Սևիլյա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Սևիլյա
Sevilla
Դրոշ Զինանշան
Դրոշ Զինանշան
Collagesevilla.jpg
Երկիր Իսպանիա Իսպանիա
Երկիր Իսպանիա
Ինքնավար համայնք Անդալուզիա
Մարզ Սևիլյա (մարզ)
Գլխավոր կոնսուլ Խուան Իգնասիո Զոյդո Ալվարես
Մակերես 140 կմ²
Խոսվող լեզուներ Իսպաներեն
Բնակչություն 704,198 մարդ (2010)
Խտություն 5002.93 մարդ/կմ²
Ազգային կազմ Իսպանացիներ
Կրոնական կազմ Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցի
Տեղաբնականուն Իսպանացի
Ժամային գոտի UTC+1, ամառը UTC+2
Հեռախոսային կոդ +34 91
Փոստային ինդեքսներ 41001-41080
Պաշտոնական կայք [www.sevilla.org www.sevilla.org]

Սևիլյա (իսպաներեն՝ Sevilla [seˈβiʎa])  - քաղաք Իսպանիայի հարավում։ Սևիլյան Անդալուզիայի մայրաքաղաքն է, ինչպես նաև համարվում է ինքնավար համայնքի խոշորագույն քաղաքը: Այն գտնվում է Գվադալկիվիր գետի վրա: Քաղաքի բնակիչներին կոչում են սևիլյանոս (օրիգինալ լեզվով sevillanas) կամ հիսպելիանսես, քանի որ Հռոմեացիները քաղաքը կոչել են Հիսպալիս: Սևիլյայի բնակչությունը 2011-ի տվյալներով 703.000, իսկ մետրոպոլիտենային տարածքի բնակչությունը հասնում է 1,5 միլիոնի, դարձնելով քաղաքը բնակչությամբ 4-րդ քաղաքը Իսպանիայում և 30-րդը Եվրոպական Միությունում: Սևիլյայում է գտվում ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ի կողմից ճանաչված համաշխարհային ժառանգության երեք օբյեկտ՝ Ալկազարի պալատական կոմպեկսը, Տաճարը և Հնդկաստանի գլխավոր արխիվը: Սևիլյան գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսից 80 կմ հեռավորության վրա, և այն Իսպանիայում միակ գետային նավահանգիստ ունեցող քաղաքն է:

Սևիլյան հիմնվել է Հռոմեական Հիսպալիս քաղաքի տեղում և 712 թվականի արաբական նվաճումներից հետո հայտնի եղել որպես Իշբիլիա[1] (Արաբերեն:إشبيلية): Մուսուլմանական տիրապետության տակ Սևիլյան պատակնում էր Կորդոբայի խալիֆաթին, անկախությունից հետո մտավ Սևիլյայի թայֆայի մեջ, հետագայում այստեղ իշխեցին Ալմորավիդները, վերջապես Սևիլյան ազատագրվեց Կաստիլիայի թագավոր Ֆերդինանդ III-ի կողմից 1248 թվականին:[2]Ամերկայի հայտնաբերումից հետո Սևիլյան դարձավ Իսպանիայի կայսրության տնտեսական կենտրոններից մեկը, նրա նավահանգիստը միջօվկիանոսային առևտրային հիմնական կենտրոնն էր, որը բերեց Իսպանիային ավելի մեծ ուժ և Իսպանիայի ոսկե դարաշրջանի զարգացման հիմնական նախադրյալներից էր: 1519 թվականին Ֆերդինանդ Մագելանը Սևիլյայից սկսեց իր առաջին շուրջերկրյա ճանապարհորդությունը: Բարոկոյի ժամանակաշրջանում քաղաքը սկսեց ծաղկել և զարգանալ, սակայն աճը դանդաղեց հետագայում երբ երկրի հիմնական նավահանգիստը դարձավ Կադիզի նավահանգիսը:

20-րդ դարում Սևիլյան ականատես եղավ Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի արհավիրքներին: Նաև անցկացվեցին մշակույթային միջոցառումներ այդ թվում Իբերո-Ամերիկյան ցուցահանդես 1929-ը և Էքսպո 92-ը: Նույն դարում Սևիլյան ընտրվեց Անդալուզիայի մայրաքաղաք:

Անվանում[խմբագրել]

Ծագում[խմբագրել]

Սպալը Սևիլյայի ամենահին անվանումներից է: Այն գալիս է Փյունիկիացիների կողմից Տարտեսոսի գաղութականացման ժամանակներից, որը գտվում էր Իբերիայի հարավ-արևմուտքում: Ըստ Մանուել Պելիցեր Կատալոնացու այն նշանակում էր ցածր երկիր Փյունիկերեն:[3][4] Հռոմեական ժամանակաշրջանում քաղաքը անվանեցին Հիսպալիս: Մուսուլմանների նվաճումից հետո քաղաքը անվանեցին Իշբիլիա (Արաբերեն أشبيليّة): Այնուհետև քրիստոնեական թագավորության կողմից քաղաքը ստացավ իր ներկայիս անվանումը:

Կարգախոս[խմբագրել]

"NO8DO"-ն Սևիլյայի պաշտոնական կարգախոսն է: Այն իսպաներեն "No me ha dejado" արտահայտության ռեբուսն է, նշանակում է "Սևիլյան չի լքել ինձ", մեջտեղի ութ թիվը նշանակում է madeja կամ բրդի կտոր: Ավանդույթը ասում է, որ այս կարգախոսը տրվել է Ալֆոնսո X թագավորի կողմից, ով ապրել է քաղաքում իր Ալկազար դղյակում և պաշտպանել է քաղաքի բնակչությանը իր որդուց՝ Սանչո IV-ից, ով փորձում էր գահընկեց անել իր հորը: Իրականում կարգախոսը ունի լատինական ծագում ինչը լատիներեն կարելի է թարգմանել հանուն աստծու, սակայն ազգաբնակչությունը այնքան էր հավատում ռեբուսին, որ լատիներեն տարբերակը անցել է երկրորդ պլան:[5]

Պատմություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Սևիլյայի պատմություն

Սևիլյան ունի մոտ 2.200 տարվա պատմություն: Տարբեր քաղաքակրթությունների միձուլումը քաղաքին տվել են յուրահատուկ տեսք և քաղաքին դարձրել է տարածաշրջանի պատմական և մշակույթային կենտրոն:

Վաղ ժամանակներ[խմբագրել]

Ըստ դիցաբանության քաղաքը հիմնել է Հերկուլեսը, ով նաև Փյունիկյան աստված Մելքարտի հետ է նույնացվում: Ըստ ավանդույթի նա անցել է Ջիբրալթարի նեղուցը և հիմնադրել է առևտրային բնակավայրեր, այդ թվում Կադիզի և Սևիլյայի տարածքում:[6]

Հայացք դեպի Ժիրալդա Patio de Banderas-ից (դրոշների հրապարակից), պատմական հրապարակ, որը ունի Հռոմեական, Մուրրական և Կաստիլյան մնացուկներ

Քաղաքը հիշվում է Հռոմեական ժամանակներից որպես Հիսպալիս: Կարևոր հմագիտական նմուշներ դեռևս պահպանվում են քաղաքի արվարձաններում:

Հռոմեական մշակույթի նմուշներից են Մարմոլես փողոցի տաճարը, Լա Ալամեդա սյուները, ստորգետնյա կոյուղին և այլն: Քաղաքի պարիսպները կառուցվել են Հուլիոս Կեսարի օրոք, բայց նրանք վերականգնվել են Մուրրերի ժամանակ:[7]

Մնալով հռոմեական տիրապետության տակ, քաղաքը հետագայում զավթել են Վանդալները և Վիստգոթերը հինգերորդ և վեցերորդ դարերում:

Մավրական ժամանակաշրջան[խմբագրել]

712-ին Սևիլյան զավթեցին Մավրերը, մահմեդականներ, որոնք ներխուժեն էին հյուսիսային Աֆրիկայից արաբական նվաճումների ժամանակ: Սևիլյան դարձավ Ումայադ խալիֆաթի մայրաքաղաք:

Մավրերի մշակույթային ժառանգությունը մինչև այժմ մնում է քաղաքում, պահպանվել են նաև շատ սովորույթներ: Մավրական ճարտարապետության շատ շինություններ կառուցվել են իսլամական Մուդեխար ոճին: Մավրական յուրահատուկ շինություններից են Patio del YesoԱլկազարում, քաղաքի պարիսպները, Ժիրալդայի հիմնական հատվածը, Սևիլյայի տաճարի զանգակատունը:[8]

Կաստիլյան ժամանակաշրջան[խմբագրել]

1rightarrow.png  Տես նաև Սևիլյայի պաշարում 

1247-ին, Կաստիլիայի և Լեոնի քրիստոնիա թագավոր Ֆերդինանդ III-ը սկսեց Անդալուզիայի արշավանքը: Ժաենի և Կորդոբայի գրավումից հետո նա զավթեց քաղաքի մոտակա գյուղերը և պաշարեց Սևիլյան մոտ 15 ամիս: Վճռական գործողությունները սկսվեցին 1248-ի մայիսին, երբ Ռամոն Բոնիֆազը Գուդալքիվր գետի հոսանքով հասավ Տիրանա կամուրջ և ներխուժեց քաղաք: Քաղաքը հանձնվեց 1248-ի նոյեմբերի 23-ին:[9]

Քաղաքի զարգացումը շարունակվեց նաև Կաստիլիայի գրավումից հետո: Կառուցվեցին շատ հասարակական շինություններ, այդ թվում եկեղեցիներ, որոնցից շատերը կառուցվել են Մուդեխար ոճով, 15-րդ դարում կառուցվեց նաև Սևիլյայի տաճարը գոթական ոճով:[10] Մավրերի պալատը դարձավ Կաստիլիայի թագավորական նստավայր և Պեդրո I-ի օրոք այն տեղափոխվեց դեպի Ալկազար (վերին հարկերը դեռևս օգտագործվում են որպես Իսպանիայի թագավորական ընտանիքի նստավայր:

Սևիլյայի Ալկազարի օրիորդների բակը

1391-ին Արքեպիսկոպոս Ֆերենտ Մարտինեսը փակեց Սևիլյայի բոլոր սինագոգները, վերածելով դրանք եկեղեցիների, նաև խլեց հրեաների հողերը և խանութները: Հազարավոր մարդիկ սպանվեցին ջարդերից, մյուսները ստիպված կրոնափոխ եղան: Պլազա դը Սան Ֆրանցիսկո հրապարակը դարձավ հերետիկոսնին այրելու վայր: Հերետիկոսների առաջին այրումը Սևիլյայում տեղի ունեցավ 1481-ի փետրվարի 6-ին, երբ վեց մարդ ողջակիզվեցին: Հետո ինկվիզիցիան աճեց արագ տեմպերով:

Ոսկե դար[խմբագրել]

1492-ի Քրիստափոր Կոլումբոսի հայտնագործություններից հետո, հայտնաբերված տարածքներից ապրանքները Իսպանիա մուտք էին գործում Կասա դը Կոնտրատասիոն նավահանգստով, ինչը շատ եկամտաբեր էր քաղաքի համար: 'Ոսկե դարի զարգացումը' թևակոխեց Սևիլյա, քանի որ այստեղ միակ նավահանգիստն էր, որը ուներ թագավորական հովանավորչություն և այստեղով էր առաջինը մտնում ամերիկայի հարստությունը: Քաղաքի բնակչությունը աճեց մոտ մեկ միլիոնով:[11]

Սևիլյան 16-րդ դարում:

16-րդ դարի վերջերին մենաշնորհը կոտրվեց, Կադիզի նավահանգիստը նույնպես իրավունք ստացավ ընդունել Ամերիկայից եկող բեռները: 1649 թվականին բռնկված Սևիլյայի մեծ ժանտախտը խլեց բնակչության կեսի կյանքը, որը վերականգնվեց միայն 19-րդ դարում:[12] 18-րդ դարում քաղաքի կարևորությունը ընկավ: Գուադալաքուիվր գետի ջրի մակարդակի նվազումը բերեց նավագնացության անհնարինությանը և արդյունք եղավ տնտեսական անկման:

Գրող Միգել դը Սերվանտեսը ապրել է քաղաում 1596-ից մինչև 1600 թվականները: Ֆինանսական խնդիրների պատճառով Սերվանտեսը աշխատել է իսպանական արմադայում որպես մթերող, հետո որպես հարկահավաք: 1597 թվականին նրա հաշիվներում անճշտություններ բացահայտելուց հետո նրան կարճ ժամանակով ուղարկեցին թագավորական բանտ:

18-րդ դար[խմբագրել]

Թագավորական ծխախոտի գործարան, այժմ Սևիլյայի համալսարանի ռեկտորատը:

18-րդ դարի ընթացքում Կառլոս III-ը զարգացրեց Սևիլյայի արդյունաբերությունը: Թագավորական ծխախոտի գործարանի շինարարությունները սկսվեցին 1728 թվականին և ավարտվեցին մոտ 30 տարի հետո: Այն Իսպանիայում մեծությամբ երկրորդ շինությունն է թագավորանիստ Էլ Էսկորիալից հետո: Սկսած 1950-ական թվականներից այն հանդիսանում է Սևիլյայի համալսարանի ռեկտորատը:

Շատ օպերաներ են բեմադրվել քաղաքում,ներառյալ Բեթհովենի (Ֆիդելիո), Մոցարտի (Ֆիգարոյի ամուսնությունը և Դոն Ջիովաննի), Ռոսսինիի (Սևիլյան սափրիչ) և Բիզետի "(Կարմեն)".[13]

Սևիլյան 1758 թվականին դարձավ Իսպանիայի մարզային մամուլի առաջնեկը, այստեղ լույս տեսավ Մադրիդից դուրս իսպանական առաջին պարբերականը, որը կոչվում էրHebdomario útil de Seville:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. (1992) The Legacy of Muslim Spain։ BRILL, 136։ ISBN 978-90-04-09599-1։ Վերցված է՝ 7 February 2013։ 
  2. (3 August 2012) Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History. Volume 4 (1200–1350)։ BRILL, 9։ ISBN 978-90-04-22854-2։ Վերցված է՝ 7 February 2013։ 
  3. (1998) SPAL: Revista de prehistoria y arqueología de la Universidad de Sevilla։ Secretariado de Publicaciones de la Universidad de Sevilla, 93։ Վերցված է՝ 8 February 2013։ “La presencia de fenicios en la antigua Sevilla parece constatada por el topónimo Spal que en diversas lenguas semíticas significa "zona baja", "llanura verde" o "valle profundo"” 
  4. «La Emergencia de Sevilla» (PDF)։ Universidad de Sevilla։ http://dialnet.unirioja.es/servlet/fichero_articulo?codigo=634185&orden=0։ Վերցված է 2011-05-11։ 
  5. Carrillo Benito, Emilio (2005)։ El NO8DO de Sevilla: significado y origen։ Sevilla: RD Editores։ 
  6. «Leyendas de Sevilla – 5 Hércules y la fundación de Sevilla»։ aznalfarache.blogspot.com։ http://aznalfarache.blogspot.com/2010/09/leyendas-de-sevilla-5-hercules-y-la.html։ Վերցված է 2012-02-29։ 
  7. «Antiguas Murallas y Puertas de Sevilla»։ Degelo.com։ http://www.degelo.com/sevilla/sev3.htm։ Վերցված է 2012-03-12։ 
  8. «Ruiz, Hernán. 'Blueprints of Seville's Cathedral and Giralda'»։ Fidas.es։ http://www.fidas.es/usuarios/mh/MH/MH4%20varios/MH43%20dibujos/430.dibujosHR.htm։ Վերցված է 2011-04-10։ 
  9. Joseph F. O'Callaghan (1975)։ A History of Medieval Spain։ Cornell University Press, 353։ ISBN 978-0-8014-9264-8։ Վերցված է՝ 6 February 2013։ 
  10. John Julius Norwich (1 April 2001)։ Great Architecture of the World։ Da Capo Press, Incorporated, 271։ ISBN 978-0-306-81042-8։ Վերցված է՝ 15 May 2013։ 
  11. «Demografía de Sevilla en el siglo XVI»։ Seville University։ http://personal.us.es/alporu/histsevilla/poblacion.htm։ Վերցված է 2012-23-7։ 
  12. «99.06.01: Human-Environment Relations: A Case Study of Donana National Park, Andalucia, Spain and the Los Frailes Mine Toxic Spill of 1998»։ Yale.edu։ http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1999/6/99.06.01.x.html։ Վերցված է 2011-04-10։ 
  13. María Serrera, Ramón María (2009-02-21)։ «¿200 óperas sevillanas?»։ El Correo de Andalucía։ http://www.elcorreoweb.es/opinion/048904/operas/sevillanas։ Վերցված է 2012-07-23։