Արշակ Բ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Արշակ Բ
Մեծ Հայքի Արքա
Իշխանություն 350–368
Մահացել է՝ 368
Նախորդ Տիրան
Հաջորդող Պապ
Ուղեկից Անանուն՝ արքայազն Անոբի մայրը և Վարազդատ Ա Արշակունի արքայի տատը, Օլիմպիա, Որմիզդուխտ, Փառանձեմ
Տոհմ Արշակունիներ
Հայր Տիրան
Երեխաներ Պապ՝ Փառանձեմի հետ ամուսնությունից, Անոբ՝ մինչև Փառանձեմն ունեցած տիկնոջից, Անոբը Վարազդատ Ա Արշակունի արքայի հայրն է


Արշակ Բ (ծննդյան թվականն անհայտ – մոտ 368 թ.), Հայոց Արշակունի թագավոր 350 թ–ից։ Տիրան թագավորի որդին և հաջորդը։

Մեծ Հայքի թագավորությունը Արշակունյաց օրոք՝ 66-385թթ. սահմաններով

Գահակալման սկիզբ[խմբագրել]

350 թ–ին Ոսխայի ճակատամարտում հայ–հռոմեական ուժերը հաղթել են Պարսից Սասանյան արքա Շապուհ Բ–ին և հարկադրել գերությունից ազատել Հայոց թագավոր Տիրանին։ Քանի որ Տիրանը կուրացվել էր, գահաժառանգ Արտաշեսը մահացել, իսկ մյուս որդին՝ Տրդատը, պատանդ էր Բյուզանդիոնում, ուստի Հռոմի և Պարսկաստանի համաձայնությամբ թագավորել է Արշակ Բ։ Արշակը չի դարձել նրանց կամակատարը. վարել է ինքնուրույն քաղաքականություն, որից վրդովված, Վալենտինիանոս I կայսրը սպանել է նրա պատանդ եղբորը՝ Տրդատին և խոշոր ուժերով հարձակվել Մեծ Հայքի վրա։ Արշակը հաշտություն է խնդրել և ճանաչել Հռոմի գերիշխանությունը։ Կայսրն իր սպանված եղբոր հարսնացու Օլիմպիային կնության է տվել Արշակին՝ իբրև երաշխիք երկու երկրների փոխհավատարմություն։ Միաժամանակ նա պատանդությունից արձակել է Տրդատի Տիրիթ և Գնել որդիներին։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն, երբ Արշակը գահ է բարձրացել նա սկսել էվարել հավասարակշռման քաղաքականություն, ուստի տաս հոգուց բաղկացած պատգամավորություն է ուղղարկել Բյուզանդիա, որոնք դաշինք են կնքել և Հայաստան բերել Արշակի հարսնացու Օլիմպիային, ով Կոստանդին կայսեր մահացած եղբոր Կոստասի նշանածն էր, պրետորյաների պրեֆեկտ Աբլաբիոսի աղջիկը: Համարվում է, որ այս պատգամավորության մեջ եղել է նաև Ներսեսը, ով այդ ժամանակ արքունի սենեկապետն էր, ինչպես հայտնի է Ներսեսը կաթողիկոս է ձեռնադրվել 353 թվականին, հետևաբար այս դեպքերը տեղի են ունեցել մինչ 353 թվականը, սա վկայում է այն մասին, որ Արշակը գահակալելուց անմիջապես հետո պատգամավորություն է ուղղարկել Հռոմ: Գնելը, խախտելով հայրենի ավանդական կարգը, բնակվել է Այրարատ նահանգի Արագածոտն գավառի Կվաշ ավանում, կուրացված պապի՝ Տիրանի մոտ, ամուսնացել Սյունիքի նախարար Անդովկի դստեր՝ Փառանձեմի հետ, զանազան միջոցներով իր շուրջը համախմբել նախարարներին և սեպուհներին։ Գնելի կողմն է եղել նաև Արշակի հոր՝ Տիրանի և Հայոց կաթողիկոս Ներսես Ա Մեծի համակրանքը։ Զգուշանալով դավադրությունից՝ Արշակն ասպարեզից հեռացրել է թե՛ հորը, թե՛ եղբորորդիներին։

Ներքին դրությունը[խմբագրել]

Արշակ Բ-ի գահակալության առաջին տարիներն անցնում են խաղաղությամբ։ Հարաբերական այս խաղաղությունը հետևանք էր, առաջին հերթին, պարսից արքունիքի և Հռոմի կայսրության միջև տեղի ունեցած պատերազմների ժամանակավոր դադարի, իսկ Հայաստանը, որ կռվախնձոր էր այդ երկու պետությունների միջև, օգտվում է ստեղծված խաղաղությունից։

Կարճատև այդ խաղաղ շրջանն օգտակար էր երկրի ռազմական ուժերը հավաքելու, տնտեսությունը վերականգնելու և շինարարական նոր աշխատանքներ ծավալելու համար։ «...և եղև խաղաղութին մեծ ի ժամանակին յայնմիկ. ժողովեցան ամենայն թագուցեալքն, փախուցեալք և կորուցեալք երկիրն հայոց...», -գրում է Փավստես Բուզանդը։ Հայ-բյուզանդական դաշինքն ամրապնդելու նպատակով Արշակ Բ-ն Ներսես կաթողիկոսի գլխավորությամբ 353 թ. հատուկ պատմագավորություն է ուղարկում Բյուզանդիա։ Կոստանդիոս կայսրը լավ ընդունելություն է ցույց տալիս այդ պատմագավորությանը. նա թույլ է տալիս Բյուզանդիայում գտնված փախստականներին վերադառնալ հայրենիք, պանդխտությունից ազատում է Արշակի եղբոր որդիներ Տիրիթին ու Գնելին։ Ներքին քաղաքականության հարցերում Արշակն աշխատում է առաջին հերթին համախմբել պառակտված ֆեոդալական շրջանը՝ պաշտոններ տալով և սիրաշահելով իր հոր օրոք՝ արքունիքից դժգոհ և պաշտոններից հեռացած նախարարներին։ Նա պաշտոնի է կանչում Տայքի և Սպերի Մամիկոնյաններին, որոնք իր դայակներն էին եղել. Վասակ Մամիկոնյանին նշանակում է զորքի սպարապետ, իսկ նրա ավագ եղբորը՝ Վարդանին, նահապետ։ Գնունյաց նախարարական տանն է հանձնում հազարապետությունը։ Արքունիքի մյուս կարևոր պաշտոններում ևս նշանակում է աչքի ընկնող նախարարների։ Արշակին հաջողվում է կարճ ժամանակամիջոցում համախմբել գրեթե բոլոր դժգոհ իշխաններին։

Արշակը կազմակերպում և ուժեղացնում է բանակը՝ համալրելով այն թարմ ուժերով։ Նա ուշադրություն է դարձնում հատկապես ծանր զրահավոր հեծելազորի վրա, որը հայկական բանակի մարտական ուժեղագույն զորամասերից մեկն էր։

Արշակը մեծ ուշադրություն է դարձնում կաթողիկոսի ընտրության վրա՝ ցանկանալով եկեղեցական ղեկավար պաշտոնում ունենալ իրեն վստահելի մեկին. նա այդ պաշտոնին հրավիրում է իր սենեկապետին՝ Ներսեսին։

350–ական թթ. և՛ Հռոմը, և՛ Պարսկաստանը զբաղվել են իրենց սահմանների պաշտպանությամբ և չեն միջամտել Մեծ Հայքի գործերին։ Շուրջ մեկ տասնամյակ Մեծ Հայքն ապրել է խաղաղությամբ, բարգավաճել և հզորացել։ Արշակը հետամտել է նախարարներին համախմբելու, նրանց կետրոնախույս հակումները սանձելու քաղաքականություն։ Նա բնաջնջել է անհնազանդ նախարարական տներին, բռնագրավել նրանց կալվածները։ Փավստոս Բյուզանդը հաղորդում է, որ Արշակը սպառնացել է նաև եկեղեցական և վանական հողատիրություններին։ Արքունի զորաբանակը մեծացնելու և թագավորական իշխանությանը սպառնացող նախարարական ավագանուն թուլացնելու նպատակով նա ծրագրել էր ոստանում հիմնել արտոնյալ, ապահարկ նոր քաղաքներ և նրանցում բնակեցնել նախարարական տիրույթների բնակիչներին։ Այդ գործում առաջին քայլը եղել է Կոգովիտ գավառում Արշակավան քաղաքի կառուցումը։ Նախարարները Պարսկաստանի օգնությամբ կործանել են Արշակավանը, կոտորել բնակիչներին, ձախողել Արշակի՝ թագավորական իշխանությունը հզորացնելու ծրագրերը։

Արշակավան[խմբագրել]

Արշակի գահակալության տարիներին տեղի ունեցած պատմական կարևոր իրադարձություններից էր Արշակավանի կործանումը, որի մասին կցկտուր տեղեկություններ են պահպանվել հայկական աղբյուրներում։ Արշակ թագավորը Մասիս լեռան հարավային լանջին՝ Կոգովիտ գավառի հովտում, ցանկանում է քաղաք կառուցել։ Այդ քաղաքի կառուցումը Արշակի համար օգտակար էր երկու տեսակետից. իր հիմնած քաղաքը կդառնար առևտրական խոշոր կենտրոն և մեծ շահույթ կբերեր իրեն և ապա՝ հարևան նախարարություններից այնտեղ կհավաքեր մեծ թվով բնակիչներ։ Իհարկե Արշակի համար դժվար էր, միանգամից մեծ թվով բնակիչներ հավաքել այնտեղ ուստի նա հրովարտակ է գրում և ազդարարում, որ քաղաքի մուտքն ազատ է բոլոր տեսակի եկվորների համար։ Դժվար չէ պատկերացնել, որ Արշակավան փախչող տասնյակ հազարավոր բնակչության մեջ եղել են գողեր, մարդասպաններ և այլ տեսակի հանցագործներ, սակայն նրանց մեծ մասը եղել են անազատ գյուղացիներ, որոնք փորձել են ազատվել իրենց տերերի ծանր շահագործումից։ Գյուղական բնակչության մասսայական այս փախուստը բնական է, որ չէր կարող չառաջացնել նախարաների և եկեղեցականների զայրույթը։ Այդ ժամանակ Ներսես կաթողիկոսը ներկայանում է թագավորին և կշտամբում նրան, որ այդպիսի «անմիտ գործ» է ձեռնարկել և պահանջում է քանդել քաղաքը։ Սակայն Արշակը կտրականպես մերժում է նրան։ Դրանից հետո հայ դժգոհ նախարարները, Ներսես կաթողիկոսի գլխավորությամբ դիմում են ռազմական ուժի։ Օգտվելով Արշակ թագավորի բացակայությունից նրանք հարձակվում և սրի են մատնում Արշակավանի անզեն բնակչությանը։ Արշակավանի կոտորված բնակչության թիվը շատ մեծ է եղել մոտ 30-40 հազար։ Արշակավանի կոտորածը դասակարգային պայքարի արյունոտ էջերից է։ Արշակավանի տեղում, որն այժմ կոչվում է Խարաբաբազար, մինչ այժմ կարելի է տեսնել քաղաքի հին ավերակները, որոնք անխոս վկաներն են հայ ժողովրդի աշխատավորության նկատմամբ նախարարների կատարած գազանային ոճրագործության։

Արշակի արտաքին քաղաքականությունը[խմբագրել]

Արշակ թագավորի կառավարման սկզբում արտաքին խաղաղություն էր տիրում Բյուզանդիան և Պարսկաստանը զբաղված էին իրենց սահմանների անվտանգության ապահովմամբ Բյուզանդիան՝ արևմուտքում, Պարսկաստանը արևելքում: Այս պատերազմների ավարտից հետո երկու կողմերն էլ զորքեր տեղակյոժեցին Միջագետքում և Հայաստանի սահմանում: Արշակ թագավորը վարելով հավասարակշռման քաղաքականություն դաշն կնքեց և Բյուզանդիայի և Պարսկաստանի հետ: Մինչ ռազմական գործողությունների սկսելը երկու կողմերի զորքերի միջև բախումներ տեղի ունեցան:

Ե՛վ Բյուզանդիան և՛ Պարսկաստանը ձգտում էին իրենց կողմը գրավել Հայաստանի թագավոր Արշակին, ով ուներ զգալի թվով զինական ուժ: Ամիանոս Մարկելիանոս պատմիչը վկայում է, որ Շապուհը և Կոստանդիանոս կայսրը նամակագրություն են ունեցել: Շապուհը ամեն կերպ ձգտել է համոզել և սպառնալ Կոստանդիանոսին, որպեսզի վերջինս հեռու մնա պատերազմական գործողություններից և իրեն զիջի Հայաստանն ու Միջագետքը:

Այդ ժամանակ Արշակ թագավորը զբաղված էր երկրի տնտեսության աշխուժացմամբ և բանակի համլրումով: Պատերազմը բռնկվեց 359 թվականին, երբ Շապուհի 100 հազարանոց բանակը մտավ Միջագետք և պաշարեց Ամիդ (Դիարբեքիր): Այս քաղաքի գրավման ժամանակ զոհվեց շուրջ 30 հազար պարսիկ զինվոր: Կոստանդիանոս կայսրը տեղեկանալով Շապուհի ներխուժման մասին եկեվ Կեսարիա և կանգնեցրեց վերջինիս առաջխաղացումը: Նա 360 թվականի գարնանը ինչպես վկայում Ամիանոսը հանդիպեց Արշակ թագավորի հետ, ով հավաստիացրել է նրան, որ հավատարիմ է մնում Հռոմին:

361 թվականի գարնանը կայսրը հրամայում է Հուլիանոս զորավարին իր լեգեոններով տեղափոխվել Արևելք, սակայն վփրջինս ապստամբություն է բարձրացնում, սակայն ռազմական որևէ ընդհարում նրա և Կոստանդիանոսի միջև տեղի չի ունենում: Կոստանդիանոսը մահանում է 361 թվականի նոյեմբերի 3-ին Կիլիկիայում: Հուլիանոսը կայսր է դառնում առանց դժվարության: Նա շարունակում է պատերազմը և Հայաստան է ուղղարկում իր Պրոկոպիոս զորավարին և Սեբաստիանոս կոմսին, որպեսզի սրանք հայկական զորքերի հետ միասին հարձակվեն Մարաստանի վրա և դժվար վիճակի մեջ դնեն Շապուհին, իսկ ինքը հարձակվում է Միջագետքում Տիզբոնի ուղղությամբ, սակայն մարտերից մեկի ժամանակ զոհվում է:

Սրանից հետո կայսր է հռչակվում Հովիանոսը, ով պայմանագիր է կնքում 363 թվականին, որը պատմությանը հայտնի է Ամոթալի հաշտություն անվամբ: Նա հրաժարվում է Հայաստանին օգնելուց և Շապուհին զիջում մի շարք տարածքներ Միջագետքում և Արևմտյան Հայաստանում: Այս հաշտությունից հետո հայկական ուժերը միայնակ են մնում իրենց թվով մի քանի անգամ գերազանցող պարսիկների դեմ: Վասակ Մամիկոնյանը 60 հազարանոց զորքով գնում է Ատրպատական, սակայն հարձակումը Հայստանի վրա տեղի է ունենում Աղձնիքից: Պարսկական զորքերը դավաճան Մեհրուժան Արծրունու գլխավորությամբ պաշարում են Տիգրանակերտը, սակայն բնակչությունը դիմադրություն է ցույց տալիս: Տիգրանակերտի գրավումից հետո նրանք գրավում են Դարանղյաց գավառի Անի ամրոցը, թալանում են հայոց արքաների դամաբարանները, վերցնում վերջիններիս աճյունները Պարսկաստան տեղափոխելու նպատակով: Նրանք մոտենում են Այրարատյան աշխարհին:

Վասակ Մամիկոնյանը իմանալով այս մասին իր բանակով գալիս է Այրարատ այստեղ ճակատամարտում պարտության է մատնում պարսկական զորքերին: Չնայած նարան, որ Արշակ թագավորը վարում էր հավասարակշռված քաղաքականություն, այնուամենայնիվ, իրադարձությունները Հայաստանի համար մեղմ ասած լավ չէին դասավորվում:

Մահ[խմբագրել]

364 թվականին Շապուհը տեսնելով, որ չի կարողանում ռազմական ուժով առավելության հասնել Հայաստանի նկատմամբ: Արշակին և Վասակին հրավիրում է բանակցությունների, սակայն ձերբակալում է նրանց: Այսպիսով Հայաստանը գլխատելով: Վասակին սպանում է, իսկ Արշակ արքային նետում Անհուշ բերդը, որտեղ էլ հետագայում մահանում է: Պարսից դեմ նրա մղած պատերազմի մանրամասնությունները նկարագրել է Փավստոս Բյուզանդը։

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Փավստոս Բուզանդ, Պատմություն Հայոց, թարգմանությունը, ներածությունը և ծանոթագրություններն ակադեմիկոս Ստ. Մալխասյանցի, Երևան, 1968։

Արշակ Երկրորդին նվիրված արվեստի և գրականության գործեր[խմբագրել]

  • Ստեփան Զորյան, Պապ թագավոր, ակադեմիկոս Սուրեն Երեմյանի պատմական ակնարկ-հոդվածով, Երևան, 1944թ.։
  • Գևորգ Հովհաննիսյան, Հայոց Տերերը, Երևան, 2012թ.։
  • Փավստոս Բուզանդ, Հայոց Պատմություն, Սովետական գրող հրատարակչություն, Երևան, 1977թ.։
  • Արշակ Չուխաճեանի Արշակ Երկրորդ օպերա, Կ.Պոլիս, 1868թ.։

Աղբյուրը՝ Հայկական սովետական հանրագիտարան, հ.9, էջ 67

Պատմական ուսումնասիրություններ[խմբագրել]

  • Հրանդ Արմէն, Պապ Արշակունի, Երուսաղէմ, 1958թ.։
  • Եղիազար Մուրադեան, Քննական Պատմութիւն Արշակ Երկրորդի և անոր Պապ որդւոյն, Աղեքսանդրիա, Արաքս տպարան, 1900թ.։
  • Հայ ժողովրդի պատմություն, ութ հատորով, ՀՀ Գիտությունների ակադեմիայի հրատարակություն, հատոր II, Երևան, 1984թ., էջ 102-106։
  • Մաղաքիա Արքեպիսկոպոս Օրմանեան, Ազգապատում, հ. Ա, Երևան, 2001թ.։
  • Փավստոս Բուզանդ, Հայոց Պատմություն, Ստ. Մալխասյանցի աշխարհաբար թարգմանությունը, նրա ներածությամբ և ծանոթագրություններով, Երևան, 1947թ.։

Գրականություն Արշակ Բ-ի մասին[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

  • [1] «Հայաստանը և պարսկա-հռոմեական հակամարտությունը Արշակ II-ի օրոք» Էդուարդ Դանիելյան (պատմ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր)
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png