Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Թավատառ տեքստ

Հիմնական հոդված՝ Թուրքիայի պատմություն
Commons-logo.svg

Օսմանյան կայսրությունը 16-րդ դարում, Սելիմ I(1512-1520) Օսմանյան կայսրությունը իր հզորության գագաթնակետին հասավ երկու խոշոր սուլթանների՝ Սելիմ I-ի (1512-1520 թթ.) և Սուլեյման I-ի օրոք: Արդեն Մեհմեդ II-ի(1451-1481) նվաճումների արդյունքում ստեղծվել էր հսկայական կայսրություն: Նա գրավել էր Սերբիան, Մորեան, Բոսնիան, վերջնական պարտության էր մատնել կարամաններին և իր ազդեցությունը հաստատել Փոքր Ասիայում: Այնուհետև երկարատև հակամարտության մեջ էր մտել Վենետիկի հանրապետության և Ջենովայի հետ: Ի վերջո օսմանցիները կարողանում են հասնել հաղթանակի և գրավում են Էգեյան ծովում գտնվող Արշիպելագի կղզին: Դրանից հետո գրավում են Խիոս և Լեսբոս կղզիները, 1475 թ. Ղրիմը: Փաստորեն այս նվաճումների արդյունքում ձևավորվեց հսկայածավալ կայսրություն, ինչին նպաստեց նաև ստեղծված բարենպաստ միջազգային իրադրությունը: Մեհմեդ II-ի քաղաքականությունը շարունակեց Սելիմ I-ը, ով հայտնի է Յավուզ (Արյունարբու, Ահեղ) անունով: Նա իր առջև խնդիր էր դրել ընդարձակել կայսրության սահմանները՝ ուշադրությունը կենտրոնացնելով դեպի Արևելք: Նշված շրջանում ձևավորվել էր մուսուլմանական մի հզոր պետություն ևս՝ Սեֆյան Իրանը: 15-րդ դարում Սեֆյանների գլխավոր հենարանն էին թյուրքական վաչկատուն ցեղերը, որոնք ունեին տարբեր ծագում և նրանց մեծ մասը Իրան էր գաղթել Փոքր Ասիայից` դժգոհելով օսմանյան սուլթանների կենտրոնացման քաղաքականությունից: Սկզբնապես այդ ցեղերի թիվը յոթն էր՝ շամլու, ռումլու, ուսթաջլու, թեքքեյլու, աֆշար, ղաջար, զուլքադար, որոնցից միայն շամլու և ռումլու ցեղերն էին իրենց ամբողջ կազմով ենթարկվում Սեֆյաններին: Հետագայում (15-րդ դարի երկրորդ կես) այդ ցեղերը ստացան <<ղզլբաշներ>> (թյուրքերեն <<կարմրագլուխներ>>) ընդհանուր անվանումը: Շահ Իսմայիլը (1502-1524 թթ.) իրեն հայտարարեց ոչ միայն պետության աշարհիկ ղեկավար, այլև շիաների հոգևոր առաջնորդ: Դեռևս իշխանության համար պայքարի շրջանում շահ-Իսմայիլը ձեռնամուխ էր եղել սուննիների նկատմամբ դաժան հետապնդումների: Հետևաբար, շիիզմը կամ 12 իմամների վերաբերյալ ուսմունքը հռչակելով Իրանի պետական պաշտոնական կրոն, նա հետապնդում էր որոշակի քաղաքական նպատակներ: Մասնավորապես շահ Իսմայիլը մտադիր էր իր ախոյան Օսմանյան կայսրության դեմ պայքարում շիիզմն օգտագործել որպես գաղափարական զենք, պայքարի դրոշ : Շահական գահը ստանձնելուց հետո Իսմայիլ I-ը սկսեց հետևողականորեն իրեն ենթարկել Իրանի տարածքները և նվաճումները զարգացնել նաև արևմտյան ուղղությամբ: Սելիմ I-ին լուրջ անհանգստություն էր պատճառում իր արևելյան հարևանի՝ Սեֆյան Իրանի արագ հզորացումը, նրա նվաճողական ձգտումները և քաղաքական կշռի մեծացումը ողջ տարածաշրջանում: Թեև երկու պետությունների միջև հակասություններն առավելապես ունեին տնտեսական և քաղաքական բնույթ, սակայն նրանք երկուսն էլ մահացու գոտեմարտի էին պատրաստվում կրոնական դրոշների ներքո: Սուլթան Սելիմը հայտարարում էր, որ իր միակ նպատակն է ուղղադավան իսլամը պաշտպանել <<հերձվածող>> շիաների հարձակումներից: Իրադարձությունների ընթացքը սրընթաց կերպով տանում էր դեպի պատերազմ: 1514 թ. գարնանը սկսվեց թուրք-իրանական պատերազմը: Երկու հզոր, կենտրոնացված ռազմաավատական բռնապետությունների առաջին ու վճռական բախումը տեղի ունեցավ Վանա լճից հյուսիս-արևմուտք գտնվող Չալդրան կոչվող վայրում` 1514 թ. օգոստոսի 23-ին: Թեև ղզլբաշները կռվեցին անվեհեր խիզախությամբ և շահ-Իսմայիլը անձամբ սուրը ձեռքին նետվեց թշնամու վրա, նրա թնդանոթների կործանիչ կրակի դեմ, ճակատամարտի ելքը որոշեց թուրքական հրետանին, որն ի դեպ, բացակայում կամ համարյա բացակայում էր ղզլբաշական բանակում: Եվրոպական աղբյուրների վկայությամբ, այդ ժամանակ թուրքերն ունեին աշխարհում լավագույն թնդանոթները: Չալդրանի ճակատամարտում ոչ պակաս կարևոր դեր խաղաց նաև օսմանյան բանակի ավելի կուռ ռազմական կազմակերպությունը, զորքերի կարգապահությունը, պատերազմական փորձը: Թուրքերն ունեին նաև հիանալի հետախուզություն, թիկունքային ծառայություններ: Սելիմ I-ի զորքերը գլխովին ջախջախեցին ղզլբաշների բանակը, որը ճակատամարտում կորցրեց մոտ 50 հազար մարդ: Այնուհետև Սելիմը գրավեց Թավրիզը (1514 թ. սեպտեմբերի 5-ին), բայց զորքում բարձրացված խռովության պատճառով թողեց այն: Չալդրանի ճակատամարտի հետևանքով Արևմտյան Հայաստանը միացվեց Օսմանյան կայսրությանը: Չալդրանի ճակատամարտից հետո Սելիմը շարժվեց դեպի Միջագետք: Սկզբում գրավեց Վերին Մեսոպոտամիայի խոշոր քաղաք Մոսուլը, Ուրֆան, Մադինը և Կարա-Ամիդը: Այս շրջանում թուրքերի հիմնական հակառակորդն էր Եգիպտոսի մամլյուքյան սուլթանությունը: Ուստի Սելիմը սկսեց պայքար նրա դեմ: Առաջին խոշոր ճակատամարտը տեղի ունեցավ 1516 թ. օգոստոսի 24-ին Հալեպից ոչ հեռու, որտեղ մամլուքները գլխովին ջախջախվեցին և զոհվեց նրանց սուլթան Ղանսու ալ Գուրին: Հաջորդ խոշոր ճակատամարտը տեղի ունեցավ 1517 թ. հունվարի 22-ին արդեն Եգիպտոսի տարածքում, որտեղ մամլյուքները դարձյալ պարտվեցին, իսկ թուրքերին հաջողվեց գերևարել և մահապատժի ենթարկել վերջին սուլթան Թումանբային: Այսինքն Սելիմ I-ը կարողացավ գրավել Եգիպտոսը, ինչպես նաև դրա հետ նրա իշխանության տակ անցան մերձավորարևելյան արաբական երկրները՝ Սիրիան, Լիբանանը, Պաղեստինը և ողջ Արաբական թերակղզին: Այս իրադարձությունն ուներ կարևոր կրոնաքաղաքական նշանակություն: Ըստ իսլամական ավանդության, ով վերահսկում էր Սրբազան քաղաքներ Մեքքան և Մեդինան, նաև ձեռք էր բերում կրոնական իրավունք ողջ մահմեդական աշխարհում: Այս երևույթը օգտագործեց Սելիմ I-ը և սուլթանատի ինստիտուտին միացրեց նաև խալիֆաթի ինստիտուտը: Իր հերթական արշավանքներից մեկի ժամանակ Սելիմ I-ը քառասուներեք տարեկան հասակում հանկարծամահ եղավ ( 1520 թ. ):

Ենթակատեգորիաներ

Ստորև բերված է այս կատեգորիայի 2 ենթակատեգորիա՝ 2-ից։