Հայերեն
| Հայերեն | |
|---|---|
| Երկրներ | Հայաստանի Հանրապետություն, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն (Արցախ), Թուրքիա, Վրաստան, Ռուսաստան, Իրան, Լիբանան, Սիրիա և այլուր սփյուռքում |
| Պաշտոնական կարգավիճակ | Հայաստան, Լեռնային Ղարաբաղ |
| Լեզվակիրների ընդհանուր թիվը | 6.416 մլն [1]. |
| Դասակարգում | |
| Կատեգորիա | Եվրասիայի լեզուներ |
| Հնդեվրոպական ընտանիք | |
| Գրերի համակարգ | Հայերենի այբուբեն |
| Լեզվի կոդեր | |
| ԳՕՍՏ 7.75–97 | 055 |
| ISO 639-1 | hy |
| ISO 639-2 | arm/hye |
| ISO/DIS 639-3 | hye |
Հայերենը հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի նույնանուն խմբի լեզու է։ Այն հանդիսանում է Հայաստանի Հանրապետության և Լեռնային Ղարաբաղի պետական լեզուն։ Օգտագործվում է նաև Վրաստանում (հիմնականում Ջավախքում և Թբիլիսում), Ռուսաստանում (հիմնականում Հարավային Ֆեդերալ Շրջանում և խոշոր քաղաքներում), ԱՄՆ-ում և այլ պետությունների սփյուռքահայ համայնքներում։ Հայերեն լեզվակիրների քանակը ըստ տարբեր աղբյուրների կազմում է 7-9 միլիոն մարդ։
Բովանդակություն |
[խմբագրել] Ընդհանուր տեղեկություններ
Նախահայրենիքների մասին կան մի քանի վարկածներ։ Ըստ վերջին վարկածի՝ նախահայրենիքը գտնվել է Հայկական լեռնաշխարհում և Իրանական սարահարթի հյուսիսում (հեղ.՝ Վ. Իվանով, Թ. Գամկրելիձե «Հնդեվրոպացիները և հնդեվրոպական լեզուն», Թբիլիսի, 1984 թ., ռուսերեն)։ Մի քանի հազար տարի առաջ գերմանացիների, կելտերի, թոխարների, սլավոնների և այլ հնդեվրոպական ժողովուրդների նախնիները հեռացան նշված տարածքներից։ Ամենաքիչը տեղաշարժվեցին հայերի, իրանցիների, խեթերի նախնիները։
[խմբագրել] Քերականական առանձնահատկություններ
Հայերենը նման է այլ հնդեվրոպական լեզուներին իր կառուցվածքով, սակայն հնչյուններով և քերականական առանձնահատկություններով պարունակում է նմանություններ աշխարհագրությամբ մոտիկ Կովկասի շրջանի լեզուներին։
[խմբագրել] Հնչյունաբանություն
Տես նաև Հնչյունաբանություն
Հայերենն ունի վեց ձայնավոր, մեկ կիսաձայն և երեսուն բաղաձայն հնչյուններ։
[խմբագրել] Ձևաբանություն
Խոսքի մասեր Ձևաբանություն
Հայերենը չունի քերականական սեռ, և դերանունները նույնպես սեռ չունեն։ Սակայն բանաստեղծական գրականության մեջ Պետրոս Դուրյանը օգտագործել է իգական սեռի համար « նե» « ներա» դերանվանական ձևերը։
Հայերենի գոյականը ունի երկու թիվ՝ եզակի և հոգնակի և յոթ հոլով` ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, գործիական, բացառական և ներգոյական։ Արդի հայերենի որոշ մասնագետներ միացնում են հայցական հոլովը ուղղական հոլովին, իսկ տրականը՝ սեռականին` այսպիսով հանգելով հայերենի հինգ հոլովի։ Գոյականն ունի նաև հոլովումներ՝ արտաքին, ներքին, ինչպես նաև այլաձև հոլովումներ:
Բայը հայերենում ունի ընդարձակ խոնարհման համակարգ։ Կան բայի երկու հիմնական կարգ՝ դեմքի (առաջին, երկրորդ և երրորդ), որին լրացուցիչ կերպով միանում է թվի կարգը (եզակի և բազմակի) և սեռի (ներգործական, կրավորական և չեզոք), որոնցից յուրաքանչյուրը խոնարհվում է ըստ կերպի (անկատար, կատարյալ, վաղակատար ու նաև գործողության կրկնեությունը, բազմակիությունը, տևականությունը և այլն ցույց տվող ձևերը), ժամանակի (անցյալ, ներկա և ապառնի) և եղանակի (սահմանական, հարկադրական, հրամայական, ըղձական, ենթադրական, պոտենցիալ, պայմանական և այլն)։
[խմբագրել] Կետադրություն
Տես նաև Կետադրություն
Հայերենի կետադրական նշանները բաժանվում են երեք խմբի՝ տրոհության, առոգանության և բացահայտության։ Ժամանակակից հայերենն ունի 15 կետադրական նշան, որոնք են. տրոհության՝ վերջակետը (։), միջակետը (.), ստորակետը (,) և բութը (՝), առոգանության՝ շեշտը (՛), հարցական նշանը (՞) և բացականչական նշանը (՜) ու բացահայտության՝ չակերտները («»), փակագծերը ((), օգտագործվում են նաև {}, []), կախման կետերը (...), բազմակետը (....), միության գծիկը (-), անջատման գիծը (―), ենթամնան (֊) և ապաթարցը (՚)։ Սրանց հետ մեկտեղ հայերենում հանդիպում են որոշ հավելյալ կետադրական նշաններ, որոնք կա՛մ այլևս չեն օգտագործվում, կա՛մ էլ հանդիպում են զուտ մասնագիտական տեսքստերում։ Այս հավելյալ նշաններն են. պատվի նշանը (՟), որն օգտագործվում է հապավումներ նշելու համար, մեկ կամ երկու զուգահեռ գիծ (/, //), քնայմացման նշանը (”), աստղանիշը (*) և այլն։
[խմբագրել] Զարգացման պատմություն
Հայերենը անցել է զարգացման երեք փուլով՝ գրաբար, միջին հայերեն և աշխարհաբար։
[խմբագրել] Գրերի պատմություն
Հայերենի այբուբենը ստեղծվել է Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից 4-րդ դարի վերջում - 5-րդ դարի սկզբում։
[խմբագրել] Բարբառներ
Հայերենը ունի երկու ճյուղեր՝ Արևելահայերեն և Արևմտահայերեն, որոնցից յուրաքանչյուրը ունի իր բարբառները։ Արևելահայերենի ու Արևմտահայերենի հիմնական տարբերությունը կայանում է որոշ գրատառերի հայերենի հնչյուններին համապատասխանության տարբերության մեջ։
[խմբագրել] Հայերենը համակարգչային դարում
[խմբագրել] Աղբյուրներ
[խմբագրել] Այցելեք նաև
- Հնդեվրոպական լեզուներ
- Աշխարհի լեզուներ
- Հայկական գիր
- Մեսրոպ Մաշտոց
- Հայերենի քերականություն
- Մատենադարանի ձեռագրերը քերականության մասին
- Հայերենի բարբառներ
- Հայ միջնադարյան քերականներ
[խմբագրել] Արտաքին հղումներ
[խմբագրել] Ուսումնական
- Հայերեն այբուբենը
- ՀԲԸՄ - Հայկական վիրտուալ համալսարան - առաջին առցանց համալսարանը հայերեն սովորելու համար (ՀԲԸՄ)
- Հայերենի դասեր
- Սովորե՛նք Հայերեն
- Ձրի առցանց ռեսուրսներ հայերեն սովորողների համար
- Էթնոլոգ կայքի զեկույցը հայերենի մասին
- Հայերենի հետ կապված առցանց ռեսուրսների ցանկ
- «ՀամաՀայկական Էլ. Գրադարան» կայքի Հայոց լեզվի ուսումասիրության համար նախատեսված էջը
[խմբագրել] Առցանց բառարաններ
- Նայիրի (Հայերէն բառարաններու ելեկտրոնային գրադարան)
- ԲԱՌԳԻՐՔ ՀԱՅԵՐԷՆ ԼԵԶՈՒԻ, Անդրանիկ Վրդ. Կռանեան, Պէյրութ, 1998։ (մօտ 18,000 գլխաբառ)
- ՀԱՅԵՐԷՆ ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆ ԲԱՌԱՐԱՆ, Ստեփան Մալխասեանց, Երեւան, 1944։ (մօտ 130,000 գլխաբառ)
- ՀԱՅԵՐԷՆ ԱՐՄԱՏԱԿԱՆ ԲԱՌԱՐԱՆ, Հրաչեայ Աճառեան, Երեւան, 1926։ (5,062 ստուգաբանուած արմատներ)
- ԱՐԴԻ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆ ԲԱՌԱՐԱՆ, Էդուարդ Բագրատի Աղայան, Երեւան, 1976։ (մօտ 135,600 գլխաբառ)
- ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ ՀՈՄԱՆԻՇՆԵՐԻ ԲԱՌԱՐԱՆ, Աշոտ Մուրադի Սուքիասյան, Երեւան, 1967։ (մօտ 83,000 բառ եւ դարձվածաբանական միավոր)
- Ընդարձակ Բառարան Անգլիերէնէ Հայերէն, Մեսրոպ Կ. Գույումճեան, Պէյրութ, 1981: (մօտ 96,000 գլխաբառ)
- Գործնական Բառարան Հայերէն-Ֆրանսերէն, Գրիգոր Շահինեան, Պէյրութ, 1997։ (մօտ 18,000 գլխաբառ)
- Գործնական Բառարան Ֆրանսերէնէ Հայերէն, Յարութիւն Քիւրքճեան, Պէյրութ, 1988: (մօտ 20,000 գլխաբառ)
- Թարգմանիչ
- Հայերեն-Անգլերեն, Անգլերեն-Հայերեն բառարան
- Հայ-անգլերեն բառարան և թարգմանություն
- Գուգլ թարգմանիչ
[խմբագրել] Հետազոտական
[խմբագրել] Հայերենը համակարգչի էկրանին
|
|||||||||||||||||||||||
|
|
|
|---|---|
| Հայկական Սովետական Հանրագիտարան • Հայերեն Վիքիպեդիա • Ինչ է, Ով է • Դպրոցական մեծ հանրագիտարան |