Մանուկ Աբեղյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox auteur.png
Մանուկ Աբեղյան

Մանուկ Աբեղյան (1865-1944).jpg

Ծնվել է 1865
Ռուսական կայսրություն Ռուսական կայսրություն, Երևանի նահանգ, Նախիջևան, Աստապատ
Մահացել է 1944
Երևան, Հայաստանի ԽՍՀ
Մասնագիտություն գրականագետ
Ազգություն Հայ
Կրթություն Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան

Մանուկ Աբեղյան (մարտի 5, նոր տոմարով՝ մարտի 17, 1865 -1944, սեպտեմբերի 25), հայագետ, հասարակական գործիչ, գրականագետ, լեզվաբան, բառարանագիր, բանահավաք, պրոֆեսոր (1926), բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1935), ՀԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս (1943), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1935)։ Աբեղյանը նաև արևելահայերենի արդի ուղղագրության հեղինակն է։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Ծնվել է 1865թ-ի մարտի 15–ին հին Նախիջևանի Աստապատ գյուղում՝ հողագործի ընտանիքում։ Սկզբնական կրթությունը ստացել է Կարմիր վանքի դպրոցում։ 1876-ին ընդունվել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանը և ավարտել է 1885թ-ին։ Երկար տարիներ ուսուցչություն է արել Շուշիում և Թբիլիսիում։ 1893թ-ին մեկնել է արտասահման և եղել է ունկնդիր Ենայի, Լայպցիգի, Բեռլինի և Փարիզի համալսարաններում։ 1898-ին ավարտել է Ենայի համալսարանը՝ ստանալով փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան։ Մինչև 1914 թվականը եղել է Գևորգյան ճեմարանի ուսուցիչ որից հետո չորս տարի դասավանդել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում, իսկ համալսարանը բացվելու օրից պրոֆեսորի պաշտոն է վարել և պատրաստել է հայոց լեզվի և գրականության բազմաթիվ մասնագետներ։ Գրել է հայոց լեզվի, գրականության և ժողովրդական ստեղծագործության վերաբերյալ բազմաթիվ գիտական աշխատություններ, շրջել է Հայաստանի գյուղերը՝ հավաքելով հայ ժողովրդական առասպելներ, գուսանական տաղեր, հայրեններ, գրի է առել հայկական էպոսի բազմաթիվ տարբերակներ։ Որոշ ժամանակ խմբագրել է «Նոր-Դար» թերթը։ Հանդիսանում է հայոց տաղաչափության առաջին ուսումնասիրողն ու փաստացի, ամբողջական հետազոտության հեղինակը։

Մանուկ Աբեղյանին նվիրված 1965 թվականի ԽՍՀՄ փոստային նամականիշ

1876-1925 թվականներ[խմբագրել]

Մանուկ Աբեղյանը 1876–1885 թվականներին սովորել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, 1893–1898 թվականներին՝ Ենայի, Լայպցիգի, Բեռլինի, Փարիզի համալսարաններում: 1898 թվականին Ենայի համալսարանում ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի կոչում: 1885–1919 թվականներին, տարբեր տարիների, հայոց լեզու և գրականություն է դասավանդել Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, Շուշիի թեմական, Թիֆլիսի Հովնանյան, Ներսիսյան դպրոցներում ու հայկական գիմնազիայում: Երևանի պետական համալսարանի հիմնադիր դասախոսներից է, 1925–1930 թվականներին ղեկավարել է ՀԽՍՀ գիտության և արվեստի ինստիտուտը: 1886 թվականին Աբեղյանը գրառել է «Սասնա ծռեր» դյուցազնավեպի մոկաց տարբերակը, կատարել նրա առաջին մասնագիտական հետազոտությունը և 1889 թվականին հրատարակել «Դավիթ և Մհեր» վերնագրով: Հետագայում ստեղծել է «Սասնա ծռերի» դասական տեսությունը: Նա նորովի է պարզաբանել հայ ժողովրդի հին ու նոր հավատալիքները, առասպելական զրույցները, մշակել է հայ առասպելաբանության գիտական նոր տեսությունը («Հայ վիպական բանահյուսություն», 1966 թվական): «Ժողովրդական խաղեր» (1904 թվական), «Հին գուսանական ժողովրդական երգեր» (1931 թվական) մենագրություններում հետազոտել է խաղիկների, միջնադարյան հայրենների ժանրային, կառուցվածքային, տիպաբանական, տաղաչափական հատկանիշները, պարզաբանել դրանց ժողովրդական բնույթը, նշել է ժողովրդական երգերի ակունքները, զարգացումն ու ընթացքը: «Հայոց հին գրականության պատմություն» (1944–1946 թվականներ) քառահատոր աշխատության մեջ անդրադարձել է հայ գրականության սկզբնավորման, պատմության, գրական դեմքերի և դպրոցների գնահատման, ծագման ու զարգացման հարցերին: 1910-ական թվականներից Աբեղյանն զբաղվել է հայ բանաստեղծության տաղաչափության հետազոտմամբ («Հայերեն տաղաչափության մասին», 1916 թվական, «Տաղաչափության զարգացումը Չարենցի և ուրիշների բանաստեղծությունների մեջ», 1923 թվական, «Հայոց լեզվի տաղաչափություն», 1933 թվական): Սկզբունքային նշանակություն ունեն Աբեղյանի լեզվաբանական-քերականական աշխատությունները: «Աշխարհաբարի քերականություն» (1906 թվական), «Աշխարհաբարի շարահյուսություն» (1912 թվական), «Հայոց լեզվի տեսություն» (1931 թվական) աշխատություններում առաջինն է գիտականորեն համակարգել արևելահայերենի հնչյունաբանությունը, պարզել հնչյունափոխության երևույթները, համակողմանիորեն հետազոտել բառագիտությունն ու բառակազմությունը: Նա կազմել է առաջին «Ռուս-հայերեն բառարանը» (1925 թվական), մասնակցել մի շարք բառարանների ստեղծման աշխատանքներին: Աբեղյանի անունով են կոչվել ՀՀ ԳԱԱ Գրականության ինստիտուտը և դպրոց՝ Երևանում:

Մ. Աբեղյանի երկերի մատենագրությունը[խմբագրել]


Մ. Աբեղյանի կատարած թարգմանությունները (ռուսերենից)[խմբագրել]

  • Լև Տոլստոյ, Աստված գիտե արդարն ու մեղավորը, բայց դատաստանը շուտ չի անում, Թիֆլիս, տպարան Մ. Վարդանյանի, 1891, 22 էջ։
  • Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Թիֆլիս, տպարան Մ. Դ. Ռոտինյանի, 1892, 166 էջ։

Գրականություն Մանուկ Աբեղյանի և նրա ստեղծագործության մասին[խմբագրել]

Աղբյուրներ[խմբագրել]

Պետրոսյան, Հ., Հայ գիտնականներ, հրապարակախոսներ, ժուռնալիստներ, Երևան, 1960, էջ 239-243։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Վիքիդարանի պատկերանիշը
Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝
Մանուկ Աբեղյան