Ածանց

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Ածանցները արմատներին և բառերին լրացուցիչ իմաստներ տվող և նոր բառեր կազմող բաղադրիչներ են։ Դրանք երկրորդական բառակազմական ձևույթներ են, որոնք, ավելանալով արմատին կամ բառին, փոխում են նրա իմաստը կամ խոսքիմասային պատկանելությունը, ավելացնում նոր իմաստ։ Դրանք երկրորդական ձևույթներ են՝ ի տարբերություն բառակազմական հիմնական ձևույթների՝ արմատների։

Տեսակներն ըստ տեղադրման[խմբագրել]

Ըստ տեղադրման լինում են՝ նախածանցներ, միջածանցներ և վերջածանցներ։

Նախածանց։ Բառին սկզբից ավելացող ածանցը կոչվում է նախածանց։ Օրինակ՝ ան+գիր, տ+գետ, համա+կարգ, առ+հավետ, ամենա+ մեծ, գերա+զանց և այլն։
Միջածանց։ Արմատի մեջ ավելացող ածանցը կոչվում է միջածանց (լատ. vici և vinco - հաղթում եմ)։ Որոշ մասնագետներ միջածանց են համարում առհասարակ բառի մեջ (ոչ անպայմանորեն արմատի մեջ) եղած ածանցները։
Վերջածանց։ Բառին վերջից ավելացող ածանցը կոչվում է վերջածանց։ Օրինակ՝ ծալ+ք, խայթ+ոց, հն+ոտի, մտած+կոտ, համոզ+իչ, տենչ+ալի և այլն։

Հայերենը գրեթե զուրկ է միջածանցներից։ Կան լեզուներ (օր. թուրքական, ուգրո-ֆիննական ևն), որոնք միայն վերջածանցներ ունեն։

Բառին կամ արմատին կարող են ավելանալ հաջորդաբար մեկից ավելի ածանցներ։ Օրինակ՝ ան+ուր+անալ+ի, լուս+ավոր+չ+ական+ություն, համա+ստորա+դաս և այլն։ Ածանցի ամեն մի հավելում կոչվում է բառակազմական քայլ։
Ածանց ունեցող բառերը կոչվում են ածանցավոր բառեր կամ ածանցյալներ։

Արմատի այն տարբերակը կամ բառի այն մասը, որի վրա ավելանում է ածանցը, կոչվում է բառակազմական հիմք։ Ինչպես տեսանք, այդ հիմքը կարող է կազմված լինել անհնչյունափոխ արմատից կամ պարզ բառից (օրինակ՝ կեղծ+իք, խռով+կան, տրոփ+յուն, խանդ+ոտ, շերտ+իկ), հնչյունափոխված բառից կամ արմատից (օրինակ՝ աղմկ+ալի, լեզվ+ական, թավշ+ային, զին+ վոր, կծ+ու), արմատից և ածանցից (օրինակ՝ խնամ-ք+ոտ, փոխ- ան+որդ, մտ-ավոր+ական, ապ-ազգ+ային), ինչպես նաև մեկից ավելի արմատներից (օրինակ՝ արև-ել+յան, շուրջ-երկր+յա, լրա-գր+ող, ցուցա-դր+ություն) և այլն։
Ինչպես տեսնում ենք, բառակազմական հիմքը կարող է լինել պարզ (արմատական) կամ բաղադրյալ։ Բաղադրյալ հիմքը նույնպես կարող է լինել անհնչյունափոխ (հանք+ային, վերել+ակ) կամ հնչյունափոխված (թռչ+ուն, վերջն+ական, արևմտ+յան)։ Վերջին դեպքում հնչյունափոխությունը կարող է տեղի ունենալ ոչ միայն արմատի, այլև ածանցի կազմում (վերջ-ին+ական > վերջ-ն+ական

Երբեմն որոշ արմատներ (գիտ-ակ, բան-ավոր, գործ-ուն, արար-իչ), միևնույն իմաստով կազմելով բարդ բառերի մեծ շարքեր, սկսում են նմանվել ածանցների։ Այդպես են -գետ (հնագետ, հայագետ, լեզվագետ), -բան (բուսաբան, լեզվաբան, հնէաբան), -գործ (հանքագործ, մսագործ, դեղագործ), -արար (գործարար, շինարար, նորարար) և այլ արմատներ։ Դրանք կոչվում են ածանցակերպներ։
Ածանցները մեծ մասամբ առաջացել են արմատներից հենց այդ ճանապարհով (արմատ > ածանցակերպ > ածանց) և երբեմն պահպանում են բառային իմաստը կամ հանդես են գալիս մերթ որպես արմատ, մերթ որպես ածանց։ Այդպես են մանավանդ հայերենի նախածանցները։ Օրինակ՝ ամենա- նախածանցը (ամենամեծ, ամենաարագ) և արմատը (ամենագետ, ամենակարող), վեր- նախածանցը (վերադարձ, վերստեղծել) և արմատը (վերուստ, վերին, վերանալ), պար- նախածանցը (պարագիծ, պարփակ) և արմատը (պարույր, պարույկ), ստոր- նախածանցը (ստորադաս, ստորագրել) և արմատը (ստորին, ստորանալ), շար- նախածանցը (շարունակ, շարադրել) և արմատը (շարք, սյունաշար), -գործ ածանցակերպը (նավթագործ, պղնձագործ) և արմատը (ձեռագործ, գործիք) և այլն։

Կան ածանցներ, որ առաջացել են վերջավորություններից։ Օրինակ՝ -ք, -անի վերջածանցները, որ հին հայերենում եղել են հոգնակիակերտ վերջավորություններ (գիրք, եզերք, ոտք, նամականի, առածանի, ավագանի), -յալ, -ող, -ած վերջածանցները, որ դերբայական հին ու նոր վերջավորություններ են (անկյալ, ուսյալ, գրող, ուսանող, ողորմած, նշանած, արարած), -ույց վերջածանցը, որ հիմքակազմիչ մասնիկ է եղել (հանգույց, հատույց, սառույց), -ավ, -իվ, -ամբ, -են վերջածանցները, որ հոլովական վերջավորություններ են եղել (սակավ, իրավ, ազնիվ, լրիվ, անձամբ, մասամբ, դիտմամբ, արդեն, մեկեն), և այլն։
Կան նաև մեկից ավելի ածանցներից, ածանցից ու այլ մասնիկից բաղադրված կամ ավելի բարդ կազմությամբ ածանցներ։ Օրինակ՝ -վ+ած+ք (կազմվածք, թխվածք), -ած+ո (չափածո, պահածո), -ույթ-յուն > ություն (էություն, միություն), -ել+ի (ներելի, վիճելի), -ով+ին (գլխովին, հիմնովին) և այլն։

Ածանցների իմաստային տեսակները[խմբագրել]

Ածանցները, ավելանալով արմատին կամ բառին, իմաստային տարբեր կարգի փոփոխություններ կարող են առաջացնել։ Կարող են ճշտել կամ փոխել բառի խոսքիմասային պատկանելությունը, միաժամանակ նաև փոփոխություն մտցնել հիմնական իմաստում, ավելացնել վերաբերմունքային, զգացական երանգներ։ Օրինակ՝ խաղ - խաղային, խաղալ, խաղք, խաղիկ, գիր - գիրք, գրել, գրային, գրական, գրավոր, գրվածք, գրիչ, գրչակ, գրաբար, գրություն, գրույթ, գրող, գրքույկ և այլն։
Խոսքիմասայինից բացի այլ իմաստ տվող ածանցներ են հետևյալները։

  • -ակ, -իկ,-ուկ վերջածանցներ՝ փոքրության իմաստ կամ փաղաքշական, մտերմական վերաբերմունք, օրինակ՝ տնակ, փոքրիկ, գառնուկ,
  • ան-, դժ-, տ-, չ-, ապ- նախածանցներ՝ ժխտական իմաստ, օրինակ՝ անգույն, դժբախտ, տհաճ, չտես, ապուշ,
  • -ան, -իչ, -ող, -անակ, -արար, -որդ, -վոր, -ոց վերջածանցներ՝ մի բան անողի, գործորդի կամ գործիքի իմաստ, օրինակ՝ իշխան, փական, գործիչ, հատիչ, գրող, ըմպանակ, լուսարար, վարորդ, զինվոր, էտոց,
  • -ային, -ական, -յան վերջածանցներ՝ վերաբերության, սերման իմաստ, օրինակ՝ քաղաքային, գյուղական, նոյյան,
  • -ավուն, -եղ, -ի, -(կ)ոտ, -ու, -ուն վերջածանցներ՝ որևէ հատկությամբ օժտված լինելու իմաստ, օրինակ՝ դառնավուն, համեղ, աղի, վախկոտ, բրդոտ, ազդու, եռանդուն,
  • մակ-, ստոր-, հար-, վեր-, անդր- նախածանցներ՝ տարածական հարաբերություններ, օրինակ՝ մակընթացություն, ստորերկրյա, հարակից, վերադաս, անդրծովյան,
  • -անոց, -արան, -ոց, -ստան, -ուտ վերջածանցներ՝ տեղ, գործողության վայր, օրինակ՝ ծաղկանոց, լոգարան, դպրոց, մրգաստան, թփուտ,
  • -անք, -արք, -մունք, -յուն, -ոնք, -ություն, -ում, -ույք, -ունք, -ուստ վերջածանցներ՝ գործողության անուն, օրինակ՝ աշխատանք, ստուգարք, մտածմունք, պայթյուն, զարթոնք, զվարճություն, շարժում, հաճույք, երկունք, փախուստ,
  • -ածո, -ոց, -ված(ք), -ույթ, -ք վերջածանցներ՝ գործողության հետևանք, օրինակ՝ հանածո, շրխկոց, փլվածք, շահույթ, վայելք, ծալք,
  • և այլն։

Խոսքիմասային իմաստ տվող կամ այդ իմաստը փոխող ածանցները լինում են.

Թեև ածանցներ կան, որ կարող են կերտել տարբեր խոսքի մասեր։ Օրինակ՝ -անոց (խոհանոց, լիտրանոց), -(ա)ցի (լեռնցի, խելացի), -ական (հիմնական, երեքական), -իկ (թոռնիկ, ջրիկ), -իչ (գրիչ, դյութիչ), -ալի, -ելի (բանալի, հաճելի), -ենի (խնձորենի, մայրենի), -եղեն (մրգեղեն, հրեղեն), -ու (թթու, վրիժառու), -ուչ (տեսուչ, վայելուչ), արտ(ա)- (արտերկիր, արտասովոր, արտադրել), հակ(ա)- (հակագրոհ, հակադարձ, հակակրել), համ(ա)- (համաժողով, համահունչ, համադրել), բաց(ա)- (բացահայտ, բացատրել), գեր(ա)- (գերմարդ, գերադաս), ընդ- (ընդհատակ, ընդհանուր, ընդգծել, ընդդեմ), ստոր(ա)- (ստորակետ, ստորերկրյա, ստորագրել), վեր(ա)- (վերահաս, վերհուշ, վերլուծել), փոխ(ա)- (փոխարքա, փոխանցել)։

Գոյականակերտ ածանցներ[խմբագրել]

Գոյականակերտ են կոչվում արմատից կամ բառից գոյական կազմող ածանցները։
Օրինակ՝ գր-իչ, կարծ-իք, խց-ան, տզզ-ոց, մարտ-իկ, բանվոր-ուհի, տնտես-ություն, մակ-ուղեղ։
Գոյականակերտ են հետևյալ վերջածանցները։

  • -ակ (տնակ, վրիպակ, պահակ, սահնակ, կայծակ),
  • -ածո (չափածո, դրածո, պահածո, հանածո),
  • -ան (դերասան, դամբան, փական, ամրան, ձգան, կայան),
  • -անակ (ճոճանակ, զսպանակ, հաղթանակ, շրջանակ),
  • -անի (ավագանի, տեսականի, ստոծանի, մատանի, հովանի),
  • -(ա)նոց (մրջնանոց, ամառանոց, խոհանոց, գոգնոց),
  • -անք (հարգանք, օրհնանք, փրկանք, Վարդանանք),
  • -արան (ելարան, վառարան, լսարան, վեհարան, բառարան, թանգարան),
  • -ար (կերպար, տիպար, պատահար, հովար),
  • -արար (ազդարար, կենարար, հիմնարար),
  • -արք (գործարք, լուծարք, ստուգարք),
  • -ացի/-եցի/-ցի (գյուղացի, տեղացի, գյումրեցի, երևանցի, վանեցի),
  • -ացու (հարսնացու, տիրացու, սերմացու),
  • -ացք (սլացք, գնացք, լվացք, ընթացք),
  • -եղեն (բանջարեղեն, ակնեղեն, ամանեղեն, խեցեղեն),
  • -ենի (թզենի, խնկենի, արջենի),
  • -եստ (պահեստ, գովեստ, ուտեստ),
  • -իլ (կաթիլ, տեսիլ, խաշիլ, հմայիլ),
  • -իկ (մայրիկ, Գառնիկ, ձողիկ, կարապիկ),
  • -իչ (լուծիչ, ջեռուցիչ, երգիչ, քննիչ, զոդիչ),
  • -իք (կարծիք, բարիք, խաղալիք, հոտոտելիք, լինելիք),
  • -մունք (ցուցմունք, մտածմունք, զգացմունք),
  • -յուն (հնչյուն, դղրդյուն, ոստյուն),
  • -ող (ծնող, ուսանող, լրագրող, հեռուստադիտող),
  • -ոն (կտրոն, թերթոն, գողոն, ծամոն),
  • -որդ (որսորդ, բաժանորդ, առաջնորդ, կիսորդ),
  • -ոց (սփռոց, թիկնոց, դարբնոց, ճռռոց),
  • -պան (այգեպան, հնոցապան, դռնապան, սռնապան),
  • -ստան (ծառաստան, բուրաստան, վարդաստան),
  • -ված (հարված, հատված, հավելված),
  • -վածք (փլվածք, գրվածք, կեցվածք),
  • -ություն (էություն, լիություն, նորություն),
  • -ուկ (հանելուկ, պոչուկ, ձիուկ, միջուկ, հեղուկ),
  • -ուհի (պարուհի, պչրուհի, թագուհի, հայուհի),
  • -ում (ուսում, ցասում, սնուցում, զտում),
  • -ույթ (մրցույթ, ելույթ շահույթ, համույթ),
  • -ույկ (խարույկ, պարույկ, մակույկ, գրքույկ),
  • -ույց (կառույց, սառույց, զեկույց, հատույց),
  • -ույք (կահույք, պիտույք, դրույք, հաճույք),
  • -ունդ (ծնունդ, սերունդ, սնունդ),
  • -ունք (երկունք, ակունք, թիկունք),
  • -ուչ (տեսուչ, ընկալուչ),
  • -ուստ (փախուստ, հագուստ, ապրուստ),
  • -ուտ (տանձուտ, ճահճուտ, թավուտ),
  • -ուրդ (հագուրդ, խառնուրդ, աճուրդ, պարապուրդ),
  • -ուց (նեղուց, դեղնուց, այտուց, սպիտակուց),
  • (վազք, հոսք, մուտք, հանք, փողք, տարիք)։

Գոյականներ են կերտում հետևյալ նախածանցները։

  • անդր- (անդրբևեռ, անդրաշխարհ, անդրադարձ),
  • արտ(ա)- (արտասահման, արտանկար, արտերկիր),
  • դեր- (դերանուն, դերբայ, դերծովակալ, դերկոմս),
  • ենթա- (ենթակետ, ենթաշրջան, ենթասպա),
  • մակ- (մակբայ, մակդիր, մակնիշ, մակերես),
  • պարա- (պարագիծ, պարագա, պարագլուխ),
  • տրամա- (տրամագիծ, տրամաչափ, տրամագիր),
  • փոխ(ա)- (փոխարքա, փոխնախագահ, փոխզիջում)։

Ածականակերտ ածանցներ[խմբագրել]

Ածականակերտ են կոչվում արմատից կամ բառից ածական կազմող ածանցները։
Ածականակերտ են հետևյալ վերջածանցները։

  • -(ա)գին (ահագին, կաթոգին, թախանձագին),
  • -(ա)գույն (խստագույն, հնագույն, գերագույն),
  • -ալի (ցավալի, անիմանալի, ողբալի, ցանկալի),
  • -ածո (պահածո, դրածո, բրածո, ձուլածո),
  • -ական (մանկական, կուսական, տեսական, բնական),
  • -ակի (եռակի, բազմակի, որոշակի, ուղղակի),
  • -ային (ջրային, մարդկային, շարային, ամառային),
  • -անի (գեղանի, պիտանի, տողանի, պոչանի, հարկանի),
  • -ավետ (ծաղկավետ, մարգավետ, հարմարավետ),
  • -ավոր (զրահավոր, թևավոր, վանդակավոր, բանավոր),
  • -ավուն (դեղնավուն, քաղցրավուն, երկարավուն),
  • -ատ (կիսատ, գունատ, պոչատ, քնատ),
  • -արդ (գմբեթարդ, կորնթարդ),
  • (թղթե, աղյուսե, բրոնզե, էմալե),
  • -ելի (ներելի, վիճելի, հարգելի, անլուծելի),
  • -եղ (թիկնեղ, ուժեղ, համեղ, զորեղ),
  • (վայրի, աղի, երկդիմի, այսպիսի),
  • -ին (մթին, վերին, կարգին, լռին),
  • -լիկ (հաստլիկ, պստլիկ, կարճլիկ),
  • -կոտ (ամաչկոտ, փութկոտ, քնկոտ, զայրացկոտ),
  • -յա (եղեգնյա, սևաչյա, հնօրյա, բյուրեղյա),
  • -յալ (մոլորյալ, միացյալ, հավելյալ),
  • -յան (արևելյան, հավիտյան, աջակողմյան),
  • -ովի (ծալովի, ընտրովի, յուրովի),
  • -ոտ (փշոտ, կրքոտ, մշուշոտ, մանրոտ),
  • -ու (ազդու, վարձու, կծու, քսու, աչառու),
  • -ուն (փայլուն, խոսուն, սևեռուն, փխրուն)։

Ածականակերտ են հետևյալ նախածանցները։

  • ամենա- (ամենամեծ, ամենաթույլ, ամենաորակյալ),
  • ան- (անամոթ, անկիրթ, անկուշտ, անխնա, անլուր),
  • ապ(ա)- (ապուշ, ապարդյուն, ապազգային, ապօրինի),
  • բաց(ա)- (բացահայտ, բացարձակ, բացորոշ),
  • գեր(ա)- (գերխիտ, գերկարճ, գերաշնորհ, գերակշիռ),
  • դժ- (դժգոհ, դժկամ, դժգույն, դժբախտ),
  • ընդ- (ընդհանուր, ընդարձակ, ընդջրյա),
  • հակ(ա)- (հակամարտ, հակադարձ, հակամետ),
  • համ(ա)- (համահունչ, համադաս, համարժեք),
  • հար(ա)- (հարակից, հարադիր, հարաբարդ),
  • ստոր(ա)- (ստորաքարշ, ստորադաս, ստորերկրյա),
  • չ- (չկամ, չբեր, չտես, չհաս, չխոսկան),
  • վեր(ա)- (վերահաս, վերջրյա, վերամբարձ),
  • տ- (տհաճ, տկար, տգետ, տգեղ, տհաս, տձև),
  • տար(ա)- (տարատեսակ, տարագնաց, տարօրինակ)։

Թվականակերտ ածանցներ[խմբագրել]

Թվականակերտ են կոչվում արմատից կամ բառից թվական կազմող ածանցները։
Թվականակերտ են հետևյալ ածանցները։

  • -ական (մեկական, երեքական, տասական),
  • -(ե)րորդ (երկրորդ, երրորդ, չորրորդ, հինգերորդ),
  • -սուն (երեսուն, քառասուն, ութսուն, իննսուն)։

Մակբայակերտ ածանցներ[խմբագրել]

Մակբայակերտ են կոչվում արմատից կամ բառից մակբայ կազմող ածանցները։
Մակբայակերտ են հետևյալ ածանցները։

  • -(ա)բար (աստիճանաբար, հայրաբար, ընտրողաբար),
  • -(ա)պես (նմանապես, հոգեպես, կանխապես),
  • -(ա)վարի (մարդավարի, քաղաքավարի, տնավարի),
  • -իվ (խստիվ, լրիվ, մեղմիվ, ճշտիվ),
  • -ովին (գլխովին, ազգովին, լիովին, հիմնովին),
  • -որեն (մեղմորեն, շեղորեն, գործնականորեն),
  • -ուստ (վերուստ, ներքուստ, արտաքուստ)։

Բայակերտ ածանցներ[խմբագրել]

Բայակերտ են կոչվում արմատից կամ բառից բայ կազմող ածանցները։
Բայակերտ են -ել և -ալ ածանցները, որոնք նաև անորոշ դերբայի վերջավորություններն են։ Օրինակ՝ գրել, կարդալ, խայթել, տնտեսավարել և այլն։ Այդ դերբայի հոլովված ձևերից (գրելու, գրելուցդ, գրելովս) և համակատար դերբայից (գրելիս, կարդալիս) բացի մյուս բայաձևերում դրանք փոխարինվում են այլ վերջավորություններով ու նախամասնիկներով։ Օրինակ՝ գրած, խայթող, խայթում է, կբերի, չդրեց և այլն։

Գրականություն[խմբագրել]

  • Զաքարյան Հ., Ավետիսյան Յու., Հայոց լեզու։ Բառագիտություն։ Եր. 2008
  • Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1