Ինկվիզիցիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Գալիլեոն կաթոլիկ եկեղեցու ինկվիզիցիայի դիմաց

Ինկվիզիցիա, կաթոլիկ եկեղեցու դատարան էր, որը 12-րդ դարի սկզբում հիմնել էին պապերը՝ հերետիկոսներին հալածելու նպատակով։ Աչքի էին ընկնում դաժան խստությամբ և տանջելու ու սպանելու սոսկալի, արյունածարավ հնարագիտություններով։ Սպանելու ամենասովորական միջոցը, որ կիրառում էր ինկվիզիցիան, խարույկի վրա մարդկանց ողջ-ողջ այրելն էր։

Եզրույթի ծագում[խմբագրել]

Ինկվիզիցիան առաջացել է լատ.՝ inquīsītiō բառից։ Իրավաբանական իմաստով՝ «որոնումներ», «հետազոտություններ», «ուսումնասիրություններ»։ Եզրույթը լայնորեն կիրառվում էր իրավական ոլորտում դեռ միջնադարյան եկեղեցիների առաջացումից առաջ այդ անվամբ և նշանակել է գործի հանգամանքների պարզաբանում, հետազոտություններ՝ հիմնականում հարցաքննությունների միջոցով, որոնց ընթացքում հաճախ օգտագործում էին նաև կտտանքներ։ Ժամանակի ընթացքում այս բառի տակ սկսեցին հասկանալ հակաքրիստոնեական հերետիկոսների դեմ հոգևոր դատը։

Ստեղծման պատմություն[խմբագրել]

Նախկինում քրիստոնեությունը և քրիստոնեական եկեղեցին տանջվում էին ինչպես արտաքին թշնամուց՝ հռոմեական կայսրերից, այնպես էլ ներքին խռովություններից, որոնք հիմնվում էին տեսական տարաձաայնությունների վրա՝ սրբազան գրքերի տարբեր մեկնաբանումներ, հոգևորականների կողմի որոշակի տեքստերի ընդունում կամ չընդունում:

Ըստ էության, ներքին պայքարի փուլերից մեկի արտացոլումն էր «Երուսաղեմի տաճարը»՝ հիշատակված սուրբ առաքյալների գործունեության 15-րդ գլխում, ինչպես նաև բազմաթիվ իրադարձություններ, երբ Պողոս առաքյալը պաշտպանում էր սեփական առաքելական ծեսերը, հորդորում քրիստոնյաներին հեռու մնալ կեղծ առաքյալներից և իր քարոզածի տարբերվող որևէ բանից: Նմանատիպ հորդորներ կան նաև Հովհաննեսի թղթերում և Եբրայեցիների թղթում, ինչպես նաև Հովհաննես Աստվածաբանի Հայտնություններում:

Սկսած 2-րդ դարից՝ քրիստոնեական հեղինակությունները (եպիսկոպոսներն ու տեղական սինոդները), օգտվելով վերոհիշյալ աղբյուրների, որոշ աստվածաբանների անվանեցին հերետիկոսներ և ավելի որոշաակի ձևակերպեցին քրիստոնեության վարդապետությունը՝ աշխատելով հեռու մնալ սխալներից ու երկիմաստություններից: Այս օրթոդոքսի (եբր.՝ ὀρθοδοξία‎` ճիշտ տեսակետ) հետ սկսեցին հակադրել հերեսը (( եբր.՝ αἵρεσις‎՝ ընտրություն. հասկացվում է որպես սխալ):

Կաթոլիկ եկեղեցու «Ինկվիզիցիա» անվանումով հատուկ եկեղեցական դատարանը ստեղծվեց 1215 թվականին Ինոկենտիոս 3-րդ պապի կողմից[1]:

Եկեղեցական դատարանը, որին հանձնարարված էր «գտնել, պատժել և կանխել հերեսը», Հարավային Ֆրանսիայում հաստատվեց Գրիգորիոս 9-րդի կողմից 1229 թվականին: Այս կառույցն իր գագաթնակետին հասավ 1478 թվականին, երբ Ֆերդինանդ արքան և Իզաբելլա թագուհին Հռոմի Պապ Սիքստոս 4-րդի կոնդակով հիմնեցին իսպանական ինկվիզիցիան:

Սրբազան միաբանության գրասենյակը հիմնվեց 1542 թվականին՝ փոխարինելով «Մեծ հռոմեական ինկվիզիցիային», իսկ 1917 թվականին նրան տրվեց նաև վերացված ինդեքսի միաբանության գործառույթները[2]:

1908 թվականին անվանափոխվեց «Հավատի վարդապետության միաբանության» (լատ.՝ Sacra congregatio Romanae et universalis Inquisitionis seu Sancti Officii): Այս կառույցի աշխատանքը հիմնված էր այն ժամանակ կաթոլիկ երկրներում գործող օրենսդրություններին համապատասխան:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. См. Григулевич И. Р., История инквизиции, М., 1970
  2. Տես. Վատիկանի պատմություն — էջ 137