Միտաննի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Միտաննի
Մ.թ.ա. 16-րդ դար - Մ.թ.ա. 13-րդ դար Ասորեստան 
Ուրարտու 
Ընդհանուր տեղեկանք
Մայրաքաղաք Վաշուգանե
Լեզու Խուրիերեն
Ազգություն Խուրիներ,
Կրոն Բազմաստվածություն
Իշխանություն
Պետական կարգ Միապետություն
Պետության գլուխ Թագավոր
Պատմություն

Փոքր Ասիայում, Հայկական լեռնաշխարհի հարավարեվմուտքում, Միջագետքում եվ արեվելամիջերկրյածովյան ավազանում, Առաջավոր Ասիայի մեծագույն մասում հաստատվում է հնդեվրոպացիների իշխանությունը, որում կարևոր դերակատարում ուներ Միտաննիի թագավորությունը։ Մի շարք մանր իշխանությունների միավորման հետևանքով Ք.ա. XVI դ. Արեվմտյան Խաբուր գետի վերին հոսանքի շրջանում Հայաստանի հարավ-արեվմուտքում եվ Միջագետքի հյուսիսում ստեղծված է Միտաննիի թագավորությունը Վաշշուգանե մայրաքաղաքով։ Միտաննիի պետական կառուցվածքի բնորոշ գծերից էր նրա կազմի մեջ բազմաթիվ կիսանկախ շրջանների եվ մանր թագավորությունների առկայությունը, որոնք պարտավոր էին տուրք վճարել և մարտիկներ տրամադրել պատերազմների ժամանակ։ Միտաննի թագավորությունն սկսում է էական դերակատարում ունենալ Առաջավոր Ասիայում Ք.ա. XVI դ. վերջերից։ Միտաննիի հզորության հիմնադիրներն են համարվում Պարատարնա եվ Սաուասադատար թագավորները Ք.ա. XV դ. առաջին կեսում։ Եգիպտոսի, Խեթականթագավորության, Բաբելոնի տիրակալների շարքում Միտաննիի արքաները եվս կրում են «Մեծ թագավոր» տիտղոսը։

Նվաճումներ[խմբագրել]

Միտաննիի արքաների ազդեցությունը տարածվել է արևելքում մինչև Արապխա, ներկայիս Իրաքի տարածքում գտնվող Քերքուքը, ներառյալ Բոհտան եվ Մեծ Զաբ գետերի հովիտները, արևմուտքում մինչև Օրոնտես գետի հովիտը Ասորիքում, Միջերկրականի ծովեզերքը եվ Կիլիկյան Տավրոսի լեռները։ Միտաննիի իշխանությունը հյուսիսում տարածվել է առնվազն մինչև Արևմտյան Եփրատի եվ Արածանիի միախառնման շրջանը։ Դժվար է ասելը , թէ մինչև ուր էր տարածվում Միտանիի ազդեցությունը եվ իշխանությունը Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսային եվ արեվելյան շրջաններում։ Միտաննիի արքա Տուշրատտայի Ք.ա.XIV դ. կեսերին մի առձանագրությունից եզրակացվել է, որ Միտաննիի կառավարման համակարգի մեջ մտել են Հյուսիսային Միջագետքն ու Հայաստանն ամբողջությամբ։ Եգիպտական աղբյուրները վկայում են, որ մարտակարգերի համար փայտանյութը Եգիպտոս էր բերվում Նահարինա երկրից, ընդ որում հիշատակվում են այնպիսի ծառատեսակներ, որոնք աճում են Տրապիզոնից քիչ հարավ եվ Արարատի ստորոտներին։ Միտաննիի թագավորները հնդեվրոպական ծագում ունեին։ Այդ մասին են վկայում նրանց ինչպես հնդեվրոպական անունները, այնպես էլ դիցարանի հնդեվրոպական բնութագիրը։ Բավական է նշել, որ Միտաննիի դիցարանում պաշտվում էին հնդեվրոպական գլխավոր աստվածներ Միհրը (Միթրան), Վարունան, Ինդրան։

Պատերազմներ[խմբագրել]

Միտաննիի թագավորությանը վիճակված էր լուրջ ռազմական բախման մեջ մտնել Եգիպտոսի նոր թագավորության տիրակալների դեմ, քանի որ վերջիններս շարունակում էին հիքսոսների դեմ վրիժառու պատերազմը հարվածներն ուղղելով դեպի Միջերկրական ծովի արևելյան ավազան, ուր հիքսոսյան արշավանքներից հետո գոյացել էին մի քանի պետություններ։ Վերջիններիսդեմ հաջողության հասնելով Թութմոս Գ փարավոնը Ք.ա. 1450- ական թթ. անցնում է Եփրատը եվ բախվում Միտաննիի հետ։ Եգիպտոսի եվ Միտաննիի պատերազմը մղվում է Միջերկրական ծովի արեվելյան ավազանում գերիշխանության համար։ Թութմոս Գ-ն հասնում է որոշակի հաջողության, սակայն դրությունը փոխվում է նրա հաջորդ Ամենհոթեպ Բ-ի օրոք, երբ Միտաննիի տիրակալ Սաուսադատարը շռնդալից հաջողությամբ հաղթանակներ տանելով արվելամիջերկրածովյան ավազանի մեծ մասն ազատում է Եգիպտացիներից այնտեղ ամրապնդելով Միտաննիի իշխանությունը։ Ամենհոթեպ Բ-ն բազմաթիվ արշավանքներ է ձեռնարկում Միտաննիի դեմ, որոնք, ըստ էության ոչ մի փոփոխություն չեն մցնում ստեղծված աշխարհաքաղաքական իրավիճակում։ Ի վերջո նրա որդին Թութմոս Դ փարավոնը Ք.ա. 1400-1390թթ. ստիպված էր հաշտություն առաջարկել Միտաննիի արքա Արտադամային։ Կնքված հաշտությունը ամրապնդվում է խնամիական ամուսնություններով։ Մի քանի սերունդ Միտաննիի արքայադուստրերը դառնում էին Եգիպտական փարավոնների առաջին տիկնայք, որոնցից ամենանշանավորը Նեֆերտիտին էր, որի անվան հետ է կապվում Եգիպտոսում արևի՝ որպես միակ աստծո պաշտամունքը, ինչը, ըստ էության, ներմուծված էր Միտաննիից։ Դաշինքի կնքման համար առավել շահագրգռված էր Եգիպտական կողմը։

Եզրակացություն[խմբագրել]

Եգիպտոսի եվ Միտաննիի միջեվ կնքվեց խաղաղության դաշինք, որն ամրապնդվեց խնամիական կապերով, եվ նրանց միջեվ հաստատվեցին քաղաքական, տնտեսական, ու մշակութային կապեր։ Միջերկրածովյան արեվելյան ավազանի հարավն անցավ Եգիպտոսի նոր թագավորության տիրակալներին, իսկ հյուսիսը Հայաստանի հարավում եվ հյուսիսային Միջագետքում բարձրացաղ Միտաննի հնդեվրոպական թագավորությանը, որի տիրակալները հայոց ազգային պատմագրական ավանդույթում համարվում են բնիկ Հայկազուններ։

Միտաննիի արքայացանկ[խմբագրել]

Գրականության Ցանկ[խմբագրել]

  • Անժելա Տերյան "Միտանի Հայոց Հնագույն Պետություն" 2006թ.
  • Արտակ Մովսիսյան "Հայոց Պատմության Աշխարհակալությունները" 2008թ.