Միտաննի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Միտաննի
Մ.թ.ա. 16-րդ դար - Մ.թ.ա. 13-րդ դար  
Քարտեզ
Միտաննի պետությունը
Ընդհանուր տեղեկանք
Մայրաքաղաք Վաշուգանե
Լեզու Խուրիերեն
Ազգություն Խուրիներ
Կրոն Բազմաստվածություն
Իշխանություն
Պետական կարգ Միապետություն
Պետության գլուխ Թագավոր
Պատմություն

Խեթական թագավորության հզորության ժամանակավոր թուլացման շրջանում Առաջավոր Ասիայում սկսում է գլխավոր դեր խաղալ Միտաննի խուրրիական թագավորությունը (այլ անվանումներ են Մաիտանի, Խանիգալրատ, Խալիգալբադ)։ Այս պետության մասին ավելի քիչ բան գիտենք, քան խեթական թագավորության մասին։

Աշշուրի անկումը[խմբագրել]

Մ. թ. ա. 19-18 դարերում Միջագետքի և Ասորիքի հյուսիսում ամենահզոր պետությունն է դառնում Աշշուրը, Տիգրիս գետի վրա. իշխանությունն իր ձեռքն է վերցնում Շամշի-Ադադ Ա-ն՝ թագավոր տիտղոսով և ժաանակավորապես իր գերիշխանությանը ենթարկում արևմուտքում՝ Եփրատի և արևելքում՝ Զագրոսի միջև ընկած ողջ տերիտորիան։ Սակայն նրա մահվանից շատ չանցած նախ Եփրատի միջին հոսանքի շրջանը, այնուհետև ինքը՝ Աշշուրը կամ նրա հարևան քաղաքները, (օրինակ՝ Նինվեն) հարկադրված են լինում ենթարկվելու Բաբելոնի Համմուրաբի թագավորին։ Համմուրաբի դինաստիայի իշխանությունը ևս այս շրջաններում անկայուն եղավ։ Մ. թ. ա. 18-րդ դարի կեսերից այստեղ դերիշխող են արդեն դառնում կասսիտական ցեղերը, իսկ 17-րդ դարից՝ խուրրիները։

Միտաննիի կազմավորումը[խմբագրել]

Մի շարք մանր քաղաք-պետությունների նվաճման և միավորման հետևանքով(հայագիտական ուսումնասիրությամբ Միտաննի բառը ծագում է մեկ տան մեջ միավորվելուց[1]) մ. թ. ա. 16-րդ դարում Արևմտյան Խաբուր գետիվերին հոսանքի շրջանում, Հյուսիսային միջագետքում ստեղծվեց Միտաննի թագավորությունը՝ Վաշշուգանե մայրաքաղաքով։ Թեև նրա թագավորները, հավանաբար, հնդիրանական անուններ էլ էին կրում, բայց կենցաղում օգտագործում էին խուրրիերենը, իսկ պաշտոնական շրջաններում՝ նաև աքքադերենը և եպագրի աքքադական սիստեմը։ Հավանաբար «Խուրրի» և «Միտաննի» տերմինները խեթերն օգտագործել են որպես նույնանիշներ։

Սեպագիր արձանագրություն Միտաննիից

Պետական կառուցավածքը[խմբագրել]

Միտաննիից պեղումների արդյունքում հայտնաբերված իր

Միտաննի խուրրիական պետության կազմավորում, խուրրիական «Միտաննի» պետության հայտ գալը Առաջավոր Ասիայում, մ. թ. ա. 16-րդ դարում։ Միտաննին էլ ավելի հեղհեղուկ պետական կառուցվածք ուներ, քան խեթական թագավորությունները. նրա կազմի մեջ մտել էին շատ կիսանկախ շրջաններ և մանր թագավորություններ, որոնք պարտավոր էին տուրք վճարել և ռազմիկներ տրամադրել միտաննական թագավորներին։ Նրա ազդեցությունը տարածվել է՝ արևելքում ներկայիս Քերքուքից (հնագույն Առապխա) մինչև Օրոնտես գետի հովիտը Ասորիքում, Միջերկրական ծովեզերքը (Ուգարիթ) և Կիլիկիան Տավրոսի լեռները, ուր գտնվում էր Կիզզվատնա թագավորությունը։Խուրրիների պետական կառուցավածքը, Ինչպես խեթական թագավորության մեջ, այստեղ ևս առանձին խոշոր շրջանները կառավարվում էին արքայազունների կողմից և Միտաննի թագավորությանը ենթարկվում էին (առավել կամ պակաս ձևականորեն) մի շարք ինքնավար թագավորություններ։ Այսպես, օրինակ, Աշշուրում, որը լիովին պահպանել էր իր ներքին կառուցվածքը և կառավարվում էր ավագների խորհրդիև կառավարչի կողմից, կար նաև միտանտական «դեսպան» (սուկալլու), որը մասնակցում էր քաղաքի կառավարմանը։ Միտաննիում (և առհասարակ խուրրիական հասարակություններում) տեղական կառավարիչները, իսկ որտեղ դրանք չկային` ավագների խորհուրդը, հավանաբար, բավական անկախ էին։

Զինվորական ուժերի կազմակերպումը[խմբագրել]

Զինվորական պարհակի և զինվորական ուժերի կազմակերպումը խուրրիական հասարակության մեջ, ամենայն հավանականությամբ, նման էր այն ձևին, որ տեսանք Խեթական թագավորության մեջ։ Ռազմիկներ էին տրամադրում և նրանց մասամբ հանդերձավորում համայնքները, բայց զորատեսի և արշավանքների ժամանակ նրանց պահում էր արքունիքը։ Նա էլ նետեր և այլ հանդերձանք էր մատակարարում շարքային ռազմիկներին։ Սակայն պետական և ռազմական կազմակերպությունը Միտաննիում, հավանաբար, պակաս արդյունավետ էր, քան խեթականը,քանի որ խեթերի դեմ մղված պայքարում միտանցիները արագ պարտություն կրեցին։

Ազդեցությունը[խմբագրել]

Կասկածից վեր է, որ Միտաննիի եթե ոչ անմիջական իշխանությունը, ապա գոնե ազդեցությունը տարածվել է նաև մի զգալի տերիտորիայի վրա՝ Եփրատի հովտով դեպի վեր (Տիգրիսի ակունքներից հյուսիս), առնվազն մինչև Արածանիի նրա մեջ թափվելը։ Դժվար է ասել, թե մինչև ուր էր տարածվում Միտաննիի ազդեցությունը և իշխանությունը Հայկական լեռնաշխարհի արևելյան շրջաններում։ Միանգամայն հավանական է, որ Միտաննիի ազդեցությունը տարածվել է հայկական Տավրոսից հարավ ընկած շրջանների վրա, ներառյալ Բոհտան և Մեծ Զաբ գետերի հովիտերը։ Ուշագրավ է եգիպտական աղբյուրների այն վկայությունը, թե մարտակառքերի համար շինանյութը Եգիպտոս էր բերվում Նախարինա երկրից (եգիպտացիներն այդպես էին կոչում Միտաննին), ըստ որում հիշատակվում են այնպիսի ծառատեսակներ, որոնք աճում են Տրապիզոնից ոչ հարավ, կամ Արարատի ստորոտներին։

Հզորության հիմանդիրներ[խմբագրել]

Միտաննիի հզորության հիմնադիրներ կարող են համարվել Պարատտառնա (մ. թ. ա. 16-րդ դար) և Սաուսսադատտար (մ. թ. ա. 15-րդ դարի առաջին կես) թագավորները, ժամանակի միջազգային հարաբերություններում Եգիպտոսի, աբելոնի, խեթական պետության թագավորների շարքում Միտաննիի թագավորը ևս կոչվում էր մեծ թագավոր։Փոքր Ասիայում, Հայկական լեռնաշխարհի հարավարեվմուտքում, Միջագետքում եվ արեվելամիջերկրյածովյան ավազանում, Առաջավոր Ասիայի մեծագույն մասում հաստատվում է հնդեվրոպացիների իշխանությունը, որում կարևոր դերակատարում ուներ Միտաննիի թագավորությունը։ Մի շարք մանր իշխանությունների միավորման հետևանքով Ք.ա. XVI դ. Արեվմտյան Խաբուր գետի վերին հոսանքի շրջանում Հայաստանի հարավ-արեվմուտքում եվ Միջագետքի հյուսիսում ստեղծված է Միտաննիի թագավորությունը Վաշշուգանե մայրաքաղաքով։ Միտաննիի պետական կառուցվածքի բնորոշ գծերից էր նրա կազմի մեջ բազմաթիվ կիսանկախ շրջանների եվ մանր թագավորությունների առկայությունը, որոնք պարտավոր էին տուրք վճարել և մարտիկներ տրամադրել պատերազմների ժամանակ։ Միտաննի թագավորությունն սկսում է էական դերակատարում ունենալ Առաջավոր Ասիայում Ք.ա. XVI դ. վերջերից։ Միտաննիի հզորության հիմնադիրներն են համարվում Պարատարնա եվ Սաուասադատար թագավորները Ք.ա. XV դ. առաջին կեսում։ Եգիպտոսի, Խեթականթագավորության, Բաբելոնի տիրակալների շարքում Միտաննիի արքաները եվս կրում են «Մեծ թագավոր» տիտղոսը։

Նվաճումներ[խմբագրել]

Միտաննիի արքաների ազդեցությունը տարածվել է արևելքում մինչև Արապխա, ներկայիս Իրաքի տարածքում գտնվող Քերքուքը, ներառյալ Բոհտան եվ Մեծ Զաբ գետերի հովիտները, արևմուտքում մինչև Օրոնտես գետի հովիտը Ասորիքում, Միջերկրականի ծովեզերքը եվ Կիլիկյան Տավրոսի լեռները։ Միտաննիի իշխանությունը հյուսիսում տարածվել է առնվազն մինչև Արևմտյան Եփրատի եվ Արածանիի միախառնման շրջանը։ Դժվար է ասելը , թէ մինչև ուր էր տարածվում Միտանիի ազդեցությունը եվ իշխանությունը Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսային եվ արեվելյան շրջաններում։ Միտաննիի արքա Տուշրատտայի Ք.ա.XIV դ. կեսերին մի առձանագրությունից եզրակացվել է, որ Միտաննիի կառավարման համակարգի մեջ մտել են Հյուսիսային Միջագետքն ու Հայաստանն ամբողջությամբ։ Եգիպտական աղբյուրները վկայում են, որ մարտակարգերի համար փայտանյութը Եգիպտոս էր բերվում Նահարինա երկրից, ընդ որում հիշատակվում են այնպիսի ծառատեսակներ, որոնք աճում են Տրապիզոնից քիչ հարավ եվ Արարատի ստորոտներին։ Միտաննիի թագավորները հնդեվրոպական ծագում ունեին։ Այդ մասին են վկայում նրանց ինչպես հնդեվրոպական անունները, այնպես էլ դիցարանի հնդեվրոպական բնութագիրը։ Բավական է նշել, որ Միտաննիի դիցարանում պաշտվում էին հնդեվրոպական գլխավոր աստվածներ Միհրը (Միթրան), Վարունան, Ինդրան։

Պատերազմներ[խմբագրել]

Միտաննիի թագավորությանը վիճակված էր լուրջ ռազմական բախման մեջ մտնել Եգիպտոսի նոր թագավորության տիրակալների դեմ, քանի որ վերջիններս շարունակում էին հիքսոսների դեմ վրիժառու պատերազմը հարվածներն ուղղելով դեպի Միջերկրական ծովի արևելյան ավազան, ուր հիքսոսյան արշավանքներից հետո գոյացել էին մի քանի պետություններ։ Վերջիններիսդեմ հաջողության հասնելով Թութմոս Գ փարավոնը Ք.ա. 1450- ական թթ. անցնում է Եփրատը եվ բախվում Միտաննիի հետ։ Եգիպտոսի եվ Միտաննիի պատերազմը մղվում է Միջերկրական ծովի արեվելյան ավազանում գերիշխանության համար։ Թութմոս Գ-ն հասնում է որոշակի հաջողության, սակայն դրությունը փոխվում է նրա հաջորդ Ամենհոթեպ Բ-ի օրոք, երբ Միտաննիի տիրակալ Սաուսադատարը շռնդալից հաջողությամբ հաղթանակներ տանելով արվելամիջերկրածովյան ավազանի մեծ մասն ազատում է Եգիպտացիներից այնտեղ ամրապնդելով Միտաննիի իշխանությունը։ Ամենհոթեպ Բ-ն բազմաթիվ արշավանքներ է ձեռնարկում Միտաննիի դեմ, որոնք, ըստ էության ոչ մի փոփոխություն չեն մցնում ստեղծված աշխարհաքաղաքական իրավիճակում։ Ի վերջո նրա որդին Թութմոս Դ փարավոնը Ք.ա. 1400-1390թթ. ստիպված էր հաշտություն առաջարկել Միտաննիի արքա Արտադամային։ Կնքված հաշտությունը ամրապնդվում է խնամիական ամուսնություններով։ Մի քանի սերունդ Միտաննիի արքայադուստրերը դառնում էին Եգիպտական փարավոնների առաջին տիկնայք, որոնցից ամենանշանավորը Նեֆերտիտին էր, որի անվան հետ է կապվում Եգիպտոսում արևի՝ որպես միակ աստծո պաշտամունքը, ինչը, ըստ էության, ներմուծված էր Միտաննիից։ Դաշինքի կնքման համար առավել շահագրգռված էր Եգիպտական կողմը։

Եզրակացություն[խմբագրել]

Եգիպտոսի եվ Միտաննիի միջեվ կնքվեց խաղաղության դաշինք, որն ամրապնդվեց խնամիական կապերով, եվ նրանց միջեվ հաստատվեցին քաղաքական, տնտեսական, ու մշակութային կապեր։ Միջերկրածովյան արեվելյան ավազանի հարավն անցավ Եգիպտոսի նոր թագավորության տիրակալներին, իսկ հյուսիսը Հայաստանի հարավում եվ հյուսիսային Միջագետքում բարձրացաղ Միտաննի հնդեվրոպական թագավորությանը, որի տիրակալները հայոց ազգային պատմագրական ավանդույթում համարվում են բնիկ Հայկազուններ։

Միտաննի անկում[խմբագրել]

Խեթերի գլխավոր թշնամին, սակայն, մնում է Միտաննին։ Սուպպիլուլիումասը պատերազմ է սկսում Միտաննիի դեմ։ Հարձակումը տեղի է ունենում հյուսիսից, Վերին Եփրատի հովտով, ըստ երևույթին Թեգամարայի վրայով։

Պատերազմը Միտաննիի դեմ երկարատև եղավ և հանգեցրեց այդ թագավորության լիակատար ջախջախման , դարձնելով նրան խեթերի վասալը։ Խեթերի կողմից Կարքեմիշը գրավվելու հետևանքով շրջապատման մեջ է ընկնում նաև Կիզվատնան, որը շուտով վեր է ածվում խեթական թագավորության ինքնավար մարզի։

Միտաննիի արքայացանկ[խմբագրել]

Պատկերասրահ[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Գրականության Ցանկ[խմբագրել]

  • Անժելա Տերյան "Միտանի Հայոց Հնագույն Պետություն" 2006թ.
  • Արտակ Մովսիսյան "Հայոց Պատմության Աշխարհակալությունները" 2008թ.
  1. Ունի հղման կարիք