Արշակ Բ (օպերա)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox music.png
Արշակ Բ
Partitur 1.jpg
Արշակ Բ օպերայի պարտիտուրի տիտղոսաթերթը
Կոմպոզիտոր Տիգրան Չուխաճյան
Լիբրետտոյի
հեղինակ(ներ)
Թովմաս Թերզյան
Ժանր Դրամա
Գործողությունների թիվ 4
Ստեղծման թիվ 1868 թ.
Առաջնախաղ ամբողջական՝ 1945 թ. նոյեմբերի 29
Առաջնախաղի վայր Կոստանդնուպոլիս

«Արշակ Բ», հայ անվանի երգահան Տիգրան Չուխաճյանի օպերան, լիբրետտո իտալերեն Թովմաս Թերզյանի և հայերեն Արմեն Գուլակյանի ։ Հանդիսանում է հայկական ազգային դասական առաջին օպերան։[1]

Ստեղծումը[խմբագրել]

Ավարտվել է 1868-ին Կ․ Պոլսում: Մասամբ օպերան կատարվել է նույն թվականին:[2] Թ․ Թերզյանի երկլեզվյան՝ հայերեն և իտալերեն լիբրետոն ստեղծվել էր հայոց արքա Արշակ Բ-ի, թագուհի Օլիմպիայի, իշխանուհի Փառանձեմի և իշխաններ Գնելի ու Տիրիթի, ինչպես նաև Հայաստանի, Պարսկաստանի և Բյուզանդիայի փոխհարաբերությունների մասին Փավստոս Բուզանդի և Մովսես Խորենացու հաղորդած վիպախառն տեղեկությունների հիման վրա։ Գործողությունը կատարվում է Արմավիրում, 365 - 367-ին։

Թերզյանի լիբրետոն ըստ ժանրի «քնարական-ողբերգություն» է։ Չուխաճյանը մարմնավորելով լիբրետոյի քնարական հիմնական գիծը և միաժամանակ բացահայտելով դրամատիկական ու հերոսական շեղումները, ստեղծել է եվրոպական «մեծ օպերայի» ավանդույթի լայնաշունչ մի երկ, ուր օգտագործված է կատարողական հսկայական կազմ, սիմֆոնիկ նվագախումբ, երգեցիկ խումբ, մեներգիչներ և փողային նվագախումբ։

Բեմադրություններ[խմբագրել]

Օպերան երգահանի կյանքի ընթացքում ամբողջովին չի բեմադրվել /միայն որոշ հատվածներ [3]/ արտիստիկ ռեսուրսների սղության, ինչպես նաև այդ նախագծին թուրքական իշխանությունների ընդդիմանալու պատճառով, քանի որ հայկական պատմությանն ու մշակույթին վերաբերող ստեղծագործությունները դիտվում էին որպես հայկական ազգայնականությունը խրախուսող գործոններ։

Հատվածներ օպերայից կատարվել են Վենետիկում, Փարիզում, Վիեննայում և Կ.Պոլսում։ Երգահանի մահից հետո երաժշտությունը համարվում էր կորած։ Այն նորից ի հայտ է գալիս 1930-ական թթ.։ Օպերայի երաժշտությունն ու լիբրետտոն հիմնովին վերախմբագրվում են խորհրդային հայ երաժշտագետներ Ալեքսանդր Շահվերդյանի, Լևոն Խոջա-Էյնաթյանի և գրականագետ Արմեն Գուլակյանի կողմից։ Նորացված տեսքով օպերան առաջին անգամ ներկայացվում է հանդիսատեսին 1945 թ. (բեմադրող՝ Արմեն Գուլակյան, դիրիժոր՝ Միքայել Թավրիզյան)՝ դառնալով Երևանի օպերայի և բալետի պետական թատրոնի խաղացանկի հիմնասյուներից մեկը։

1956 թվականին Չուխաջյանի գլուխգործոցին անդրադարձել է բեմադրիչ Վավիկ Վարդանյանը (դիրիժոր՝ Սուրեն Չարեքյան1986 թվականին հիշյալ օպերան բեմադրել է Տիգրան Լևոնյանը (դիրիժոր՝ Յուրի Դավթյան)։ Նույն թվականին «Արշակ Երկրորդը» բեմ է բարձրացել Թբիլիսիում։ 1991 թվականին ևս «Արշակ Երկրորդի» բեմադրությունը իրականացրել է Տ. Լևոնյանը, հանվել է խաղացանկից 1997 թվականին։ 2007 թվականի մարտի 3-ին Երևանում կայացավ Տ. Չուխաջյանի «Արշակ Երկրորդ» օպերայի նոր բեմադրության պրեմիերան (բեմադրող՝ Գ. Գրիգորյան)։

Օպերայի գլխավոր հերոսներ[խմբագրել]

Արշակ Բ օպերայի պարտիտուրի էջերից մեկը

Արշակ Երկրորդ՝ Հայոց արքա

Վարդան՝ Արշակի թիկնապահ

Փառանձեմ՝ Սյունիքի արքայքդուստր, Գնելի կինը

Գնել՝ Սյունիքի արքայազն, Արշակի եղբայրը

Վալենսիա՝ Սյունիքի արքայազն, Հայոց բանակի հրամանատար

Օլիմպիա ՝ Հայոց թագուհի, Հռոմի կայսեր դուստր

Ներսես՝ Հայոց կաթողիկոս

Պոլիսենա

Տիրան թագավորի ուրվականը

Օլիմպիայի և Արշակի որդու ուրվականը [4]

Սյուժե[խմբագրել]

Արշակ Բ թագավորը դաժան տիրակալ է, ով սպանել է իր հորը՝ Տիրանին, և վթարել իր սեփական եղբորը՝ Գնելին: Նախկինում Արշակը սիրահարված էր Փառանձեմ իշխանուհուն: Սակայն վերջինս ամուսնանում է Գնելի հետ, և Արշակը կնության է վերցնում հռոմեական կայսր դստեր Օլիմպիային:

Ժամանակ է անցնում, և Փառանձեմը աղաջում է Արշակ թագավորին թույլ տալ Գնելին՝ իր ամուսնուն վերադառնալ Հայաստան: Անգութ թագավորը հանձնում է Փառանձեմին իր զինվորներին, որպեսզի պահեն նրան իր համար:

Չնայած արգելքների, Արշակի եղբայր Գնելը վերադառնում է և իր ընկեր Վալեսիայի հետ, որը հայոց բանակի հրամանատար է, երդվում է վրեժ լուծել Արշակից: Վալենսիան գալիս է պալատ և փորձում է համոզել Օլիմպիա թագուհուն, որ Արշակը դավաճանել է նրան և ցանկանում է ամուսնանալ Փառանձեմի հետ: Ինքը՝ վալենսիան սեր է խոստովանում և առաջարկում է փախչել. վերցնելով նրա որդուն: Այդ ժամանակ մտնում է Փառանձեմը իր մահացու վիրավոր ամուսնու Գնելի հետ, այնուհետև՝ Արշակ թագավորը և բանտ է ուղարկում թագուհի Օլիմպիային: Գնելը անիծում է թագավորին և զոհվում:

Թագավորը գահին է, որը, կարծես, պատված է իր զոհերի արյան կաթիլներով: Նա նորից տենչում է Օլիմպիային: Փառանձեմը՝ պատահաբար լսելով նրա տենչանքները, ուղեվորվում է դեպի աշտարակ և սպանում Օլիմպիայի որդուն, որպեսզի նա չժառանգի գահը:

Տեսարան գերեզմանոցում: Ե՛վ Արշակին, և՛ Փառանձեմին հետապնդում են իրենց զոհերի ուրվականները:

Որոշ ժամանակ անց Ներսես կաթողիկոսին հաջողվում է ազատել Օլիմպիային, որպեսզի վերականգնի իր Հայաստանի թագուհի լինելու իրավունքը: Արշակը ներում է ստանում Օլիմպիայից և խնջույք կազմակերպում: Խնջույքի ժամանակ ատելությամբ լցված Փառանձեմը թունավորում է Օլիմպիայի գինին և ինքն էլ թունավորվում: Վախճանվելուց առաջ Փառանձեմը մահացու վերք է հասցնում նաև Արշակ թագավորին:[5]

Հետաքրքիր փաստեր[խմբագրել]

"Արշակ Բ" օպերան նախատեսված էր ներկայացնել 2001 թվականի սեպտեմբերի 11ին Սան Ֆրանցիսկոյում: Սակայն ահաբեկիչների այդ օրվա տխրահռչակ գործողությունների պատճառով բեմադրությունը տեղափողվեց սեպտեմբերի 16ի:

Արմեն Գուլակյանը 1946 թվականին արժանացել է Ստալինյան մրցանակի երրորդ աստիճանի դափնեկրի կոչմանը 1945 թ. Ա.Սպենդարյանի անվան օպերայի և բալետի թատրոնում Տ.Չուխաճյանի «Արշակ Բ» օպերայի բեմադրության համար

Երաժշտություն[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Հղումներ[խմբագրել]

  1. {{{վերնագիր}}} .
  2. Կաղապար:Статья
  3. Կաղապար:Статья:"2 and 3 part of Arshak II were played in the Naum Theatre on 10 march 1868."
  4. Arshak II
  5. Arshak II