Աթենք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Աթենք
Αθήνα
Զինանշան
Զինանշան
Athens Montage 2.jpg
38°00′00″ հս. լ. 23°43′00″ ավ. ե. / 38° հս. լ. 23.716667° աե. ե.
Երկիր Հունաստան Հունաստան
Քաղաքապետ Նիկիտաս Կակլամանիս
Մակերես 38.964 կմ²
Բարձր. ծովի մակ-ից 70-338 մ
Խոսվող լեզուներ Հունարեն
Բնակչություն 745 514 մարդ (2001)
Խտություն 19 133 մարդ/կմ²
Ազգային կազմ Հույներ, Հայեր
Կրոնական կազմ Հունական ուղղափառ եկեղեցի, Հայ Առաքեական եկեղեցի
Տեղաբնականուն Աթենքցի
Ժամային գոտի UTC+1, ամառը UTC+2
Հեռախոսային կոդ 21
Փոստային ինդեքսներ 10x xx, 11x xx, 120 xx
Պաշտոնական կայք www.cityofathens.gr
##Աթենք (Հունաստան)
Red pog.png

Աթենքը (հուն.՝ Αθήνα) Հունաստանի մայրաքաղաքն է։ Գտնվում է Ատտիկա թերակղզու հարավում, Եգեյան ծովի ափի մոտ։ Աթենա, Մեծ Աթենք, Հունաստանի մայրաքաղաքը։ Աթենքի անունը հույները կապում էին աստվածուհի Աթենաս Պալլասի անվան հետ, որին համարում էին քաղաքի հովանավորուհին։ Ատտիկա թերակղզու հարավում՝ երեք կողմից շրջապատված լեռներով, Եգեյան ծովի Սարոնիկոս ծոցին հարող հարթավայրում։ Ժամանակակից Աթենքը կառուցվել է հնի տեղում և ընդարձակվելով միաձուլվել ութ կիլոմետր հեռու գտնվող Պիրեյ նավահանգստին։ Աթենքը արվարձաններով Պիրեյայի հետ կազմում է Մեծ Աթենք, որն զբաղեցնում է 433,3 կմ² տարածություն և ունի 1852,7 հազար բնակիչ։ Մեծ Աթենքը հունաստանի տրանսպորտային և արդյունաբերական խոշորագույն կենտրոնն է, տալի է երկրի արդյունաբերական արտանդրանքի 2/3 –ը։ Մեծ Աթենքում են կենտրոնացված նրա տեքստիլ արդյունաբերության ձեռնարկությունների 60%, կարի արտադրության 57%, կաշվի՝51%, քիմիական արդյունաբերության 47%, մետաղաձուլության 64%, մեքենաշինության 50%։ Զարգացած են սննդի արդյունաբերությունը, գորգագործությունը և հուշանվերների արտադրությունը։ Աթենքի Հելենիկոն օդանավակայանը միջազգային հանգույց է։ Աթենքում են գտնվում Ազգային գիտությունների ակադեմիան, համալսարանը, պոլիտեխնիկական ինստիտուտը, քաղաքական գիտությունների բարձրագույն դպրոցւ, ճարտարապետության գիտահետազոտական ինստիտուտը, օպերային թատրոնը, կոնսերվատորիան, հնագիտական ինստիտուտներ, Ազգային գրադարանը, Ազգային հնագիտական թանգարանը, Ակրոպոլիս թանգարանը, Ագորայի թանգարանը, Բյուզանդական թանգարանը, Ազգային պատկերասրահը և Բենակի թանգարանը։ Աթենքի հիմնադրման տարեթիվը ճշտված չէ։ Ըստ ավանդության, առաջին բնակավայրերն այնտեղ երևան են եկել մ.թ.ա XVI-XIII դդ։

Աթենքը հին աշխարհի նտնեսական, քաղաքական և մշակույթային խոշոր կենտրոնն էր։ Մ.թ.ա 146-ից Աթենքը գտնվում էր Հռոմի իշխանության ներքո։ IV դարից մինչև 1204 թվականը մտնում էր Բյուզանդական կայսրության մեջ։ 1204-1458 թթ-ին Աթենական դքսության մայրաքաղաքն էր։ 1458-ին գրավեցին թուրքերը։ Հույն ժողովրդի 1821-29-ի ազգային-ազատագրական շարժման ժամանակ Աթենքը դարձավ Հունաստանի վարչական, մշակութային և քաղաքական կենտրոնը, 1834-ից մայրաքաղաքը։ 1941-ի ապրիլի 17-ին Աթենքը օկուպացրին գերմանա-ֆաշիստական զավթիչները։ Ազատագրվեց 1944-ի հոկտեմբերի 13-ին՝ հունական ազգային ազատագրության ճակատի (ԷԼԱՍ) զորքերի կողմից։

Պատմությունը[խմբագրել]

Աթենքը հունական մշակույթի ամենահզոր և ամենամեծ քաղաքն էր։ Ոսկե դարում (մոտ մ.թ.ա 500 թ- մ.թ.ա. 300 թ.) Հունաստանը դարձավ աշխարհի կարևորագույն մշակութային կենտրոններից մեկը։ Ոսկե դարից հետո Աթենքը դեռ չէր կորցրել իր արժեքը, մինչև Հռոմեական կայսրության ծաղկումը։

529 թվականին Բյուզանդացի կայսր Հուստինիանոսի կողմից մի շարք փիլիսոփայական դպրոցներ փակվեցին։ Դրանից երկու հարյուր տարի առաջ՝Բյուզանդիայում , քրիստոնեությունը հռչակվել էր պետական կրոն։ Եվ այդպես Աթենքը կորցնում է իր փառքը և դառնում գավառական քաղաք։ XIII և XV դարերի միջև քաղաքի վրա էին հարձակվում բյուզանդացի, ֆրանսիացի և իտալացի ասպետները՝ Լատինական կայսրությունից։

1458 թվականին թուրքերը գրավում են Աթենքը և դարձնում են Օսմանյան կայսրության մի մասը։ XVII—XIX դարերի ընթացքում, կայսրության անկումից հետո, Աթենքում մի շարք բնակավայրեր(այդ թվում նաև հին պատմական շենքեր) ավերված էին, իսկ քաղաքը վերահսկում էին մի քանի խմբեր։ Թուրքիայի և Վենետիկի հանրապետության միջև անդադար պատերազմները բացասաբար էին ազդում Աթենքի վրա։ Այսպիսով, բոլորի հարձակուների արդյունքում, վենետիկյան քարտուղար Ֆրանչեսկո Մորոսինին 1687թվականի սեպտեմբերի 22-ին քանդում է Պարֆենոն-ը։

1833 թվականին Աթենքը դառնում է նորաստեղծ Հունաստանի մայրաքաղաքը(այդ ժամանակ քաղաքի բնակրության թիվը հասնում էր հինգ հազարի)։ 1834 թվականին գահին է նստում հունացի թագավոր Օտտոն Բավարացին, նա նպատակներ ուներ՝ վերակառուցել երկիրը և վերադարձնել երկրի հին փառքը։ Աթենք հրավիրված Լեո Ֆոն Կլենցը և Թեոֆիլ Ֆոն Հանսենը սկսեցին կառուցողական աշխատանքները, կառուցել են մի քանի գլխավոր փողոցներ, ինչպես նաև Սինտագմա հրապարակը, Աթենքի գլխավոր համալսարանը, Ազգային պարկը, ցուցահանդես-սրահ Զապեիոնը։ 1896 թվականին վերակառուցված Պանատինաիկոս մարզադաշտում՝ կառուցված ամուր մարմարից, տեղի է ունեցել առաջին ժամանակակից Օլիմպիական խաղերը։

20 — րդ դարի սկզբին, ակտիվ գործունեություն ծավալեցին հնագիտական ​​և վերականգնողական աշխատանքները։ Երկիրը արդեն սկսում էր իր զարգացման փուլը։ 1920 թ. Քաղաքի բնակչությունը աճել էր մինչև 2,000,000 մարդ, ըստ հունա-թուրքական համաձայնագրի Աթենք վերադարձան շատ հույներ։ 1920 թ Սևրի պայմանագրի, 1923 թ. Լոզանի համաձայնագրի և 1912-1913թթ. Բալկանյան պատերազմների արդյունքում Հունաստանը երկու անգամ մեծացրեց իր տարածքը և բնակչությունը ։ Զարգանալով՝ Աթենքը իր արժանապատիվ տեղը զբաղեցրեց եվրոպական մայրաքաղաքների շարքում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ գերմանական զորքերը գրավել էին Աթենքը։ Բայց պատերազմից հետո Աթենքում, ինչպես նաև Հունաստանում ընդհանրապես, սկսվեց արագ զարգացման շրջան, մինչև 1980 ական թվականները, երբ առաջին անգամ ի հայտ եկան նոր խնդիրներ՝ գերբնակեցվածության և տրանսպորտի։ 1981 թվականին Հունաստանի Եվրոմիություն մտնելը բերեց ոչ միայն հսկայական ներդրումներ, այլև մի շարք ուրբոէկոլոգիական խնդիրներ։ Ողջ 1990 ական թվականները քաղաքային իշխանությունները հաջողությամբ իրականացնում էին մի շարք ժամանակակից միջոցառումներ՝ պայքարելով կեղտոտ օդից առաջացած մառախուղի(սմոգ) դեմ։ Արդյունքում, երկրում անգամ 40 °C ժամանակ չի հայտնվել սմոգ-ը։ Տրանսպորտի վիճակը ավելի բարելավվեց շնորհիվ նոր ճանապարհների կառուցմանը, իսկ 2004 թվականի Օլիմպիական խաղերի նախօրեյին կառուցվեց ստորգետնյա գիծ։

2004 թվականին այստեղ տեղի ունեցավ 28 ամառային Օլիմպիական խաղերը։ 2008 թվականի դեկտեմբերին Աթենքում սկսվեցին անկարգություններ, որը տարածվեց ամբողջ հունաստանում, հետագայում նաև Եվրոպայում։ Բոլոր անկարգությունների, բողոքների, դժգոհությունների արդյունքում դեկտեմբերի 6 ին ոստիկանության կողմից սպանվեց 16 ամյա մի պատանի։ 2010 թվականին Աթենքը մեկը դարձավ զանգվածային քաղաքացիական անհնազանդության կենտրոններից, որտեղ համազգային հարվածներ էին հասցվում կառավարության համաճգնաժամաային միջոցառումներին։

Նոր Աթենք՝ լցված հնագույն հուշարձաններով, աշխարհահռչակ <<գիշերային կյանք>> ով և բարձրագույն մակարդակի առևտրային կենտրոններով։

Ժամանակակից քաղաքի տեղում առաջին բնակավայրերը երևան են եկել մթա 16-13 դարերում։ Քաղաքի հունարեն անվանումն է Աթենա։ Հին հույները քաղաքի անվանումը կապում էին աստվածուհի Աթենաս Պալլասի անվան հետ, որին համարում էին քաղաքի հովանավորուհին։ Ոմանք, սակայն, ենթադրում են, որ անվանումն ունի նախահունական ծագում, հիմքում ընկած է պելասգերեն (պելասգ ցեղն ապրել է Բալկանյան թերակղզու հարավում մթա 4-3-րդ հազարամյակում) «բլուր, բարձրավայր» նշանակող արմատը։

Ճարտարապետություն, հուշարձաններ[խմբագրել]

Անտիկ բարձրարվեստ հուշարձանների համադրումը բյուզանդական միջնադարյան հուշարձանների և կառուցապատված շրջանների հետԱթենքի ճարտարապետական տեսքին հաղորդել է անկրկնելի ինքնատիպություն։ Աթենքի տարերային հատակագծով կառուցապատումը սկսվել է մ.թ.ա VII դարի վերջին։ Քաղաքի պատմական կորիզը՝ Ակրոպոլիսի ժայռը, դարձավ պաշտամունքային կենտրոն, Ագորան (Ակրոպոլիսից հյուսիս-արևմուտք), Արեոպագոս և Պնիսկ բլուրները՝ հասարակական և քաղաքական կենտրոններ։ Ակրոպոլիսում և նրա հրակից մասերում են անտիկ արվեստի հուշարձանների մեծ մասը։ Պերիկլեսի օրոք ստեղծվեցին Ակրոպոլիսի հիմնական կառույցները, որոնք պարսիկների կողմից ավերված միջնաբերդը դարձրին աշխարհի գեղեցկագույն ճարտարապետական անսամբլներից մեկը։ Այն լուծված էր ազատ հատակագծման սկզբունքով, որը, զուգորդելով համամասնության և անհամամասնության տարրերը, դիտողի առջև հաջորդաբար պարզում էր ճարտարապետական մի շարք համայնապատկերներ։ Պերլկլեսի օրոք Ակրոպոլիսի կառուցապատման ընդհանուր ղեկավարությունը իրականացրեց Ֆրիդիասը։ Ակրոպոլիսի կարևորագույն հուշարձաններն էին՝շքամուտք ծառայող Պրոպիլեյները (մ.թ.ա 437-432, ճարտ. Մնեսիկլես), Նիկե Ապտերոսի տաճարը( ավարտվել է մ.թ.ա մոտ 420, ճարտ. Կալլիկոստես), Ակրոպոլիսի գլխավոր կառույց Պարթեոնը(մ.թ.ա 447-438, ճարտ. Իկտինոս և Կալլիկրատես, քանդակագործական հարդարանքը ստեղծել են Ֆիդիսափ խմբի վարպետները մ.թ.ա 421-406)։ Քաղաքի տարածքում գտնվում են տարբեր վիճակում պահպանված մեծ թվով հին ունական և հռոմեական ժամանակաշրջանի կառույցներ՝ Օլիմպիական Զևսի տաճար (սկսվել է մ.թ.ա 175-164, ճարտ. Կոսսուտիոս, ավարտվել է մ.թ.ա 129-132), Հեփեստոսի տաճարը( մ.թ.ա V դ. 2-րդ կեսին), Լիսիկատեսի խորեգիական հուշարձանը , Լիսիկատեսի խորեգիական հուշարձանը (մ.թ.ա մոտ 335թ.), <<Հողմերի աշտարակը>> (մ.թ.ա առաջին դարի կեսերին) և այլն։

Միջին դարերից պահպանվել են գլխավորապես բյուզանդական ժամանակաշրջանի եկեղեցական ճարտարապետության հուշարձաններ՝ Այուս- Էլեֆթերիուս(XIդ.), Այի- Ապուտոսի (Ագորայում XI դ.) եկեղեցիները։

XIX դարի գլխավոր հրապարակաների ու փողոցների կանոնավոր հատակագիծը գծվել է ճարտարապետ Ս. Կլեանթիսի և գերմանացի ճարտ. Է. Շաուբերտի 1832-ին առաջարկած նախագծի հիման վրա։ Քաղաքի այս նոր կենտրոնում կառուցվել են հասարակական շենքեր՝ Հին թագավորական պալատը ( այժմ՝ պառլամենտ, 1834-38, ճարտարապետ Ֆ.Գերտներ, Լ. Կլենցեր մասնակցությամբ), Ազգային գրադարանը (1832), Համալսարանը (1837), Գիտությունների ակադեմիան (1859-1885) ։ Մինչև XX դարի սկիզբը բնակելի շենքերը 1-3 հարկանի էին։ Ժամանակակից քաղաքը կառուցվում է խիստ երկրաչափական հատակագծով՝ կենտրոնական փողոցներից տարածվելով բոլոր ուղղություններով։ XX դարի խոշոր շենքերից են՝ Հիլտոն օթելը,ԱՄՆ-ի դեսպանատան շենքը։

Ժողովրդավարությունը Աթենքում[խմբագրել]

Հունաստանի ամենահին և կայուն ժողովրդավարությունը զարգացել է Աթենքում։ Այն պահում էր բոլոր քաղաքացիների իրավունքները՝ հայտարարելով տղամարդկանց, կանանց, երեխաներին, ստրուկներին և օտարազգիներին զբաղվել քաղաքականությամբ։ Մ.թ.ա 6-րդ դարում Աթենքի պետական գործիչ Սոլոնը թուլացնում է արիստոկրատների ուժը էկլեսիաների (կարող էր այնպես անել , որ չափից դուրս հարոստ պետական գործիչները արտաքսվեին երկրից)՝ քաղաքացիական խորհուրդների, հաշվին։

Դատավոր Կլեիսթենեսի (մ.թ.ա 570-507) շնորհիվ է Աթենակազմ սահմանադրությունը մոտենում իր վերջնական տեսքին։ Նա Աթենքը բաժանում է 140 քվեարկող դեմոսների, որոնք խմբված էին 10 ցեղերի մեջ։ Սրանցից ամեն մեկը ամեն տարի խորհրդին տալիս էր 50 մասնակից։ Եվ այս խումբը օգնում էր այդ խորհրդի առաջնորդների 50 անոց խմբին կատարել կառավարության ամենօրյա գործերը։

Աթենացիների պարտությունը Պելոպոնեսյան պատերազմում՝ դադարեցրեց ժողովրդավարությունը։

Հայկական համայնքը Աթենքում[խմբագրել]

Աթենքի հայկական համայնքը հնագույններից է Հունաստանում։ Հայերի թիվն այստեղ սկսեց ավելանալ 1895-96- ի հայկական կոտորածներից հետո և հատկապես՝ 1914-18 ու 1922 թ.-ին։ XIX դարի վերջերից համայնքն ապրել է աշխույժ հասարակական-քաղաքական կյանքով, հրատարակվել են պարբերականներ և գրքեր, եղել են դպրոցներ, մշակութային միություններ։ 1970- ին Աթենքում բնակվում էր շուրջ 8 հազար հայ։ Գործում են Գալփաքյան վարժարանը (1956-ից), ՀԲԸՄ մասնաճյուղը, 60 հոգուց բաղկացած երգչախումբը, <<Արարատ>> մշակութային-մարզական միությունը և այլ հասարակական կազմակերպություններ։

Քաղաքի համայնապատկերը

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. պատմություն


ԵՄ անդամ երկրների մայրաքաղաքներ Flag of Europe.svg

Աթենք  · Ամստերդամ · Բեռլին  · Բրատիսլավա  · Բրյուսել  · Բուդապեշտ  · Բուխարեստ  · Դուբլին  · Վալետա  · Վարշավա  · Վիենա  · Վիլնյուս  · Կոպենհագեն  · Լիսաբոն  · Լյուբլյանա · Լոնդոն · Լյուքսեմբուրգ  · Մադրիդ  · Նիկոսիա  · Փարիզ  · Պրահա  · Ռիգա · Հռոմ  · Սոֆիա  · Ստոկհոլմ  · Տալլին  · Հելսինկի

Եվրոպական երկրների մայրաքաղաքներ

Հունաստան ԱթենքՆիդերլանդներ ԱմստերդամԱնդորրա Անդորա լա ՎելյաԹուրքիա Անկարա1Ղազախստան Աստանա1Ադրբեջան Բաքու1Սերբիա ԲելգրադՇվեյցարիա ԲեռնԳերմանիա ԲեռլինՀունգարիա ԲուդապեշտՌումինիա ԲուխարեստՍլովակիա ԲրատիսլավաԲելգիա ԲրյուսելԻռլանդիա ԴուբլինՀայաստան Երևան1Խորվաթիա ԶագրեբՎրաստան Թբիլիսի1Պորտուգալիա ԼիսաբոնՍլովենիա ԼյուբլյանաՄեծ Բրիտանիա ԼոնդոնԼյուքսեմբուրգ ԼուքսեմբուրգՈւկրաինա ԿիևԴանիա ԿոպենհագենՖինլանդիա ՀելսինկիԻտալիա ՀռոմԻսպանիա ՄադրիդԲելառուս ՄինսկՄոնակո ՄոնակոՌուսաստան Մոսկվա1Կիպրոսի Հանրապետություն ՆիկոսիաՉեռնոգորիա ՊոդգորիցաՉեխիա ՊրահաԻսլանդիա ՌեյկյավիկԼատվիա ՌիգաՍան Մարինո Սան ՄարինոԲոսնիա և Հերցեգովինա ՍարաևոՄակեդոնիայի Հանրապետություն ՍկոպյեԲուլղարիա ՍոֆիաԼՂՀ Ստեփանակերտ1Շվեդիա ՍտոքհոլմԼիխտենշտայն ՎադուցՄալթա ՎալետաՎատիկան Վատիկան ՔաղաքԼեհաստան ՎարշավաԱվստրիա ՎիեննաԼիտվա ՎիլնյուսԷստոնիա ՏալլինԱլբանիա ՏիրանաՖրանսիա ՓարիզՄոլդովա ՔիշնևՆորվեգիա Օսլո

1 Պետության տարածքի մեծամասնությունը գտնվում է Ասիայում։