Բուենոս Այրես

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Բուենոս Այրես
Buenos Aires
Դրոշ Զինանշան
Դրոշ Զինանշան
Pasaje Barolo vista La Inmobiliaria.jpg
34°35′59″ հվ. լ. 58°22′55″ ամ. ե. / 34.599722° հվ. լ. 58.381944° ամ. ե.
Երկիր Արգենտինա Արգենտինա
Քաղաքապետ Մաուրիսիո Մակրի
Հիմնադրված է 1536
Տվյալ կարգավիճակում 1580-ից
Մակերես 203 կմ²
Բնակչություն 3 080 026[1] մարդ (2010)
Խտություն 64 443.6 մարդ/կմ²
Ագլոմերացիա 14 598 065
Ազգային կազմ արգենտինացիներ, իսպանացիներ, հայեր, իտալացիներ, արաբներ,
Կրոնական կազմ Կաթոլիկություն, Հայ Առաքելական եկեղեցի, Ուղղափառություն, աթեիզմ, իսլամ
Տեղաբնականուն բուենոսայրեսցի
Ժամային գոտի UTC-3
Պաշտոնական կայք www.buenosaires.gov.ar (իսպ.)
##Բուենոս Այրես (Արգենտինա)
Red pog.png

Բուենոս Այրես (իսպ.՝ Ciudad de la Santísima Trinidad y Puerto de Nuestra Señora de Santa María de los Buenos Aires, բառացիորեն՝ «Սուրբ Երրոդության քաղաք և Բարի Քամիների մեր Տիրուհի Սուրբ Մարիայի Նավահանգիստ»; /ˈbwenoˈsaiɾes/) Արգենտինայի մայրաքաղաքն է, երկրի վարչական, մշակութային և տնտեսական կենտրոնը ու Հարավային Ամերիկայի խոշորագույն քաղաքներից մեկը։ Բուենոս Այրեսը գտնվում է երկրի հյուսիս-արևելյան մասում, ամենախոշոր Ռիո-դե-լա-Պլատա ծովածոցի արևելյան ափին, որը Հարավային Ամերիկայի երկարությամբ երկրորդ գետի՝ Պարանայի վտակներից է։ Իր ժամանակակից կարճացված անվանումը՝ «Բուենոս Այրես»-ը ստացել է XVII դարից։ Մինչ այդ քաղաքը պաշտոնապես կոչվում էր իսպաներեն՝ Ciudad de la Santísima Trinidad y Puerto de Nuestra Señora de Santa María de los Buenos Aires, այսինքն՝ «Սուրբ Երրորդության քաղաք և մեր տիրուհու Սուրբ Մարիա Բարու Քամիների նավահանգիստ»։

Արգենտինայում մայրաքաղաքին երբեմն անվանում են՝ «քաղաք տարբեր անուններով»։ «Կապիտալ ֆեդերալ»՝ (իսպ.՝ Capital Federal) «դաշնային մայրաքաղաք» անվանումը համարվում է քաղաքի ամենաշատ օգտագործվող անուններից մեկը։ Հաճախ է օգտագործվում նաև « քաղաք Բուենոս Այրես» անվանումը (իսպ.՝ Ciudad de Buenos Aires), կամ պարզապես «Բուենոս Այրես», չնայած նրան, որ կա նաև համանուն գավառ։ Քաղաքի «Ինքնավար քաղաք Բուենոս-Այրես» անվանումը՝ (իսպ.՝ Ciudad Autónoma de Buenos Aires, համառոտ՝ CABA) պաշտոնապես ընդունվել է 1996 թվականին քաղաքի կանոնադրությամբ։ Հաճախ խոսակցական քաղաքը կոչվում է «Բայրես» (իսպ.՝ Baires), որը քաղաքում տարածված (հատկապես երիտասարդության շրջանում) բնօրինակի կրճատ ձևն է, բայց այն չի օգտագործվում պաշտոնական փաստաթղթերում[2][3]։ Արգենտինայի մայրաքաղաքի բնակիչներին կոչում են «պորտենյոս» (իսպ.՝ porteños), այսինքն՝ «նավահանգստի բնակիչներ»։

Բուենոս-Այրեսը հիմնադրվել է երկու անգամ։ Առաջրն անգամ 1536 թվականին հիմնել է Պեդրո դը Մենդոսան։ 1541 թվականին հնդկացիների հարձակումից քաղաքը այրվել է, վերականգնվել է 1580 թվականին Խուան դը Գարայի կողմից (իրավաբան Խուան դը Մատենոսի պահանջով[4])։ Հիմնադրման պահին և վերականգնումից հետո քաղաքը մտել է Պերուի Փոխարքյության կազմում, որը Իսպանիայի կայսրության մաս էր կազմում։ 1776 թվականին Բուենոս-Այրեսը դարձավ նորաստեղծ Ռիո-դե-լա-Պլատա փոխարքայություն մայրաքաղաքը։

1806 թվականին առաջին բրիտանական ներխուժման ժամանակ, քաղաքը մի քանի ամիս գրավվել էր բրիտանական զորքերի կողմից։ 1810 թվականին տեղի ունեցավ Մայիսյան հեղափոխությունը, որի ընթացքում գահընկեց արվեց իսպանական տեղապահը (փոխանորդը) և ձևավորվեց ժամանակավոր կառավարություն՝ Առաջին խունտան, դառնալով Արգենտինայի առաջին ազգային կառավարությունը։ XX դարի սկզբին Բուենոս-Այրեսը Հարավային Ամերիկայի ներգաղթի հիմնական կենտրոններից մեկն էր։ 1913 թվականին քաղաքում սկսվեց մետրոյի շինարարությունը, որը Լատինական Ամերիկայում առաջինն էր։

Բուենոս-Այրեսը նաև դաշնային մայրաքաղաք է, որտեղ տեղակայված է Արգենտինայի կառավարությունը։ Բուենոս-Այրեսը համանուն մարզի մաս չի կազմում, այլ առանձին վարչական շրջան է, հիմնված՝ 1880 թվականին, որը Արգենտինայի 24 մարզերից մեկն է։ Պաշտոնապես քաղաքը բաժանված է 48 շրջանների, այդ բաժանումը հաստատվել է XIX դարում։ 1994 թվականի սահմանադրական բարեփոխումններից հետո քաղաքը ինքնավարություն ստացավ և քաղաքապետը է ընտրվում ուղղակի քվեարկությամբ։ Ըստ 2010 թվականի մարդահամարի քաղաքի բնակչությունը 2 891 082 է[5], իսկ մեգապոլիսին համապատասխան Մեծ Բուենոս-Այրեսում (Gran Buenos Aires) ապրում է 12 891 364 բնակիչ[5]։ Բուենոս-Այրեսը Արգենտինայի ամենախոշոր քաղաքն է, ութերորդը՝ Հարավային Ամերիկայում։

Այն հանդիսանում է երկրի հիմնական կրթական կենտրոնը։ Հայտնի կրթական հաստատություններից են՝ Colegio Nacional de Buenos Aires (Բուենոս-Այրեսի Ազգային ինստիտուտ) և Բուենոս-Այրեսի Համալսարանը։ Բուենոս-Այրեսում անցկացվել է 1978 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնությունը[6]։

Ըստ գլոբալիզացիայի մակարդակի ինդեքսի (Global Cities Index) Հարավային Ամերիկայում առաջին տեղն է զբաղեցնում (2012 թվական)[7]։

Համաշխարհային քաղաքների վարկանիշում GaWC ճանաչվել է Ալֆա-քաղաք, գտնվելով՝ Ամստերդամի, Մոսկվայի և Բրյուսելի հետ նույն շարքում[8][9]։

Քույր-քաղաքներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. world-gazetteer.com
  2. «Ciudad Autónoma De Buenos Aires»։ http://www.buenastareas.com։+Արխիվացված  օրիգինալից 2012-08-17-ին։ http://www.webcitation.org/69yW2AMYJ։ Վերցված է 2012-06-02։ 
  3. «Buenos Aires - Capital Federal - Argentina»։ http://www.felizviaje.com։+Արխիվացված  օրիգինալից 2012-08-17-ին։ http://www.webcitation.org/69yW2sPSt։ Վերցված է 2012-06-02։ 
  4. Juan de Matienzo. Gobierno del Peru. — Buenos Aires, 1910, p.VIII
  5. 5,0 5,1 «Población total y variación intercensal absoluta y relativa por comuna. Años 2001-2010»։ www.censo2010.indec.gov.ar։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-02-01-ին։ http://www.webcitation.org/6E6oMma3r։ Վերցված է 3 мая 2012։ 
  6. «1978 FIFA World Cup»։ www.fifa.com։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-05-10-ին։ http://www.webcitation.org/6GVyn2vUN։ Վերցված է 2012-06-02։ 
  7. Էջ 3: «2012 Global Cities Index and Emerging Cities Outlook»։ // atkearney.com։ http://www.atkearney.com/documents/10192/dfedfc4c-8a62-4162-90e5-2a3f14f0da3a։ Վերցված է 2013-9-8։ 
  8. «The World According to GaWC 2012»։ 2014-01-13։ http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2012t.html։ Վերցված է 2014-04-13։ 
  9. Bart van Poll (2013-03-08)։ «Alpha, Beta and Gamma cities (updated 2013)»։ Spotted by Locals։ http://www.spottedbylocals.com/blog/alpha-beta-and-gamma-cities/։ Վերցված է 2014-04-13։