Տիրանա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Տիրանա
Tiranë
Դրոշ Զինանշան
Դրոշ Զինանշան
ALB 20070713 img 1216.jpg
41°19′48″ հս. լ. 19°49′12″ ավ. ե. / 41.33° հս. լ. 19.82° աե. ե.
Երկիր Ալբանիա Ալբանիա
Տվյալ կարգավիճակում 1614-ից
Մակերես 41,8 կմ²
Բարձր. ծովի մակ-ից 90 մ
Խոսվող լեզուներ ալբաներեն|ալբաներեն
Բնակչություն 386 420 մարդ (2010)
Ժամային գոտի UTC+1, ամառը UTC+2
Հեռախոսային կոդ +355 04
Ավտոմոբիլային կոդ TR
Պաշտոնական կայք www.tirana.gov.al
##Տիրանա (Ալբանիա)
Red pog.png

Տիրանան[1] (ալբաներեն՝ Tiranë) Ալբանիայի մայրաքաղաքն է և Տիրանա ռետի ադմինիստրատիվ կենտրոնը, երկրի քաղաքական, տնտեսական և մշակութային գլխավոր կենտրոնը։ Տարածքը՝ 30 Կմ²։ Հիմնադրվել է 1614 թ.-ին, հռչակվել է երկրի մայրաքաղաք 1920-ին։

Պատմություն[խմբագրել]

Աղբյուրներում առաջին անգամ հիշատակվում է 15-րդ դարում՝ որպես փոքր բնակավայր։

Քաղաքը հիմնադրվել է 17-րդ դարին։ 1920 թ․-ի հունվարին Տիրանան հռչակվել է Ալբանիայի մայրաքաղաք և կառավարության նստավայր։ 1920-ական թթ․ այնտեղ առաջացել են առաջին արհմիությունները։ 1939 թ․-ի ապրիլից 1943 թ․-ի սեպտեմբերը Տիրանան օկուպացրել է Ֆաշիստական Իտալիան, 1943 թ․-ի սեպտեմբերից՝ Ֆաշիստական Գերմանիան։ Տիրանան ալբան ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարի կենտրոններից էր։

1944 թ․-ի նոյեմբերի 17-ին ազգային-ազատագրական բանակը քաղաքն ազատագրել է գերմանաֆաշիստական զավթիչներից։

1944 թ․-ի նոյեմբերի 28-ին Տիրանա է տեղափոխվել ժողովրդա֊դեմոկրատական կառավարությունը, և 1946 թ․-ի հունվարի 11-ին հռչակվել է Ալբանիայի Ժողովրդական Հանրապետությունը։

Ճարտարապետություն[խմբագրել]

Տիրանայի հատակագծային կառուցվածքը ճառագայթաձև-օղակային է։ Հին թաղամասերը ծուռ ու մուռ փողոցներով են, բակի խորքում տեղադրված տներով։ Վարչական և մշակութային կենտրոնը կառուցապատվել է 1920—1930-ական թթ․ (Սկանդերբեգի հրապարակի անսամբլը, բանկի, համալսարանի, օպերայի և բալետի թատրոնի շենքերը)։

1953—1958-ին ընդունվել է Տիրանայի վերակառուցման նախագիծը (ճարտարապետներ՝ Դ․ Ատրազիմիրի, Մ․ Մելե)։ Ստեղծվել են ընդարձակ բնակելի համալիրներ, կառուցվել է «Նոր Ալբանիա» կինոստուդիան (1952 թ․, խորհրդային ճարտարապետ՝ Դ․ Լ․ Լավրով)։

Տիրանայում են Տիրանայի համալսարանը (1957 թ․-ից), գյուղատնտեսական, գեղարվեստի, ֆիզկուլտուրայի համալսարանները, Ալբանիայի Գիտությունների ակադեմիան, Ազգային գրադարանը, հնագիտության և ազգագրության, ազգային-ազատագրական պայքարի են թանգարանները, օպերայի ու բալետի թատրոնը են։

Արդյունաբերություն[խմբագրել]

Տիրանայում կենտրոնացած է երկրի արդյունաբերական արտադրանքի նշանակալի մասը։ Կա սննդհամի (այդ թվում՝ ծխախոտի), տեքստիլ արդյունաբերություն, մետաղամշակում ու մեքենաշինություն, կահույքի, ցեմենտի, շինանյութերի արտադրություն, քարածխի արդյունահանում, ջէկ։ Երկաթուղով միանում է Դուրես նավահանգստի և Միլոտի քաղաքի հետ։ Տիրանայի մոտ է Ռինաս օդանավակայանը։

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտե, «Գեոդեզիա եւ քարտեզագրություն» ՊՈԱԿ (2012)։ Աշխարհի պետությունների եւ տարածքների համառոտ տեղեկատու-բառարան։ Երևան: «Գեոդեզիա եւ քարտեզագրություն» ՊՈԱԿ, 6։ ISBN 978-99941-2-663-7։ 


Եվրոպական երկրների մայրաքաղաքներ

Հունաստան ԱթենքՆիդերլանդներ ԱմստերդամԱնդորրա Անդորա լա ՎելյաԹուրքիա Անկարա1Ղազախստան Աստանա1Ադրբեջան Բաքու1Սերբիա ԲելգրադՇվեյցարիա ԲեռնԳերմանիա ԲեռլինՀունգարիա ԲուդապեշտՌումինիա ԲուխարեստՍլովակիա ԲրատիսլավաԲելգիա ԲրյուսելԻռլանդիա ԴուբլինՀայաստան Երևան1Խորվաթիա ԶագրեբՎրաստան Թբիլիսի1Պորտուգալիա ԼիսաբոնՍլովենիա ԼյուբլյանաՄեծ Բրիտանիա ԼոնդոնԼյուքսեմբուրգ ԼուքսեմբուրգՈւկրաինա ԿիևԴանիա ԿոպենհագենՖինլանդիա ՀելսինկիԻտալիա ՀռոմԻսպանիա ՄադրիդԲելառուս ՄինսկՄոնակո ՄոնակոՌուսաստան Մոսկվա1Կիպրոսի Հանրապետություն ՆիկոսիաՉեռնոգորիա ՊոդգորիցաՉեխիա ՊրահաԻսլանդիա ՌեյկյավիկԼատվիա ՌիգաՍան Մարինո Սան ՄարինոԲոսնիա և Հերցեգովինա ՍարաևոՄակեդոնիայի Հանրապետություն ՍկոպյեԲուլղարիա ՍոֆիաԼՂՀ Ստեփանակերտ1Շվեդիա ՍտոքհոլմԼիխտենշտայն ՎադուցՄալթա ՎալետաՎատիկան Վատիկան ՔաղաքԼեհաստան ՎարշավաԱվստրիա ՎիեննաԼիտվա ՎիլնյուսԷստոնիա ՏալլինԱլբանիա ՏիրանաՖրանսիա ՓարիզՄոլդովա ՔիշնևՆորվեգիա Օսլո

1 Պետության տարածքի մեծամասնությունը գտնվում է Ասիայում։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png