Իսոսի ճակատամարտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Իսոսի ճակատամարտ
Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքներ
Alexander (Battle of Issus) Mosaic.jpg
Իսոսի ճակատամարտը (խճանկար)
Թվական 333 մ. թ. ա., նոյեմբեր
Վայր Իսոսի ծոցի ափ, Կիլիկիա (ժամ. Թուրքիայի Իսկանդերուն քաղաքի մոտ)
Արդյունք Հին Մակեդոնիայի հաղթանակ
Հակառակորդներ
Հին Մակեդոնիա,
Կորինֆյան միություն
Պարսկաստան
Հրամանատարներ
Ալեքսանդր Մակեդոնացի Արքայից արքա Դարեհ III
Կողմերի ուժեր
35 հազար հետևակազոր,
5 հազար հեծելազոր
200 հազար հետևակազոր,
10հազար հեծելազոր (ենթադրաբար)
Կորուստներ
զոհված 150 ձիավոր,
300 հետևակային (ենթադրաբար)
անհայտ


Իսոսի ճակատամարտը տեղի է ունեցել մ.թ.ա. 333 թ. նոյեմբերին, Ալեքսանդր Մակեդոնացու ու Դարեհ III Աքեմենյանի զորքերի միջև, Միջերկրական ծովի հյուսիս-արևելյան անկյունում գտնվող Իսոս ծոցի ափին, (այժմ՝ Թուրքիայի Իսկանդերուն քաղաքի մոտակայքում)։ Այն ճանաչված է որպես Ալեքսանդր Մակեդոնացու Արևելյան արշավանքում երկրորդ տարած հաղթանակը, որն ազդարարեց Աքեմենյան Պարսկաստանի փլուզման սկիզբը։ Իսոսի ճակատամարտի արդյունքում Ալեքսանդր Մակեդոնացին նվաճեց Պարսկական տերության արևմտյան երկրամասերը և տիրապետություն հաստատեց Էգեյան ծովում։

Գրանիկոս գետի ճակատամարտից հետո Ալեքսանդրը, պաշարելով Փոքր Ասիայի մերձափնյա քաղաքները, հատեց Տավրոսի լեռնաշղթան, անցավ Կիլիկյան Դարպասի նեղ լեռնանցքով ու մուտք գործեց Կիլիկիա։ Դարեհը, գլխավորելով իր բազմահազարանոց զորքը, Բաբելոնից դուրս եկավ Ալեքսանդրին ընդառաջ։ Հակառակորդները իրար մոտեցան ներկայիս Սիրիայի տարածքում, տակավին անտեղյակ մեկը մյուսի դիրքավորման մասին։ Վերջապես, Ալեքսանդրին տեղեկացրին, որ Դարեհի զորքը կանգնած է իր թիկունքում, Իսոս ծոցի ափին։ Երկու կողմերը պարտադրված էին անհապաղորեն մտնելու բախման մեջ։ Իր զբաղեցրած թիկունքային դիրքով պարսկական բանակը վտանգում էր մակեդոնացիների հաղորդակցության գծերը։ Ինչ վերաբերում է պարսիկներին՝ ապա նրանց հսկայական զորքի համար երկարատև անգործությունը ծայրահեղ անցանկալի էր։ Բանակները ճամբարվեցին Պինարուս գետի հովտում. պարսիկները՝ գետի հյուսիսային ափին, հունամակեդոնական զորքը՝ հարավային։ Այս ճակատամարտում մասնակցող ուժերի քանակը անհայտ է. ենթադրաբար, Դարեհի զորքը գերազանցում էր Ալեքսանդրի զորքը մոտ 6 անգամ։ Իսոսի դաշտվայրը խցկված է Միջերկրական ծովի ու լեռների միջև և ամենալայն մասում կազմում է ընդամենը 2.5 կիլոմետր։ Այդպիսի տեղանքը առավել նպաստ էր փոքրաթիվ ու արագաշարժ հունամակեդոնական զորքի համար։

Ալեքսանդրի զորքը Իսոսին մոտեցավ երկարատև արագընթաց երթից հետո և անպատրաստ էր մարտական գործողությունների անհապաղ մեկնարկմանը։ Ալեքսանդրը տրամադրեց նրան հանգստանալու հնարավորություն, այնուհետև առաջնորդեց դեպի կռվի վայրը։ Մոտենալով թշնամուն, նա իր նժույգի վրա սլացավ շարքերի երկարությամբ, քաջալերելով ու մարտի տենչ հաղորդելով իր զինվորներին։ Պինարուս գետաբերանի հարթ տեղանքն ու ջրի ծանծաղությունը հատկապես հարմար էին հեծելազորի գործողությունների համար։ Դարեհը տեղադրեց իր զորքի հիմնական բռունցքը՝ ձիավորներին, դաշտավայրի հենց այդ մասում։ Նա մտադրված էր հուժկու թևային գրոհ նախաձեռնել թշնամու փոքրաթիվ հեծելազորի վրա, մտնել մակեդոնացիների թիկունք ու շրջափակել ամբողջ զորքը։ Գուշակելով պարսիկների նման քայլերը, Ալեքսանդրը ուժեղացրեց իր ձախ թևը լրացուցիչ հեծյալներով։ Ալեքսանդրը հանձնարարել էր ձախ թևի զորավարությունը Պարմենիոնին, իսկ ինքը, առաջնորդելով իր հեթայրներին, հետևակին ու սակավաթիվ մնացած հեծելազորին, դիրքավորվեց ճակատամարտի աջ թևում, բլրակների ստորոտում։

Իր շքախմբով շրջապատված, Դարեհը անշարժ կանգնած էր ռազմակառքի մեջ իր բանակի կենտորնում։ Նրա շուրջը մոգերը աղոթում ու կրակապաշտական ծեսեր էին կատարում։ Զորքի հետևի մասում տեղավորվել էր արքայի հսկայական սայլաճամբարը՝ արքայի կանանոցով, դստրերով, գանձարանով ու պերճանքի առարկաներով։ Դարեհը այնչափ էր վստահ իր հաղթանակի վրա, որ անգամ կարգադրել էր Ալեքսանդրին կենդանի բռնել։ Ալեքսանդրի համար հաղթանակի գրավականներն էին մարտի անվրեպ ղեկավարումը, ինքնատիպ մարտավարությունը, զինվորների բարձր մարտական ոգին ու վարժվածությունը։ Ալեքսանդրի մտադրությունը հետևյալն էր՝ մինչ Պարմենիոնի թևը կզսպեր պարսիկ հեծելազորի ճնշումը, կազմակերպել հիմնական գրոհը աջ թևում, ճեղքել թշնամու մարտական գիծը ու նետվել գլխավոր թիրախի՝ Դարեհի ուղղությամբ։ Այդպիսով, առճակատող կողմերը ընդունել էին նույնանման մարտավարություն։

Ալեքսանդրը փայլուն կերպով իրականացրեց իր մտահղացումը։ Հեթայրները աջ կողմից շրջանցեցին թշնամուն ու մխրճվեցին նրա հետևակազորի մեջ։ Այնուհետև Ալեքսանդրը թեքեց իր խումբը և սեպաձև բռունցքով հարվածեց թշնամու առջևի գիծը։ Այստեղից նա, հրելով ու հետ մղելով ափշած ու խառնաշփոթված պարսիկներին, սլացավ դեպի Դարեհի նստատեղը։

Battle issus decisive.gif

Սկսվեց կատաղի մարտ երկու կողմերի ընտրանի զորքերի միջև։ Շուտով պարզվեց, որ Ալեքսանդրի գրոհայինները չափից ավել էին խորացել թշնամու շարքերը, ինչի հետևանքով մակեդոնացիների գիծը ճեղքվեց և բացակի մեջ ներխուժեցին փորձառու հույն վարձկանները։ Մակեդոնացիները, կորցնելով բազմաթիվ սպաներ, քայլ առ քայլ զիջում էին իրենց դիրքերը պարսիկների հուժկու հարվածների տակ։ Սակայն, Ալեքսանդրը իր առջևում տեսնում էր միայն մեկ թիրախ՝ անձամբ Դարեհին։ Անտեսելով Պարմենիոնի թևի ծայրաստիճան ծանր վիճակը, չնկատելով ազդրի վնասվածքը, նա իր գվարդիականների հետ սրընթաց սլանում էր Դարեհի ռազմակառքի ուղղությամբ։ Պարսիկ թիկնապահները զանգվածներով զոհվում էին իրենց արքային պաշտպանելիս։ Դարեհը, դիտելով իր շուրջը տեղի ունեցող սպանդանոցը, իջավ իր ռազմակառքից, քայլափոխ անցավ դիակների կույտերերի վրայով, վեր ցատկեց իր նժույգի վրա, ու, մինչ ճակատամարտի ավարտը, փախուստի դիմեց։ Նրա հետևից վազեց իր զորքը, ցնծված միահամուռ աղաղակով «արքան փախչու՜մ է»։ Մնացած պարսիկ զինվորները, լսելով այդ ճիչն ու տեսնելով, որ իրենց զորքը նահանջում է, իսկ նրա հետևից գլորվում է մակեդոնացիների ալիքը, շրջեցին իրենց նժույգները։ Գազազած մակեդոնացիք հետապնդում էին, և պարսիկները, մխրճելով իրենց հետևակին, խուճապահար նահանջեցին։ Բոլորի առջևում արշավակի սլանում էր Դարեհը, որին կրնկակոխ հետապնդում էր Ալեքսանդրը։

Սակայն, շուտով իջավ գիշերը և Ալեքսանդրը ստիպված եղավ դադարեցնել հետապնդումը։ Նա հավաքեց Դարեհի թողաց զենքն ու հագուստը և վերադարձավ ճամբար։ Այստեղ արդեն մակեդոնացիք տոնում էին իրենց հաղթանակը։ Նրանց ձեռքն ընկան Դարեհի սայլաճամբարում գտնվող գանձերն ու կանանոցը։ Ալեքսանդրը ոչ միայն չնսեմացրեց Դարեհի կանանց, այլ նույնիսկ մեծարեց նրանց ու դրանով աստակեց նրանց հարգանքն ու երախտագիտությունը։

Պատմիչները նշում են պարսկական բանակի ահռելի կորուստների մասին։

Գրականության ցանկ[խմբագրել]

  • И. Шифман. Александр Македонский. Ленинград, "Наука", 207 с., 1988
  • Ф. Шахермайр. Александр Македонский. Москва, "Наука", 384 с., 1984
  • Д. Фуллер. Военное искусство Александра Великого. Москва, "Центрополиграф", 350 с., 2003
Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են