Ամստերդամ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Ամստերդամ
Amsterdam
Դրոշ Զինանշան
Դրոշ Զինանշան
AmsterdamMontage.jpg
52°23′00″ հս. լ. 4°54′00″ ավ. ե. / 52.383333° հս. լ. 4.9° աե. ե.
Երկիր Նիդերլանդներ Նիդերլանդներ
Ենթարկում Մայրաքաղաք
Մարզ Հյուսիսային Հոլանդիա
Քաղաքապետ Էբերհարդ ցանբ դեր Լան
Առաջին հիշատակում 1275
Մակերես 219,07 կմ²
Բնակչություն 801 847 մարդ (2013)
Խտություն 4768 մարդ/կմ²
Ժամային գոտի UTC+1, ամառը UTC+2
Հեռախոսային կոդ +31 020
Փոստային ինդեքսներ 10xx
Պաշտոնական կայք www.amsterdam.nl
##Ամստերդամ (Նիդեռլանդներ)
Red pog.png

Ամստերդամը (հոլանդերեն՝ Amsterdam) Նիդերլանդների մայրաքաղաքն է։ Գտնվում է Ամստել գետի դելտայում, Էյսելմեր (Զյոյդեր Զե) ծոցի մոտ, ջրանցքներով կապված է Հյուսիսային ծովի հետ։ Վարչականորեն մտնում է Ամստերդամ համայնքի մեջ։

Պատմությունը[խմբագրել]

Առաջին անգամ հիշատակվել է 1275-ին։ Անվանումն առաջացել է Ամստել գետի անունից և հոլանդերեն damm՝ «ամբարտակ» բառից, այսինքն՝ «Ամստելի ամբարտակ»։[1]

Հիմնադրումը[խմբագրել]

Ամստերդամը հիմնադրվել է համեմատաբար ավելի ուշ՝ հոլանդական այլ քաղաքներից, որոնցից են Ռոտերդամը, Նեյմեյխենը, Ուտրեխտը։ 2008թ. պատմական աշխարհագրագետ Քրիս դե Բոտը առաջարկեց մի վարկած, ըստ որի Ամստերդամի շուրջ գտնվող հողերն սկսել են օգտագործվել դեռևս 10-րդ դարից։ Սա պարտադիր չէր նշանակում, թե այդ ժամանակ արդեն դրված է եղել քաղաքի հիմքը՝ հողի մշակման աշխատանքները կարող էին կապված լինել ոչ թե գյուղատնտեսության, այլ տորֆ արդյունահանելու հետ։[2]

Ամստերդամը քաղաքի իրավունքներ է ստացել 1300 կամ 1306թ.։[3] 14-րդ դարից սկսած, Ամստերդամը բարգավաճում էր, հիմնականում՝ Հանզայի լիգայի հետ առևտրի շնորհիվ։ 1345թ. Կալվերստրաատի Երանելի հաղորդությունը քաղաքը դարձրեց ուխտատեղի մինչև բողոքական հավատի ընդունումը։ Մինչև օրս պահպավող «լուռ երթը» վկայում է ուխտավորության հարուստ պատմության մասին։[4]

Ապստամբությունը իսպանացիների դեմ[խմբագրել]

16-րդ դարում Հոլանդիայում իսպանացիների դեմ բարձրացավ մի ապստամբություն, որի գլխավոր պատճառը հարկերի բարձրացումը և իսպանական ինկվիզիցիայի կողմից բողոքականների հետապնդումներն էին։ Խռովությունները վերաճեցին «Ութսունամյա պատերազմի», որն, ի վերջո հասցրեց Հոլանդիայի անկախության։[5] Հոլանդական ապստամբությունը ղեկավարող Վիլհելմ Լռակյացի ջանքերի շնորհիվ Հոլանդիայի Հանրապետությունը հայտնի դարձավ որպես կրոնական հանդուրժողականության երկիր։

Հրեաները Իբերական թերակղզուց, հուգենոտները Ֆրանսիայից, բարգավաճ վաճառականները և տպագրիչները Ֆլանդրիայից և տնտեսական զրկանքների ու կրոնական արգելքների պատճառով տեղահանվածները Իսպանիայի վերահսկողության տակ գտնվող Նիդերլանդների տարածքներից իրենց անվտանգությունը գտան Ամստերդամում։ Ֆլամանդական տպագրիչների ներհոսքը և քաղաքի մտավորականության հանդուրժողականությունը Ամստերդամը դարձրեցին ևրոպայի ազատ մամուլի կենտրոն։

Տնտեսությունը[խմբագրել]

Ամստերդամի ֆինանսական թաղամաս Զյոյդասը:
I amsterdam-ն Ամստերդամի զբոսաշրջային կարգախոսն է:
Ամստերդամի հատակագիծը:

Ամստերդամը Նիդերլանդների ֆինանսական մայրաքաղաքն է, բանկերի և կորպորացիաների քանակով ևրոպայում խոշորագույններից է՝ Լոնդոնից, Փարիզից, Ֆրանկֆուրտից և Բարսելոնից հետո։ Ամստերդամում է գործում աշխարհի հնագույն ֆոնդային բորսան։ Ամստերդամը նաև ադամանդների մշակման և գործարքների խոշոր կենտրոն է։

Քաղաքում և նրա արվարձաններում գործում են էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության և մեքենաշինության ձեռնարկություններ։ Զարգացած են ավիաշինությունը, նավաշինությունը, քիմիական, նավթամշակման և փայտավերամշակման արդյունաբերությունը։ Սննդամթերքի արտադրությունն զբաղվում է այնպիսի մթերքների վերամշակումով, որոնք են՝ սուրճը, կակաոն, ծխախոտը, կոկոսի յուղը, կարտոֆելը, հացահատիկը և շաքարի ճակնդեղը։

Զբոսաշրջություն[խմբագրել]

Ամստերդամը տարեկան այլ երկրներից ընդունում է մի քանի միլիոն զբոսաշրջիկ (2009թ.. դրությամբ՝ 4.63 մլն)։[6]։

Ամստերդամի զբոսաշրջային կարգախոսն է I amsterdam-ը, որը նմանվում է անգլերեն I am Amsterdam արտահայտությանը, թարգմանաբար՝ «Ես Ամստերդամն եմ» կամ՝ «Ամստերդամը ես եմ»։

Դիրքը[խմբագրել]

Ամստերդամը գտնվում է Նիդերլանդների արևմուտքում։ Ամստել գետը վերջանում է քաղաքի կենտրոնում և բաժանվում է մեծաթիվ ջրանցքների։ Ջրանցքները ձևավորվել են 17-րդ դարի սկզբում, երբ ներգաղթյալների հոսքը հասավ գագաթնակետին։ Այդ ժամանակ մշակվեց քաղաքի զարգացման համապարփակ նախագիծ, որով կառուցվեցին չորս կիսաշրջանաձև ջրանցքներ։ Նրանց ծայրերը հասնում են մինչև Էյ (հոլանդերեն՝ IJ) ծովածոցը։ Ջրանցքների կառուցման նպատակը ծովից պաշտպանվելն էր, որի մակարդակից Ամստերդամը գտնվում է երկու մետր ցածր։[7]

Քաղաքը շրջապատված է հարթավայրերով, հարավ-արևմուտքում տարածվում են տնկովի անտառներ։ Հյուսիսային ծովին միանում է երկար Հուսիսծովյան ջրանցքով։

Ամստերդամը խիտ բնակեցված քաղաք է, բնակչության խտությունը հասնում է 4 457 մարդ/կմ2։ Քաղաքի շուրջը տարածվում են արվարձանները։ [8] Զբոսայգիները գրավում են քաղաքի տարածքի 12%-ը։[9]

Բնակչությունը[խմբագրել]

Քաղաքի սահմանների ներսում Ամստերդամի բնակչությունը կազմում է 800 000 մարդ, որի կեսն ունի օտարերկրյա ծագում։ 16-րդ և 17-րդ դարերում ներգաղթյալները հիմնականում հուգենոտներ, ֆլամանդացիներ և սեֆարդ հրեաներ և վեսֆալիացիներ էին։ Վերջիններս եկել էին հիմնականում տնտեսական կարիքների պատճառով։ Նրանց ներհոսքը շարունակվում էր նաև 18-րդ և 19-րդ դարերում։ Մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմն սկսելը քաղաքի բնակչության 10%-ը կազմում էին հրեաները։

20-րդ դարում ներգաղթյալների առաջին զանգվածը եղավ 1940-ականներին՝ անկախություն ստացած Ինդոնեզիայից։ 1960-ականներն սկսվեց աշխատավոր ներգաղթյալների հոսքը Թուրքիայից, Մարոկկոյից, Իտալիայից և Իսպանիայից։ Սուրինամի անկախացումից հետո Ամստերդամ հասավ սուրինամցիների մի մեծ ալիք։

Այսօր, ոչ արևմտյան ծագումով բնակիչները կազմում են քաղաքի մոտավորապես մեկ երրորդը և երեխաների ավելի քան 50%-ը[10][11][12]։

Ամենախոշոր կրոնական խումբը քրիստոնյաներն են (2000թ.՝ 17%), ովքեր բաժանվում են կաթոլիկների և բողոքականների։ Հաջորդ խոշոր կրոնն է իսլամը (2000թ.՝ 14%), որոնց մեծ մասը սուննի ճյուղի ներկայացուցիչ են։[13][14] Թեև "Leef en laat leven" («Ապրի'ր և թույլ տու'ր, որ ապրեն») կարգախոսը միավորում է հոլանդացիներին և, նամանավանդ Ամստերդամի բաց և հանդուրժող հանրությանը, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո տեղի ունեցած տարբեր ռասաների, կրոնների և մշակույթների մեծաքանակ ներհոսքն ստեղծել է լարվածություն։

Իր 176 տարբեր ազգություններով Ամստերդամը ներկայումս աշխարհի քաղաքների շարքում ամենաբազմազան ազգությունների օթևանն է[15]։

Ճարտարապետությունը[խմբագրել]

Սուրբ Նիկոլասի եկեղեցին:

Ամստերդամն ունի հարուստ ճարտարապետական պատնություն։ Ամստերդամի ամենահին կառույցն է 1306-ին նվիրաբերված Oude Kerk-ը (Հին Եկեղեցին)։[16] Հնագույն փայտե կառույցն է het Houten Huys-ը։[17] Այն կառուցվել է շուրջ 1425թ. և պահպանված միայն երկու շենքերից մեկն է։ Այն նաև Ամստերդամի գոթական ճարտարապետության նմուշ է։

16-րդ դարում փայտե շինությունները քանդվում և փոխարինվում էին աղյուսից կառուցվածներով։ Այս ժամանակաընթացքում կառուցվեցին Վերածննդի ոճով բազմաթիվ շենքեր։ Այդ ժամանակի շենքերը շատ հեշտությամբ ճանաչվում են աստիճանաձև ճակատներով, որը հոլանդական սովորական Վերածննդի ոճն է։ Ամստերդամն արագ զարգացրել է իրիսկ Վերածննդի ճարտարապետությունը։ Այս շենքերը կառուցվել են ճարտարապետ Հենդրիկ դե Կեյսերի սկզբունքներով։[18] Հենդրիկ դե Կեյսերի նախագծած ապշեցնող շենքերից մեկն է Westerkerk-ը։ 17-րդ դարում բարոկկո ճարտարապետությունը դարձավ ընդունված և այն ևրոպայում հանդիպում էր ամենուրեք։ Սա մոտավորապես համընկավ Ամստերդամի «Ոսկեդարի» հետ։ Ամստերդամում այս ոճի առաջատար ճարտարապետներն էին Յակոբ վան Կամպենը, Փիլիպս Վինգբոոնսը և Դանիել Ստալպաերտը։[19]

19-րդ դարի վերջում տարածվում է Ար նուվո (Jugendstil կամ Art Nouveau) ոճը և շատ նոր շենքեր կառուցվում են այս ոճով։ Այս ժամանակաշրջանում Ամստերդամի արագ ընդարձակման հետ միասին կենտրոնի հարակից շրջաններում նույնպես կառուցվոմ ն այս ոճի շենքեր։ Թանգարանի հրապարակի (Museumplein) հարևանությամբ կառուցված շենքերը Jugendstil ոճի են։ Նոր ժամանակաշրջանին նախորդող ոճերից ամենահայտնին եղել է Ար Դեկոն։ Ամստերդամն ունեցել է այս ոճի իր վարկածը՝ Ամստերդամի դպրոցը (Amsterdamse School)։ Ամբողջ մի շրջան, ինչպիսին է Rivierenbuurt-ը, կառուցապատվել է այս ոճով։ [20] Ամստերդամի դպրոցի ոճով կառուցված շենքերի ճակատների առանձնահատկությունը նրանց հարուստ զարդանախշերն են տարօրինակ ձևով շրջանակված դռներն ու պատուհանները։

Հին քաղաքի կենտրոնը 19-րդ դարից առաջ հանդիպող ճարտարապետական ամենատարբեր ոճերի կիզակետն է։ Դրանց հարևանությամբ կառուցված են 20-րդ դարի սկզբի շենքերը, այդ թվում նաև՝ այս ոճի մի քանի ապշեցնող օրինակ՝ քաղաքի կենտրոնում։ Քաղաքի կենտրոնի և նրա հարևանությամբ գտնվող պատմական շենքերի մեծ մասը ջրանցքների երկայնքով կառուցված հարուստ վաճառականների տներ են։

Ուշագրավ փաստ[խմբագրել]

Ամստերդամում ծնված նշանավոր մարդիկ[խմբագրել]

Քաղաքի համայնապատկերը

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987)։ Աշխարհագրական անունների բառարան։ Երևան: «Լույս», էջ 24։ 
  2. «Amsterdam 200 jaar ouder dan aangenomen» (Dutch)։ Nu.nl։ 22 October 2008։ Արխիվացված օրիգինալից 25 October 2008-ին։ http://web.archive.org/web/20081025045803/http://www.nu.nl/news/1801750/80/rss/'Amsterdam_200_jaar_ouder_dan_aangenomen'.html։ Վերցված է 22 October 2008։ 
  3. «De geschiedenis van Amsterdam» (Dutch)։ Municipality of Amsterdam։ Արխիվացված օրիգինալից 18 May 2008-ին։ http://web.archive.org/web/20080518134246/http://amsterdam.nl/stad_in_beeld/geschiedenis/de_geschiedenis_van։ Վերցված է 21 May 2008։ 
  4. «Mirakel van Amsterdam» (Dutch)։ http://www.trouw.nl/laatstenieuws/laatstenieuws/article936256.ece/Katholieken_verzameld_voor_Mirakel_van_Amsterdam։ Վերցված է 21 May 2008։ 
  5. «Eighty Years' War» (Dutch)։ Leiden University։ Արխիվացված օրիգինալից 12 May 2008-ին։ http://web.archive.org/web/20080512110316/http://dutchrevolt.leidenuniv.nl/nederlands/default.htm։ Վերցված է 21 May 2008։ 
  6. Fedorova, T and Meijer, R (January 2007)։ «Toerisme in Amsterdam 2006/2007» (Dutch) (PDF)։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-27-ին։ http://www.webcitation.org/67yIakU7k։ Վերցված է May 22, 2008։ 
  7. «Actueel Hoogtestand Nederland» (Dutch)։ http://www.ahn.nl/։ Վերցված է 18 May 2008։ 
  8. «Kerncijfers Amsterdam 2007» (Dutch) (PDF)։ Արխիվացված օրիգինալից 28 May 2008-ին։ http://web.archive.org/web/20080528004554/http://www.os.amsterdam.nl/pdf/2007_jaarboek_hoofdstuk_01.pdf։ Վերցված է 18 May 2008։ 
  9. «Openbare ruimte en groen: Inleiding» (Dutch)։ Արխիվացված օրիգինալից 24 June 2008-ին։ http://web.archive.org/web/20080624164359/http://www.os.amsterdam.nl/feitenencijfers/24112/։ Վերցված է 18 May 2008։ 
  10. «Half of young big-city dwellers have non-western background»։ Cbs.nl։ http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/publicaties/artikelen/archief/2006/2006-1995-wm.htm?RefererType=Favorite։ Վերցված է 10 October 2010։ 
  11. «Bevolking naar herkomstgroepering, 1 january 2001–2006» (Dutch)։ Dienst Onderzoek en Statistiek (Research and Statistics Service)։ http://www.os.amsterdam.nl/tabel/4351/։ Վերցված է 19 April 2007։ 
  12. «Most foreign babies born in big cities»։ Cbs.nl։ 26 April 2004։ Արխիվացված օրիգինալից 25 September 2010-ին։ http://web.archive.org/web/20100925064323/http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/publicaties/artikelen/archief/2004/2004-1443-wm.htm։ Վերցված է 10 October 2010։ 
  13. «Religie Amsterdam» (Dutch) (PDF)։ Արխիվացված օրիգինալից 28 May 2008-ին։ http://web.archive.org/web/20080528004546/http://www.os.amsterdam.nl/pdf/2006_ob_religie_5.pdf։ Վերցված է 22 May 2008։ 
  14. «Bureau of Onderzoek en Statistiek: 'Geloven in Amsterdam'» (PDF)։ http://www.os.amsterdam.nl/pdf/2001_factsheets_5.pdf։ Վերցված է 25 April 2012։ 
  15. Quest, issue of march 2009
  16. «Oude Kerk official website»։ http://www.oudekerk.nl/։ Վերցված է 10 June 2009։ 
  17. «Houten Huys» (Dutch)։ Արխիվացված օրիգինալից 26 December 2007-ին։ http://web.archive.org/web/20071226022822/http://www.bmz.amsterdam.nl/adam/nl/huizen/beg34.html։ Վերցված է 19 May 2008։ 
  18. «Amsterdamse renaissance in de stijl van Hendrick de Keyser» (Dutch)։ Արխիվացված օրիգինալից 27 November 2008-ին։ http://web.archive.org/web/20071127014006/http://www.bmz.amsterdam.nl/adam/nl/renaiss3.html։ Վերցված է 19 May 2008։ 
  19. «Hollands Classicisme» (Dutch)։ Արխիվացված օրիգինալից 2 February 2007-ին։ http://web.archive.org/web/20070202200016/http://www.bmz.amsterdam.nl/adam/nl/holclass.html։ Վերցված է 21 May 2008։ 
  20. «Amsterdamse School» (Dutch)։ Արխիվացված օրիգինալից 27 October 2007-ին։ http://web.archive.org/web/20071027144316/http://www.bmz.amsterdam.nl/adam/nl/aschool.html։ Վերցված է 21 May 2008։ 
  21. 21,0 21,1 Վանիկ Աթոյան (2009)։ Աստղագիտության դասավանդման մեթոդիկայի հիմունքները. Տեսական և մասնավոր մասեր։ Ստեփանակերտ: «Դիզակ պլյուս» հրատարակչություն։ ISBN 9789939800677։ 


ԵՄ անդամ երկրների մայրաքաղաքներ Flag of Europe.svg

Աթենք  · Ամստերդամ · Բեռլին  · Բրատիսլավա  · Բրյուսել  · Բուդապեշտ  · Բուխարեստ  · Դուբլին  · Վալետա  · Վարշավա  · Վիենա  · Վիլնյուս  · Կոպենհագեն  · Լիսաբոն  · Լյուբլյանա · Լոնդոն · Լյուքսեմբուրգ  · Մադրիդ  · Նիկոսիա  · Փարիզ  · Պրահա  · Ռիգա · Հռոմ  · Սոֆիա  · Ստոկհոլմ  · Տալլին  · Հելսինկի

Եվրոպական երկրների մայրաքաղաքներ

Հունաստան ԱթենքՆիդերլանդներ ԱմստերդամԱնդորրա Անդորա լա ՎելյաԹուրքիա Անկարա1Ղազախստան Աստանա1Ադրբեջան Բաքու1Սերբիա ԲելգրադՇվեյցարիա ԲեռնԳերմանիա ԲեռլինՀունգարիա ԲուդապեշտՌումինիա ԲուխարեստՍլովակիա ԲրատիսլավաԲելգիա ԲրյուսելԻռլանդիա ԴուբլինՀայաստան Երևան1Խորվաթիա ԶագրեբՎրաստան Թբիլիսի1Պորտուգալիա ԼիսաբոնՍլովենիա ԼյուբլյանաՄեծ Բրիտանիա ԼոնդոնԼյուքսեմբուրգ ԼուքսեմբուրգՈւկրաինա ԿիևԴանիա ԿոպենհագենՖինլանդիա ՀելսինկիԻտալիա ՀռոմԻսպանիա ՄադրիդԲելառուս ՄինսկՄոնակո ՄոնակոՌուսաստան Մոսկվա1Կիպրոսի Հանրապետություն ՆիկոսիաՉեռնոգորիա ՊոդգորիցաՉեխիա ՊրահաԻսլանդիա ՌեյկյավիկԼատվիա ՌիգաՍան Մարինո Սան ՄարինոԲոսնիա և Հերցեգովինա ՍարաևոՄակեդոնիայի Հանրապետություն ՍկոպյեԲուլղարիա ՍոֆիաԼՂՀ Ստեփանակերտ1Շվեդիա ՍտոքհոլմԼիխտենշտայն ՎադուցՄալթա ՎալետաՎատիկան Վատիկան ՔաղաքԼեհաստան ՎարշավաԱվստրիա ՎիեննաԼիտվա ՎիլնյուսԷստոնիա ՏալլինԱլբանիա ՏիրանաՖրանսիա ՓարիզՄոլդովա ՔիշնևՆորվեգիա Օսլո

1 Պետության տարածքի մեծամասնությունը գտնվում է Ասիայում։