Հայերեն

Հայերեն
Երկրներ	Հայաստանի Հանրապետություն, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն (Արցախ), Թուրքիա, Վրաստան, Ռուսաստան, Իրան, Լիբանան, Սիրիա և այլուր սփյուռքում
Պաշտոնական կարգավիճակ	Հայաստան, Լեռնային Ղարաբաղ
Լեզվակիրների ընդհանուր թիվը	6.416 մլն [1].
Դասակարգում
Կատեգորիա	Եվրասիայի լեզուներ
Հնդեվրոպական ընտանիք
Գրերի համակարգ	Հայերենի այբուբեն
Լեզվի կոդեր
ԳՕՍՏ 7.75–97	055
ISO 639-1	hy
ISO 639-2	arm/hye
ISO/DIS 639-3	hye

Հայերենը հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի նույնանուն խմբի լեզու է։ Այն հանդիսանում է Հայաստանի Հանրապետության և Լեռնային Ղարաբաղի պետական լեզուն։ Օգտագործվում է նաև Վրաստանում (հիմնականում Ջավախքում և Թբիլիսում), Ռուսաստանում (հիմնականում Հարավային Ֆեդերալ Շրջանում և խոշոր քաղաքներում), ԱՄՆ-ում և այլ պետությունների սփյուռքահայ համայնքներում։ Հայերեն լեզվակիրների քանակը ըստ տարբեր աղբյուրների կազմում է 7-9 միլիոն մարդ։

Ընդհանուր տեղեկություններ

Նախահայրենիքների մասին կան մի քանի վարկածներ։ Ըստ վերջին վարկածի՝ նախահայրենիքը գտնվել է Հայկական լեռնաշխարհում և Իրանական սարահարթի հյուսիսում (հեղ.՝ Վ. Իվանով, Թ. Գամկրելիձե «Հնդեվրոպացիները և հնդեվրոպական լեզուն», Թբիլիսի, 1984 թ., ռուսերեն)։ Մի քանի հազար տարի առաջ գերմանացիների, կելտերի, թոխարների, սլավոնների և այլ հնդեվրոպական ժողովուրդների նախնիները հեռացան նշված տարածքներից։ Ամենաքիչը տեղաշարժվեցին հայերի, իրանցիների, խեթերի նախնիները։

Քերականական առանձնահատկություններ

     Հիմնական հոդվածներ ՝ Հայերենի քերականություն և Քերականություն:

Հայերենը նման է այլ հնդեվրոպական լեզուներին իր կառուցվածքով, սակայն հնչյուններով և քերականական առանձնահատկություններով պարունակում է նմանություններ աշխարհագրությամբ մոտիկ Կովկասի շրջանի լեզուներին։

Հնչյունաբանություն

  Տես նաև Հնչյունաբանություն 

Հայերենն ունի վեց ձայնավոր, մեկ կիսաձայն և երեսուն բաղաձայն հնչյուններ։

Ձևաբանություն

  Խոսքի մասեր Ձևաբանություն 

Հայերենը չունի քերականական սեռ, և դերանունները նույնպես սեռ չունեն։ Սակայն բանաստեղծական գրականության մեջ Պետրոս Դուրյանը օգտագործել է իգական սեռի համար « նե» « ներա» դերանվանական ձևերը։

....Գիշեր մը սուգ, անդունդ մ՚հառաչ՝ Հուզեց ներա հոգին ու լանջ.... ....Շնչել, խմել ներա հոգին... ....Ես ուզեցի քընար մ՚ըլլալ Ներա ձեռքին տակ հևացող, Ներա հոգվույն խորն հիացող.... ...Նե հեռացավ ինձմե.... — Պետրոս Դուրյան, Դրժել

Հայերենի գոյականը ունի երկու թիվ՝ եզակի և հոգնակի և յոթ հոլով` ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, գործիական, բացառական և ներգոյական։ Արդի հայերենի որոշ մասնագետներ միացնում են հայցական հոլովը ուղղական հոլովին, իսկ տրականը՝ սեռականին` այսպիսով հանգելով հայերենի հինգ հոլովի։ Գոյականն ունի նաև հոլովումներ՝ արտաքին, ներքին, ինչպես նաև այլաձև հոլովումներ:

Բայը հայերենում ունի ընդարձակ խոնարհման համակարգ։ Կան բայի երկու հիմնական կարգ՝ դեմքի (առաջին, երկրորդ և երրորդ), որին լրացուցիչ կերպով միանում է թվի կարգը (եզակի և բազմակի) և սեռի (ներգործական, կրավորական և չեզոք), որոնցից յուրաքանչյուրը խոնարհվում է ըստ կերպի (անկատար, կատարյալ, վաղակատար ու նաև գործողության կրկնեությունը, բազմակիությունը, տևականությունը և այլն ցույց տվող ձևերը), ժամանակի (անցյալ, ներկա և ապառնի) և եղանակի (սահմանական, հարկադրական, հրամայական, ըղձական, ենթադրական, պոտենցիալ, պայմանական և այլն)։

Կետադրություն

  Տես նաև Կետադրություն 

Հայերենի կետադրական նշանները բաժանվում են երեք խմբի՝ տրոհության, առոգանության և բացահայտության։ Ժամանակակից հայերենն ունի 15 կետադրական նշան, որոնք են. տրոհության՝ վերջակետը (։), միջակետը (.), ստորակետը (,) և բութը (՝), առոգանության՝ շեշտը (՛), հարցական նշանը (՞) և բացականչական նշանը (՜) ու բացահայտության՝ չակերտները («»), փակագծերը ((), օգտագործվում են նաև {}, []), կախման կետերը (...), բազմակետը (....), միության գծիկը (-), անջատման գիծը (―), ենթամնան (֊) և ապաթարցը (՚)։ Սրանց հետ մեկտեղ հայերենում հանդիպում են որոշ հավելյալ կետադրական նշաններ, որոնք կա՛մ այլևս չեն օգտագործվում, կա՛մ էլ հանդիպում են զուտ մասնագիտական տեսքստերում։ Այս հավելյալ նշաններն են. պատվի նշանը (՟), որն օգտագործվում է հապավումներ նշելու համար, մեկ կամ երկու զուգահեռ գիծ (/, //), քնայմացման նշանը (”), աստղանիշը (*) և այլն։

Զարգացման պատմություն

Հայերենը անցել է զարգացման երեք փուլով՝ գրաբար, միջին հայերեն և աշխարհաբար։

Գրերի պատմություն

Հայ 5-6 դարերի ձեռագիր մագաղաթ

     Հիմնական հոդվածներ ՝ Հայոց գրեր և Հայերենի այբուբեն:

Հայերենի այբուբենը ստեղծվել է Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից 4-րդ դարի վերջում - 5-րդ դարի սկզբում։

Բարբառներ

     Հիմնական հոդված ՝ Հայերենի բարբառներ:

Հայերենը ունի երկու ճյուղեր՝ Արևելահայերեն և Արևմտահայերեն, որոնցից յուրաքանչյուրը ունի իր բարբառները։ Արևելահայերենի ու Արևմտահայերենի հիմնական տարբերությունը կայանում է որոշ գրատառերի հայերենի հնչյուններին համապատասխանության տարբերության մեջ։

Հայերենը համակարգչային դարում

     Հիմնական հոդված ՝ Վիքիպեդիա:Ինչպես գրել հայերեն:

Յունիկոդ

Այցելեք նաև

• Հնդեվրոպական լեզուներ
• Աշխարհի լեզուներ
• Հայկական գիր
• Մեսրոպ Մաշտոց
• Հայերենի քերականություն
• Մատենադարանի ձեռագրերը քերականության մասին
• Հայերենի բարբառներ
• Հայ միջնադարյան քերականներ

Արտաքին հղումներ

Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են՝

Հայերենին

Ուսումնական

• Հայերեն այբուբենը
• ՀԲԸՄ - Հայկական վիրտուալ համալսարան - առաջին առցանց համալսարանը հայերեն սովորելու համար (ՀԲԸՄ)
• Հայերենի դասեր
• Սովորե՛նք Հայերեն
• Ձրի առցանց ռեսուրսներ հայերեն սովորողների համար
• Էթնոլոգ կայքի զեկույցը հայերենի մասին
• Հայերենի հետ կապված առցանց ռեսուրսների ցանկ
• «ՀամաՀայկական Էլ. Գրադարան» կայքի Հայոց լեզվի ուսումասիրության համար նախատեսված էջը

Առցանց բառարաններ

• Նայիրի (Հայերէն բառարաններու ելեկտրոնային գրադարան)
  • ԲԱՌԳԻՐՔ ՀԱՅԵՐԷՆ ԼԵԶՈՒԻ, Անդրանիկ Վրդ. Կռանեան, Պէյրութ, 1998։ (մօտ 18,000 գլխաբառ)
  • ՀԱՅԵՐԷՆ ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆ ԲԱՌԱՐԱՆ, Ստեփան Մալխասեանց, Երեւան, 1944։ (մօտ 130,000 գլխաբառ)
  • ՀԱՅԵՐԷՆ ԱՐՄԱՏԱԿԱՆ ԲԱՌԱՐԱՆ, Հրաչեայ Աճառեան, Երեւան, 1926։ (5,062 ստուգաբանուած արմատներ)
  • ԱՐԴԻ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆ ԲԱՌԱՐԱՆ, Էդուարդ Բագրատի Աղայան, Երեւան, 1976։ (մօտ 135,600 գլխաբառ)
  • ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ ՀՈՄԱՆԻՇՆԵՐԻ ԲԱՌԱՐԱՆ, Աշոտ Մուրադի Սուքիասյան, Երեւան, 1967։ (մօտ 83,000 բառ եւ դարձվածաբանական միավոր)
  • Ընդարձակ Բառարան Անգլիերէնէ Հայերէն, Մեսրոպ Կ. Գույումճեան, Պէյրութ, 1981: (մօտ 96,000 գլխաբառ)
  • Գործնական Բառարան Հայերէն-Ֆրանսերէն, Գրիգոր Շահինեան, Պէյրութ, 1997։ (մօտ 18,000 գլխաբառ)
  • Գործնական Բառարան Ֆրանսերէնէ Հայերէն, Յարութիւն Քիւրքճեան, Պէյրութ, 1988: (մօտ 20,000 գլխաբառ)
• Թարգմանիչ
• Հայերեն-Անգլերեն, Անգլերեն-Հայերեն բառարան
• Հայ-անգլերեն բառարան և թարգմանություն
• Գուգլ թարգմանիչ

Հետազոտական

• Տեխասի համալսարանի գրաբար հայերենի հետազոտական շարք (անգլերեն)

Հայերենը համակարգչի էկրանին

• Հայերեն Ստեղնաշար, Փոխարկիչ, Բառարան, Գրքեր, Տառատեսակներ, Ծրագրեր…
• Հայերեն կայքերի կատալոգ