Աշտարակ (քաղաք)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
1963
Աշտարակ
Ashtarak coll. 2012.jpg
40°18′00″ հս. լ. 44°24′00″ ավ. ե. / 40.3° հս. լ. 44.4° աե. ե.
Երկիր Հայաստան Հայաստան
Մարզ Արագածոտն
Քաղաքապետ Արմեն Անտոնյան
Առաջին հիշատակում IX-րդ դար
Խոսվող լեզուներ Հայերեն
Բնակչություն 20 636 մարդ (2008)
Ազգային կազմ Հայեր
Կրոնական կազմ Հայ Առաքելական եկեղեցի
Տեղաբնականուն աշտարակցի
Ժամային գոտի UTC+4
Հեռախոսային կոդ +374 (232)
Փոստային ինդեքսներ 0201-0205
##Աշտարակ (քաղաք) (Հայաստան)
Red pog.png
Ներսես Աշտարակեցու արձանը իր անունը կրող հրապարակում
Խաչքարեր Աշտարակում

Աշտարակ, Հայաստանի Արագածոտնի մարզի մարզկենտրոն։ Գտնվում է Քասախ գետի ափին, ծովի մակերևույթից 1100 մ բարձրության վրա, Արարատյան դաշտի և Արագածի լեռնազանգվածի կենտրոնում, Երևան մայրաքաղաքից 13 կմ հյուսիս արևմուտք։ Քաղաքն ունի 30 000 բնակիչ, բացառապես հայեր։ Այգեվետ բնակավայր է, հիմնականում ոռոգվում է Քասաղի ջրերով։ Խմելու ջուրն ստացվում է Սաղմոսավանի, Նազրևանի, Շորշորի աղբյուրներից։ Քաղաքով են անցնում դեպի Գյումրի և Վանաձոր տանող մայրուղիները։ Աշտարակը ՀՀ օպտիկական արագագործ կապուղիների հիմնական հանգույցներից մեկն է։ Հստակորեն միմյանցից առանձնանում են Քասախի աջ ափին գտնվող բուն Աշտարակ, Մուղնի, Ձախ ափ, Գիտավան, Բագավան թաղամասերը։ Քասախի գեղատեսիլ կիրճը ծառայում է որպես հանգստի գոտի։

Անվանում[խմբագրել]

«Աշտարակ» հասարակ գոյականը իրանական ծագման բառ է, որ հայերենում կրում է «ուղիղ բարձրացող կառույց», «բերդապարսպի բուրգ», «սլացիկ բարձրաբերձ շինություն» իմաստները։ Հակոբ Մանանդյանը տեղանունը իրավացիորեն նույնացնում է IV-րդ դարի Պևտինգերյան քարտեզում նշված Strangira կայարանի հետ, ենթադրելով, որ բառն ունի նախահայկական ծագում, երբ դեռ «աշտարակ» բառը հայերենում գործածական չէր։ Գրիգոր Ղափանցյանը, ընդունելով Մանանդյանի այս տեղայնացումը, բառի մեջ առանձնացնում է Str- արմատը, և այն համարելով հայերեն «Շտր» հնչյունակազմի լատիներեն տառադարձություն, գտնում, որ բառի մեջ առկա է ասուրական Իշտար դիցուհու անվան փյունիկյան «Աշտար» արտահայտչաձևը։ Փորձեր են արվել աշտարակ բառը կապել նաև «աշտ» (խաղաղ, բարեմիտ, հեզ), «յաշտ» (զոհաբերություն) իրանական արմատների հետ, որոնք ինչպես և «աշտարակը» ավելի ուշ փոխառություններ են և այդ պատճառով ստուգաբանությունը դարձնում են անընդունելի։ «Շտր» բառը, անկասկած, կարելի է հանգեցնել «Իշտար» կամ «Աշտար» նախաձևին, ինչպես կռահել է Գրիգոր Ղափանցյանը։ Սակայն նոր հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ աքքադական այս հայտնի աստվածուհին Հայկական լեռնաշխարհում բոլորովին այլ անվանում է ունեցել։ Ուրարտերեն լեզուն կրողները նրան կոչել են «Սարդի», նոր ճշգրտումներով և ավելի շուտ «Շարդի», իսկ հայերը՝ «Աստղիկ», որոնցից ոչ մեկը և ոչ մյուսը չէին կարող «Շտր» բառամասի համար հիմք ծառայել։ Ուրեմն «Շտր»-ն պետք է փնտրել հայերեն բառագանձի այլ շերտերում։ Հայ հնագույն էպիկական ստեղծագուրծությունների մեջ «Շիդար» անունով ճանաչվում է առասպելական Արտավազդ արքայի որդիներից մեկը, իսկ «շիդարներ» կոչում են նույն արքային ուղեկցող դիցաբանական արարածները։ Այս բառի ծագումը նույնպես բանասերները կապում են Իշտար աստվածուհու հետ։ Սակայն պետք է ասել, որ այդ կապը միայն միջնորդավորված է ոչ ուղղակի։ Արդեն շեշտվեց, որ Իշտարը լեռնաշխարհում հայտնի է որպես Սարդի և Շարդի։ Այս դիցուհուն են նվիրված Ուրարտական Սարդուրի կամ Շարդուրի արքայանունները։ Ինչ-ինչ արտասանական առանձնահատկությունների պատճառով Շարդուրի անունը կրող բիայնական արքաները աքքադական արձանագրություններում հայտնի են որպես Սիդուր, և երբեք ոչ այլ կերպ։ Եթե բառը հայերենին փոխանցման պարագայում գործել է նույն արտասանական յուրահատկությունը, ապա «ու-ա» սովորական անցման դեպքում հենց այդ անունն էլ պետք է համարել հայ բանահյուսության մեջ պահպանված «շիդար» բառի, ինչպես նաև լատիներեն «Str» հնչյունակազմի հիմքը։ Այսպիսով Շիդուր կամ Շիդար բառը հաստատորեն մատնացույց է անում բիայնական Սարդուրի անունը կրող արքաներից մեկին։ Բնականաբար նա չէր կարող լինել Սարդուրի Ա, որը հետագա Այրարատ նահանգում որևէ հայտնի ներկայություն չի ունեցել։ Իսկ ահա Արմավիր և Երևան քաղաքների հիմնադիր Արգիշտի Ա որդին՝ Սարդուրի Բ-ը, այս տարածքներում լայն գործունեություն է ծավալել։

Բնակչություն[խմբագրել]

Աշտարակի ազգաբնակչության փոփոխությունը.[1]

Տարի 1831 1873 1914 1919 1931 1959 1972 1976 2001 2004
Բնակիչ 826 2515 4867 6100 4782 7563 13900 16362 20636 21500

Տնտեսություն[խմբագրել]

Բնակչությունը զբաղվում է արդյունաբերությամբ և գյուղատնտեսությամբ։

Պատմություն[խմբագրել]

Աշտարակում կան հայ արվեստի նշանավոր հուշարձաններ, իսկ բրոնզի և երկաթի դարերին վերաբերող պեղումների գտածոներն ապացուցում են նրա շատ հին բնակավայր լինելը։ Աշտարակը հայկական աղբյուրներում հիշատակվում է IX-րդ դարում։[2] Հնում մտնում էր Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհի Արագածոտն գավառի մեջ։ Քաղաք է 1963 թվականից։

Պատմամշակութային կառույցներ[խմբագրել]

Սպիտակավոր եկեղեցին Աշտարակում

Աշտարակում կան 5 հայկական եկեղեցիներ՝ Սուրբ Մարիանե (1281թ.), Սուրբ Սարգիս եկեղեցի (13-րդ դար), Ծիրանավոր (5-րդ դար), Սուրբ Աստվածածին՝ Կարմրավոր (7-րդ դար) և Սպիտակավոր(13-րդ դար)։ Հին կառույցներից է նաև 1664 թվականի Քասաղի եռակամար, քարակերտ կամուրջը, կառուցված ծիրանագույն տուֆից։

Կրթություն և մշակույթ[խմբագրել]

Ներսես Աշտարակեցու անվան №1 հիմնական դպրոց
  • Աշտարակում կան 5 հիմնական և 1 ավագ դպրոցներ՝
  1. №1 - Ներսես Աշտարակեցու անվան հիմնական դպրոց
  2. №2 - Սմբատ Շահազիզի անվան հիմնական դպրոց
  3. №3 - Պերճ Պռոշյանի անվան հիմնական դպրոց
  4. №4 - Գրիգոր Ղափանցյանի անվան հիմնական դպրոց
  5. №5 - Նորայր Սիսակյանի անվան ավագ դպրոց
  6. Վարդգես Պետրոսյանի անվան հիմնական դպրոց
  • Կան 6 մանկապարտեզներ
  1. «Մանուշակ»
  2. «Հասմիկ»
  3. «Արևիկ»
  4. «Ծիծեռնակ»
  5. «Զեփյուռ»
  6. «Հովիկ»
  • Գործում է Այվազյանի անվան երաժշտական դպրոցը, կա նաև արվեստի դպրոց։
  • Աշտարակում են հայ արձակագիր Պերճ Պռոշյանի և կենսաքիմիկոս Նորայր Սիսակյանի տուն-թանգարանները։

Գիտական կենտրոններ[խմբագրել]

Տնտեսություն[խմբագրել]

Աշտարակը Հայաստանի կարևոր արդյունաբերական կենտրոններից է։ Քաղաքի գլխավոր արդյունաբերական ճյուղերը սննդի և ըմպելիքների արտադրություններն են։ Կարևորագույն ընկերություններից է «Աշտարակ-կաթ» ընկերությունը։

Սպորտ[խմբագրել]

1999 թվականին ձևավորվեց Միկա ֆուտբոլային ակումբը, ի հաշիվ Քասախ Աշտարակի և Միկայի միաձուլման։ Ակումբն ընտրեց իր լոգոն, կարգախոսը և 2000 թվականից սկսվեց նրա կարիերան։ Ակումբը 2007 թվականին տեղափոխվեց Երևան։ Քաղաքում է գործում Քասախի մարզիկ մարզադաշտը։ Այն կարող է հյուրընկալել մինչև 3500 մարդ։

Տեղական ինքնակառավարում[խմբագրել]

Համայնքի ղեկավար՝ Արմեն Վաչեի Անտոնյան
Ավագանու անդամներ՝

1. Նորիկ Սիմոնի Անդրեասյան
2. Տիգրան Վանուշի Գալստյան
3. Կարո Համլետի Գասպարյան
4. Անդրանիկ Պողոսի Ծատուրյան
5. Աշոտ Դանիելի Հունանյան
6. Արսեն Հմայակի Ղարաչյան
7. Վահագն Արմուշի Մկրտչյան
8. Արթուր Հենրիկի Կարապետյան
9. Կարեն Լիպարիտի Շահազիզյան
10 .Թովմաս Սարգսի Շահվերդյան
11. Արմենակ Գևորգի Սարգսյան
12. Մուշեղ Սայաթ Նովայի Տաշչյան
13. Արամ Հենրիկի Քամալյան
14. Ստյոպա Համբարձումի Քասյան
15. Սարիբեկ Մեսրոպի Օվոյան

Նշանավոր աշտարակցիներ[խմբագրել]

Տես նաև[խմբագրել]

Քույր քաղաքներ[խմբագրել]

Պատկերասրահ[խմբագրել]

Արցախյան պատերազմում զոհված ազատամարտիկներին նվիրված հուշակոթող ու գերեզմանոց
War Cemetery in Ashtarak, Armenia, 001, VM.jpg
War Cemetery in Ashtarak, Armenia, 002, VM.jpg
War Cemetery in Ashtarak, Armenia, 003, VM.jpg

Հղումներ[խմբագրել]