական արդյունաբերության խոշոր կենտրոնների շարքը։ 1969թ․–ին քաղաքի արդյունաբերական արտադրանքի մոտ 90%–ը տվել են արտադրության այդ ճյուղերը։ ԽՍՀՄ–ում և արտասահմանյան տասնյակ երկրներում հայտնի էր Ալավերդու պղնձարջասպը։

Ալավերդիում զարգացել էր նաև թեթև ու սննդի արդյունաբերությունը։ Ստեղծվեցին հացի, պանրի, գարեջրի գործարաններ, տեքստիլ և կարի ֆաբրիկաներ, բնակչության կենցաղային սպասարկման ձեռնարկություններ։

1972թ․–ին Ալավերդու ձեռնարկությունների բանվորների թիվն անցնում էր 5 հազարից, աշխատում էին բարձրագույն կրթությամբ ավելի քան 500 մասնագետներ՝ ուսուցիչներ, բժիշկներ, ինժեներներ, գյուղատնտեսներ։ Ալավերդիում գործում է Երևանի լեռնա-մետալուրգիական ԳՀԻ-ի բաժանմունքը։

Զբոսաշրջություն[խմբագրել]

Ալավերդու զբոսաշրջային երթուղիները

Ալավերդին գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության հյուսիս–արևելյան զբոսաշրջային ճանապարհի խաչմերուկում և շրջապատված է բնապատմական հարուստ միջավայրով։ Այստեղ կարելի է տեսնել ինչպես անտառապատ սարեր և ձորեր, այնպես էլ քչքչան գետեր և լեռնային լճակներ։ Բնությունը հարուստ է վայրի մրգերով և հատապտուղներով։ Քաղաքին մոտ են գտնվում ՅՈՒՆԵՍԿՕ–ի ցուցակում ընդգրկված 10-րդ դարի Հաղպատի և 966թ․–ի Սանահինի վանքային համալիրները, 6-րդ դարի Օձունի եկեղեցին, 1171թ․–ի Քոբայրի վանքը, 5–6-րդ դարի Հոռոմայրը, 1233թ.-ի Կայան բերդը, 7–րդ դարի Սանահինի կամուրջը, Ախթալայի 10-րդ դարի վանքն ու բերդը, Դսեղ գյուղը իր պատմական հուշարձաններով և թանգարաններով։ Ալավերդի զբոսաշրջային երթուղին մեծ հնարավորություններ է ընձեռում հատկապես էկո, պատմաճանաչողական, էքստրեմալ զբոսաշրջության սիրահարներին։ Այստեղ կազմակերպված 1–ից 3–օրյա քայլարշավները անմոռանալի հիշողություններ են տալիս այցելուին։

Տրանսպորտ[խմբագրել]

Սանահին կայարանի գլխավոր շենքը

Ալավերդի քաղաքի ներքին և արտաքին տրանսպորտային համակարգը հիմնականում հարմարեցված է զբոսաշրջային ճանապարհներին։ Գործում է Երևան–Ալավերդի (1500 ՀՀ դրամ), Վանաձոր–Ալավերդի միկրոավտոբուսային ուղղությունները։ Վրաստանից Ալավերդի կարելի է հասնել Երևան–Թբիլիսի միկրոավտոբուսներով։ Ավտոբուսային ցանց է գործում նաև հարակից բնակավայրերի, այդ թվում՝ Հաղպատ (100 ՀՀ դրամ), Սանահին (100 ՀՀ դրամ), Օձուն գյուղերի, ինչպես նաև Ախթալա քաղաքի հետ տրանսպորտային կապը ապահովելու համար։ Օրվան ցանկացած ժամի աշխատում են տաքսիները, որոնք այցելուներին կհասցնեն վերընշված յուրաքանչյուր զբոսաշրջային օբյեկտ։ Ալավերդիով է անցնում նաև Երևան–Թբիլիսի երկաթուղին, որը կանգառ է կատարում Սանահին կայարանում։

Քաղաքի երկու մասերը՝ բուն քաղաքը և Սանահին ավանը միմյանց հետ կապվում են նաև ճոպանուղիով, որի տոմսը ընդամենը 100 ՀՀ դրամ է։

Մշակույթ[խմբագրել]

Հեռուստատեսություն և մեդիա[խմբագրել]

Կրթություն[խմբագրել]

Ալավերդիում մեծ ուշադրություն է դարձվում ինչպես հանրակրթական, միջին մասնագիտական, մասնագիտական, այնպես էլ երաժշտական ու մշակույթի այլ ոլորտները ներկայացնող կրթական հաստատություններին։ Քաղաքում գործում է 6 մանկապարտեզ, որտեղ դաստիարակվում են 420 երեխա, 10 հանրակրթական դպրոց 2000 աշակերտով, արվեստի 3, այդ թվում՝ Ա. Պապոյանի անվան գեղարվեստի և Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական դպրոցներ ընդհանուր 60 աշակերտով, մանկապատանեկան ստեղծագործության կենտրոն 15 սանով։ Կրթական համակարգի մաս են կազմում նաև Հյուսիսային համալսարանի Ալավերդու «Թումանյան» մասնաճյուղը 285 ուսանողով, Ալավերդու պետական քոլեջը ավելի քան 100 ուսանողով և Ալավերդու արհեստագործական ուսումնարանը 225 ուսանողով[4]։

Կլիմա[խմբագրել]

Ալավերդու եղանակը հիմնականում խոնավ է, գարնանը և աշնանը հաճախակի են անձրևները և մառախուղը։


Nuvola apps kweather.svg Ջերմաստիճանի և տեղումների տարեկան միջին ցուցանիշները քաղաք
Ամիս հունվ փետ մարտ ապր մայ հուն հուլ օգոս սեպ հոկ նոյ դեկ տարին
միջին ջերմաստիճանը (°C) -7,4 -5,5 -1 6 11,1 14,3 17,6 17,7 13,6 7,9 1,9 -3,9 6,1
տեղումների քանակը (մմ) 23 27 35 67 111 104 64 49 45 41 31 22 615
Աղբյուր՝ [1]

Անվանի մարդիկ[խմբագրել]

Ալավերդին տվել է գիտության, մշակույթի և հասարակական-քաղաքական կյանքի ականավոր գործիչներ ինչպիսիք են՝

Քույր քաղաքներ[խմբագրել]

Տես նաև[խմբագրել]

Աղբյուրներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png